Кіріспе
Шығыс Иерусалимдегі тау Зәйтүн тауы немесе Зәйтүн тауы (הַר הַזֵּיתִים; جبل الزيتون; екеуі де 'Зәйтүн тауы' деген мағынаны білдіреді; араб тілінде сондай-ақ الطور, Aṭ Ṭūr, 'тау' деп аталады) – Иерусалимнің Ескі қаласының шығысында және оған іргелес орналасқан Шығыс Иерусалимдегі тау жотасы. Оның беткейлері бұрын зәйтүн ағаштарымен жабылған. Таудың оңтүстік бөлігінде ежелгі Юда патшалығының элитасына тиесілі Силуан некрополі орналасқан. Таудың үстінде Палестинаның Ат-Тур ауданы жатыр, бұл бұрынғы ауыл, қазір Шығыс Иерусалимнің құрамына кіреді. Ізгі хабарларда баяндалғандай, Исаның өміріндегі маңызды оқиғалар Зәйтүн тауында болған, ал Елшілердің істерінде Исаның көкке самғаған жері деп сипатталған. Иса мен Мәрияммен байланысты болғандықтан, бұл тау ежелгі заманнан бері христиандардың қасиетті орны болып табылады және бүгінде католиктер, православие және протестанттар үшін маңызды саяхат орталығы саналады.
The Mount of Olives or Mount Olivet (הַר הַזֵּיתִים; جبل الزيتون; both lit. 'Mount of Olives'; in Arabic also الطور, Aṭ Ṭūr, 'the Mountain') is a mountain ridge in East Jerusalem, east of and adjacent to Jerusalem's Old City. It is named for the olive groves that once covered its slopes. The southern part of the mount was the Silwan necropolis, attributed to the elite of the ancient Kingdom of Judah. Atop the hill lies the Palestinian neighbourhood of At Tur, a former village that is now part of East Jerusalem. Several key events in the life of Jesus, as related in the Gospels, took place on the Mount of Olives, and in the Acts of the Apostles it is described as the place from which Jesus ascended to heaven. Because of its association with both Jesus and Mary, the mount has been a site of Christian worship since ancient times and is today a major site of pilgrimage for Catholics, the Eastern Orthodox, and Protestants.
География және геология
Зәйтүн тауы – Ескі қаланың шығысына қарай Қидрон аңғары арқылы созылатын тау жотасының үш шыңының бірі. Оның солтүстігіндегі шыңы – Скопус тауы, ал оңтүстігіндегі шыңы – Жымысқан тауы. Зәйтүн тауының ең биік нүктесі – Ат-Тур. Тау жотасы суайырық қызметін атқарады, ал оның шығыс жағы Яһуда шөлінің басталуы болып табылады. Жота кеш бор кезеңіне жататын теңіздік шөгінді жыныстардан тұрады және жұмсақ бор мен қатты кремень қамтиды. Борды қазу оңай болғанымен, ол құрылысқа қолайлы беріктікке ие емес және көптеген қолмен жасалған жерлеу үңүрлеріне толы.
Тарих
Ежелгі заманнан бастап қазіргі уақытқа дейін яһудилер Зәйтүн тауында жерленген. Қазіргі Силуан ауылы орналасқан оңтүстік жотадағы некрополь – Киелі кітаптағы патшалар дәуірінде Иерусалимнің ең маңызды азаматтарының жерленген жері болған. Жаңа айдың басталуын белгілейтін діни рәсім Екінші ғибадатхана кезеңінде Зәйтүн тауында өткізілген. Рим прокураторы Антоний Феликс (52–60 ж.с.) кезінде "Мысырлық" деп аталатын яһуди пайғамбары өзінің ізбасарларын Зәйтүн тауының басына жинады, қалаға шабуыл жасауға дайындалды немесе Иерусалим қабырғаларын құлатып, олардың ішке кіруіне мүмкіндік береді деген сенімде болды (нұсқасына байланысты). Бұл топ римдіктер тарапынан талқандалды. "Мысырлық" қашып құтыла алса да, оның көптеген ізбасарлары өлтірілді немесе тұтқынға алынды, ал қалғандары қашып кетті. Римнің 10-шы легионының әскерлері 70 жылы Иерусалимді қоршау кезінде таудың басында орналасты. Екінші ғибадатхана қиратылғаннан кейін яһудилер Зәйтүн тауында Суккот мерекесін тойлады. Олар Зәйтүн тауына қажылық жасады, себебі ол ғибадатхана тауынан 80 метр биік болды және ғибадатхананың панорамалық көрінісін ұсынды. Бұл ғибадатхананың қирауына, әсіресе Тиша Б'Ав күні қайғырудың дәстүрлі орнына айналды. 1189 жылы Хатин шайқасынан және Салахдиннің жерді қайта басып алуынан кейін сұлтан тауды екі қолбасшысына сыйлады. 1850-ші жылдардың ортасында Силуан ауылының тұрғындарына еврейлер жыл сайын 100 фунт төлеп, таудағы қабірлерді ұстап, зақымдауға жол бермеуге тырысты. Израиль премьер-министрі Менахем Бегин өзінің Этцель мүшелері Мейр Файнштейн мен Моше Баразанидің қабірлерінің жанында, Этцель ұлттық зиратында емес, Зәйтүн тауында жерленуін өтінді.
