Кіріспе

Ивердон-ле-Бен (ivɛʁdɔ̃ le bɛ̃) (Рим дәуірінде Эбуродунум және Эбредунум деп аталды) – Швейцариядағы Во кантонының Юра-Норд-Ваудо округіндегі муниципалитет. Бұл округтің орталығы болып табылады. Ивердон-ле-Беннің халқы , , Ивердон Юра таулары, Орба жазығы, Брой төбелері және Нойшатель көлімен қалыптасқан табиғи ортаның төрінде орналасқан. Во кантонының екінші ірі қаласы. Ол жылу суларымен әйгілі және сауда мен туризмнің маңызды аймақтық орталығы болып саналады. 2009 жылы қалалық қоғамдық кеңістіктерді тиімді басқарғаны және дамытқаны, сондай-ақ ескі қаланы Нойшатель көлімен байланыстырғаны үшін Уаккер сыйлығымен марапатталды.

Тарих

Ивердонның маңындағы биіктіктер, кем дегенде, неолит дәуірінен бері, шамамен б.з.д. 5000 жылдан бері қоныстанған деп саналады, қазіргі археологиялық дәлелдер осыны көрсетеді. Ол кезде қала, құрлық және өзен арқылы өтетін байланыс жолдарының торабындағы шағын базар ғана еді. Адамдар алғашқыда балықшылар мен саудагерлер үшін су жағасында уақытша шатырларда, кейін тұрақты тұрғын үйлерде қоныстанды. Кельттік Хельветилер шамамен б.з.д. 2 ғасырдан бастап Ебуродунумның (Ивердонның кельттік және римдік атауы) алғашқы тұрақты қоныстанғандары болды. Шамамен бір ғасырдан кейін римдіктер осы жердің саудалық және стратегиялық маңыздылығын түсінді: ол Женева-Авенш сияқты Рона және Рейн алқаптарын, сондай-ақ Рона мен Дунайды байланыстыратын маңызды жолдарды бақылады. Каструм Эбредуненсе деп аталатын қамал Швейцариядағы екінші үлкен қамал болды және римдіктердің Ивердонға берген маңыздылығын көрсетті. Порт, Рейн бойындағы қорғаныс бекіністерін жабдықтаған баржалар үшін теңіз базасы ретінде қызмет етті, бұл империяның солтүстік-шығыс шекарасын белгіледі. Осылайша Эбуродунумның римдік "Викусы" гүлденген қалалық орталыққа айналды. Қазба жұмыстары күкірт бұлақтарының бұрыннан жылу терапиясы үшін пайдаланылғанын көрсетті. Тіпті Хельветилердің осы судың пайдалы қасиеттерін бағалаған болуы мүмкін.

Каструм

Алмандардың алғашқы шабуылдарынан кейін шамамен бір ғасыр өткен соң, "Викус" толығымен қиратылған кезде, римдіктер үлкен әскери бекініс салды (шамамен 325 жылы). Оның ауданы шамамен ... болды және алып қамалдармен және 15 тастан салынған мұнаралармен (каструм) қоршалған. V ғасырда варварлар Италияға басып кірді және Римге шабуыл жасаумен қауіп төндірді. Қаланы сақтау үшін соңғы әрекет ретінде Альп тауларының солтүстігінде орналасқан барлық әскерлер Италияға қайтарылды. Гарнизон мен римдік басқару Ивердон лагерін тастап кетуге мәжбүр болды. Ебуродунум тұрғындары, осы уақытқа дейін қамалдан тыс жерде тұруға бекітілген, дереу каструмды басып алып, оны өздерінің қауіпсіздігі үшін пайдаланды. Осылайша Ебуродунум – Юрдон 15 ғасырға дейін қиын жағдайларды бастан кешірді. Каструм Notitia Dignitatum-да (шамамен 420 жылы) тіркелген.

Савой дәуірі

Көл тартылған сайын, Каструммен шектелген ежелгі қала стратегиялық маңызын жоғалтты: енді портқа тікелей қол жеткізу де, жағалау бойындағы жаңа сауда жолдарына да мүмкіндік болмады. Пётр II Савойя Вод аймағына (Вод жері) билігін біртіндеп кеңейте келе, жол төлемақысын, сондай-ақ порт және балық аулау салығын енгізе алды. Ол қабырғалармен және қамалмен қоршалған Ивердонның ("Ville Neuve") жаңа қаласын құрды. 1259 жыл шамасында құрылыс жұмыстары басталды және көптеген жаңа қоныс салушыларды өзіне тартты.

Ивердон қамалы

Бірнеше жылдың ішінде әсерлі қабырғалар мен төрт мұнара салынды. Қамалдың жоспары жазық далаға орналасқан қамалдарға тән геометриялық ерекшеліктерді ұстанды және оны жас шебер-құрылысшы және сәулетші Жак де Сент-Жорж жоспарлаған. Жак сондай-ақ Каернарвон қамалын жоспарлап, Лион қаласына жақын орналасқан Сент-Жорж д'Эсперанш қамалын салған. Ивердон қамалы 1536 жылға дейін Савой әулетінің қастандықтарының резиденциясы болды, одан кейін Берн мемлекетінің билігіндегі сот өкілдері орналасты. 1798 жылы Леман департаменті қамалға ие болды. Бұл департамент Наполеон I-нің таңуымен құрылған, қысқа ғұмырлы "Гелветия Республикасы" (1798–1803) тарапынан құрылды. Бірнеше жыл өткен соң, Ивердон қаланы сатып алып, оны Иоганн Генрих Песталоцци мен оның институтына тапсырды. 1838 жылдан бастап қамалдың ішінде мемлекеттік мектеп ашылды. Әсіресе екінші қабатта жаңа сыныптар құрылды: бөлгіш қабырғалар бой көтеріп, қосымша терезелер қамалдың қатал сыртқы келбетін өзгертті. 1950 жылдан кейін бұл сыныптар біртіндеп қолданыстан шығарылды, ал соңғы сыныптар 1974 жылы көшіп кетті. Одан кейін бастапқы ортағасырлық құрылым толыққанды қалпына келтірілді. Бүгінде қамал – көп мақсатты мәдени орталық, онда аймақтық мұражай, театр, түрлі конференц-залдар және 1763 жылы негісталған, француз тіліндегі Швейцарияның ең көне қоғамдық кітапханасы орналасқан. Кітапхана қазір 1830 жылдан бері бар қамал мұражайының құрамына кіреді.

Берн дәуірі (15361798)

Савой билеушілері Ивердон қаласының тұрғындарына кең қолдау мен еркіндік берді. Қала Бургундия соғыстарына дейінгі екі жүз жыл ішінде гүлденді. Содан кейін Берн басып алды. Берн билігінде болған үш жүз жылға жуық уақыт бойы экономикалық өмір дамып, өркендеді. XVIII ғасыр Ивердон үшін ең сәтті кезеңдердің бірі болды, ол мәдени және экономикалық жетістіктерімен ерекшеленді. Шамамен 2000 тұрғыны бар қала, сол кезде шипажай ретінде және ой-сана орталығы ретінде танымал болды (1770-1780 жылдар аралығында жарық көрген 58 томдық «Ивердон энциклопедиясы»), сол заманғы көрнекті ойшылдармен және әрекеттермен тығыз байланыста болды.

Қалалық әкімдік

Бернанд, қала үйін 1768 және 1773 жылдар аралығында бұрынғы жабық базар орнында салды. Ғимараттың ішінде жиһаз бен әшекейлер, фаянс пештер, панельдер, жақтаулар және картиналар қойылған. Ескі астық сақтау қоймасының күмбездері жыл бойы көрмелерге пайдаланылады.

Ғибадатхана

Женевалық сәулетші Биллон бұл протестант шіркеуін 1757 жылы 14 ғасырдағы Нотр-Дам капелласының орнында салды. Оның шпилі 1608 жылы бастапқы шпильдің негізінде қайта жаңартылды, осы үшін римдік "Каструмның" қираған қалдықтарынан алынған зәулім, мүсіндік блоктар пайдаланылды. Апостолдар мен пайғамбарларды бейнелейтін 14 панно ежелгі капелладан шыққан және Фрибург пен Отерривте жұмыс істеген Клод де Пеньеге жатқызылады. Пенье 1499 жылы қайтыс болды, ал Лозанналық жиһаз жасаушы Бон Боттольеге панноларды жасау тапсырылды (1501–1502 жылдары). Француз тегін жатқан Потье 1766 жылы орган салды.

Жылу көздері

Бұл бұлақтар минералды моншаларымен танымал болды және кем дегенде римдік дәуірден бері, бірақ, әрине, одан бұрын, Хельветтер заманында қолданылған. Бұл бұлақтар қасиетті орын болған, ағаштан жасалған құрылысы бар деп есептеледі. Орта ғасырлық құжаттар 1429 жылдан бері шипажай орталығының бар екенін көрсетеді және бірнеше пайдалы ғимараттарды атап көрсетеді. 1728 жылы билік жаңа шипажай салуға шешім қабылдады. Оның атағы тез өсті. 18 ғасырда қала мен шипажай үшін маңызды дамулар мен сәттіліктер болды. Содан кейін құлдырау кезеңі келді: шипажай танымалдылығын жоғалтты және 1800 жылға қарай қарапайым саяси жиын орынына дейін төмендеді. Ғимараттар толығымен ескерусіз қалдырылып, құлдырады. Испан ғалымы А. Гимбернаттың ықпалымен жергілікті кеңес 1897 жылы шипажай орталығын қайта жаңартуға және қонақүйін жөндеуге шешім қабылдады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың (1914–1918 жж.) салдарына байланысты қонақтардың саны күрт азайды. Дегенмен, оның беделі 1930 жылдарға дейін сақталды. Одан кейін тағы бір құлдырау кезеңі болды, ал 1960 жылға қарай орталық пен оның жабдықтары мүлдем тозығы жетіп, жабуға тура келді. Бальнеология туралы түсінік те өзгерді. Әкімшілік шипажайды, соның ішінде көршілес Château d'Entremonts-ты қайта сатып алды. Қайта жаңарту жұмыстары екі рет сәтсіз аяқталды, бірақ 1974 жылы жобаны іске асыру мүмкін болды. Шипажай 1977 жылы қайта ашылды. 1982 жылы қосымша жылу бұлақтары табылды, ал бір жылдан кейін жаңа ашық бассейн салынды. Бүгінде шипажайға күніне 1200-ден астам адам келеді. 2008 жылдың ақпан айында RTS жүргізген тәуелсіз тексеруде, шипажайдың душ аймағында легионелла пневмофиланың жоғары деңгейі анықталды. 2011 жылы тағы бір тексеруде сол бағдарлама суларда қауіпті бактериялардың жоғары деңгейін анықтамады. Алайда, 2014 жылдың қазан айында шипажай орталығының резервуарларының бірінен 4000 литр тұз қышқылы ағып шықты. Ешкім зардап шекпеді және бассейнде болғандар эвакуацияланды.

Шам-Питте әулеті

18-ғасырдағы шатыр үй, Ивонандқа баратын жолдың жанында орналасқан, Фредерик Халдиманның жазғы резиденциясы ретінде қызмет еткен. Ол Ивердон қаласының азаматы және Канаданың алғашқы губернаторы (1777–1786) болған кезде, бұл аймақ Британ тажының бір бөлігіне айналды. Бұл ауылдық резиденция қазір Pro Natura, Швейцарияның Табиғатты қорғау лигасына тиесілі және оның екі табиғат орталығының бірі болып табылады; арнайы көрмелер, аудиовизуалды көрсетулер, сондай-ақ Grande Caricaie табиғат қорығына экскурсияларды ұйымдастырады.

География

2009 жылы Yverdon les Bains-тің аумағының 31,6%-ы ауыл шаруашылығына, ал 6,3%-ы орманға арналған. Қалған жердің 57,8%-ы құрылыс нысандарымен (ғимараттар немесе жолдар) жабылған, 2,7%-ы өзендер мен көлдерді, ал 1,8%-ы өнімсіз жерді құрайды. Салынған аумақтың ішінде өнеркәсіптік ғимараттар жалпы аумақтың 6,6%-ын, тұрғын үйлер мен ғимараттар 26,2%-ын, көлік инфрақұрылымы 15,2%-ын құрайды. Электрмен жабдықтау және сумен қамтамасыз ету инфрақұрылымы, сондай-ақ арнайы дамытылған басқа да аумақтар аумақтың 2,5%-ын, ал саябақтар, жасыл аймақтар мен спорт алаңдары 7,4%-ын құрайды. Орманды жердің 4,7%-ы тығыз орманмен, ал 1,6%-ы жеміс бақтарымен немесе шағын ағаш тобымен жабылған. Ауыл шаруашылығы жерлерінің 27,1%-ы егістіктерге, ал 3,5%-ы жайылымдарға арналған. Муниципалитеттегі барлық су ағып тұратын су. Гресси муниципалитеті 2011 жылдың 1 шілдесінде Yverdon les Bains муниципалитетіне біріктірілді.

Елтаңба

Қалалық гербтің суреті – жасыл түс, күміс түсті екі толқынды жолақ, жоғары жағында күміс түс, алтын түсті Y әрпі.

Демография

2008 жылы Ивердон-ле-Бэйнс қаласының халқында 34,2% шетелдік азаматтар тұрады. Соңғы 10 жылда (1999–2009) халық саны 15,2% өсті. Бұл өсімнің 14% көші-қон есебінен, ал 1,9% туу және өлім-жітім көрсеткіштерінен туындады. Халықтың көп бөлігі (2000 жылғы мәліметтер бойынша) француз тілін (20 134 немесе 82,6%) ана тілі ретінде қолданады, екінші ең көп таралған тіл – серб-хорват тілі (945 немесе 3,9%), үшінші – португал тілі (859 немесе 3,5%). 551 адам неміс, 717 адам итальян және 9 адам романш тілінде сөйлейді. 2000 жылы муниципалитетте 9 841 үйленбеген және бұрын үйленбеген адам, 11 252 үйленген адам, 1 687 жесір және 1 596 ажырасқан адам болған. 2000 жылы муниципалитетте 10 835 жеке тұрғын үй тіркелді, орташа алғанда, әр үй шаңырағында 2,2 адам тұрды. 2000 жылы 10 649 пәтер (барлығының 88,2%) тұрақты түрде пайдаланылды, 1 094 пәтер (9,1%) маусымдық пайдалануда болды, ал 331 пәтер (2,7%) бос тұрды. 2010 жылы муниципалитеттегі бос пәтерлердің көрсеткіші 0,49% құрады.

Саясат

2007 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия SP болды, ол дауыстардың 29,42%-ын алды. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар: SVP (22,26%), Жасыл партия (14,34%) және FDP (9,98%). Федералды сайлауда барлығы 5744 дауыс берілді, сайлауға қатысу көрсеткіші 42,2% болды.

Экономика

2010 жылы Ивердон-ле-Бен қаласының жұмыссыздық деңгейі 8,2% құрады. 2008 жылы бірінші экономикалық секторда 179 адам жұмыс істеді және осы секторда шамамен 11 кәсіпорын қызмет етті. Екінші секторда 2219 адам жұмыс істеді, ал осы секторда 224 кәсіпорын болды. Үшінші секторда 10 323 адам жұмыс істеді, осы секторда 1119 кәсіпорын жұмыс істеді. 2000 жылы муниципалитетке 6437 жұмысшы келді, ал 4894 жұмысшы кетті. Муниципалитет жұмыс күшінің таза импортеры болып табылады, яғни әрбір кеткен жұмысшыға 1,3 жұмысшы келеді. Ивердон-ле-Бенге келетін жұмыс күшінің шамамен 7,0%-ы Швейцариядан тыс елдерден келсе, жергілікті тұрғындардың 0,0%-ы жұмыс үшін Швейцариядан шығады. Жұмыс істейтін халықтың 16,7%-ы жұмысқа қоғамдық көлікпен, ал 53,9%-ы жеке көлікпен барады.

Дін

2000 жылғы санақ бойынша 8 628 адам немесе 35,4% швейцариялық реформаттық шіркеуге жатса, 7 489 адам немесе 30,7% - рим-католиктер еді. Қалған халықтың арасында 835 адам православиелік шіркеудің мүшесі болды (немесе халықтың шамамен 3,43%), 28 адам (немесе халықтың шамамен 0,11%) христиандық-католик шіркеуіне жатты, ал 1 389 адам (немесе халықтың шамамен 5,70%) басқа христиан шіркеуіне жатты. 25 адам (халықтың шамамен 0,10%) еврей дінін ұстанатын болса, 1 631 адам (халықтың шамамен 6,69%) - мұсылман еді. Оның ішінде 74 адам буддист, 183 адам индуист және 38 адам басқа дінге сенетін болды. 3 061 адам (немесе халықтың шамамен 12,56%) ешқандай шіркеуге жатпайтын, агностик немесе атеист болды, ал 1 668 адам (немесе халықтың шамамен 6,84%) сұраққа жауап бермеді.

Білім

Ивердон-ле-Бен – университет қаласы, онда Во кантонының Бизнес және Инженерлік мектебі орналасқан. Бұл 2000-нан астам студенті бар мемлекеттік университет және Батыс Швейцария қолданбалы ғылымдар университетінің ең ірі филиалы. Университет үш үйірлес орналасқан кампуста орналасқан: Шезо жолы, Сен-Рош орталығы және Y Parc орталығы. Ивердон-ле-Бенде халықтың 7 695 адамы немесе 31,6%-ы міндетті емес жоғары орта білімін аяқтаған, ал 2 339 адамы немесе 9,6%-ы жоғары білім (университет немесе Fachhochschule) алған. Жоғары білім алған 2 339 адамның 50,6%-ы швейцариялық ерлер, 28,3%-ы швейцариялық әйелдер, 13,6%-ы швейцариялық емес ерлер және 7,5%-ы швейцариялық емес әйелдер. Оқу жылында округ мектепке дейінгі білім беруге барлығы 578 баланы қабылдады, оның ішінде 359 баласы (62,1%) субсидияланған мектепке дейінгі білім алды. Кантонның бастауыш мектеп бағдарламасы студенттердің төрт жыл оқуын талап етеді. Муниципалдық бастауыш мектеп бағдарламасында 1 589 оқушы оқыды. Міндетті орта білім беру бағдарламасы алты жылға созылады және онда 1 410 оқушы білім алды. Сондай-ақ, үйде оқыған немесе басқа дәстүрлі емес мектепке барған 94 оқушы болды. 2000 жылы Ивердон-ле-Бенге басқа муниципалитеттерден 2 043 студент келді, ал 507 тұрғын муниципалитеттен тыс мектептерде оқыды. 2009 жылы Maison d'Ailleurs мұражайын 12 000 адам тамашалады (алдыңғы жылдардағы орташа көрсеткіш 9 838 адамды құрады). 2009 жылы Ивердон және аймақ мұражайын 8 051 адам аралады (алдыңғы жылдардағы орташа көрсеткіш 7 871 адамды құрады). 2009 жылы Швейцария сән мұражайын 8 051 адам тамашалады (алдыңғы жылдардағы орташа көрсеткіш 7 871 адамды құрады).

Спорт

Yverdon Sport FC — қаланың футбол клубы.

Ұлттық маңызы бар мұра нысандары

Ивердон қаласында ұлттық маңызы бар швейцариялық мұра нысаны ретінде тізілген тоғыз орын бар. Олардың ішіндегі қоғамдық ғимараттар: Ивердон-Лес-Беннің қалалық кітапханасы, Ивердон қаласы мен мұражайы, қалалық әкімдік, L'ancien hôtel de l'Aigle, Торренс үйі (бұрынғы Штайнер үйі) және Вилла д'Энтремонт. Бір діни ғимарат – ғибадатхана да бар. Ал қалған екі орын – Кленди, жағалаудағы ежелгі және тарихи мегалитикалық ескерткіштер орны, және Эбуродунум, кельттік қамал, римдік поселкесі, сондай-ақ орта ғасырлық және қазіргі заманғы ауыл.

Дүниежүзілік мұра

Баи-де-Клендидегі тарихқа дейінгі елді мекен Альп таулары маңындағы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген тарихқа дейінгі үйінділердің бір бөлігі есептеледі.