1948 жылдан бері
1948 жылғы Араб-Израиль соғысынан кейін Израиль мен Иордания қол қойған қару тоқтату туралы келісімде "қасиетті орындарға және мәдени мекемелерге еркін кіру, сондай-ақ Зәйтүн тауындағы зиратты пайдалану" мәселелерін келісу үшін арнайы комитет құру көзделген. Бірақ Иорданияның Батыс жағалауды аннексиялаған 19 жыл ішінде бұл комитет құрылмады. Израильдік емес христиан паломниктері тауға баруға рұқсат алды, алайда, барлық елдердің еврейлері мен көптеген еврей емес израильдік азаматтар Иорданияға кіруге тыйым салынғандықтан, сол аймаққа бара алмады. 1949 жылдың соңында және Иордания билігінің барлық кезеңінде, кейбір араб тұрғындары қабір тастарын қиратқан және зираттардың жерін жыртып, өңдеген. Барлығы шамамен 38 000 қабір тасы зақымдалды. Осы кезеңде зираттың үстінен жол салынды, осы процесте танымал адамдардың қабірлері де қиратылды. 1964 жылы таудың ең биік нүктесінде "Интерконтиненталь" қонақ үйі салынды. Қабірлер сондай-ақ тұрақтар мен жанармай құю станциясы үшін бұзылып, Иордания армиясының казармасындағы дәретханаларда пайдаланылды. Біріккен Ұлттар Ұйымы Иордания үкіметінің бұл әрекеттерін айыптап, соттамады.
Израиль мемлекеті
1967 жылы Алты күндік соғыстан кейін қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, зират қайтадан жерлеу үшін ашылды. Израильдің 1980 жылы Шығыс Иерусалимді бір жақты түрде аннексиялауы халықаралық құқықтың бұзылуы ретінде айыпталып, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 478 қарарымен күшін жойды. Зәйтүн тауындағы еврей зиратындағы қабірлер вандализмге ұшырады, соның ішінде Герр Реббесі мен Менахем Бегиннің қабірлері де зардап шекті. 2010 жылдың 6 қарашасында диаспоралық яһудилер еврей зиратының қорқынышты жағдайына тоқтама беру мақсатында халықаралық бақылау комитетін құрды. Құрылтайшылардың бірінің айтуынша, бұл бастама "сондай зұлымдықпен қиратылған қабір тастарды көруден" туындады, оны қиялдау да қиын. Израиль геологтары Вакс және Левитте осы аймаққа тікелей іргелес жатқан Зәйтүн тауындағы үлкен көшкіннің қалдықтарын анықтады. Палестинадағы 19 ғасырдың тіл білімі және археолог ғалымы Чарльз Саймон Клермонт Ганно географиялық және тілдік дәлелдерге сүйене отырып, осы көшкінге тікелей іргелес жатқан аңғардың Азал екенін болжады. Бұл дәлел Зәкәрия 14:5-тегі LXX нұсқауымен сәйкес келеді, онда аңғар Азалға дейін тоқтатылатыны айтылған. Ол анықтаған аңғар (қазір арабша Вади Ясул, еврейше Нахал Эцел деп аталады) Иерусалим мен Зәйтүн тауының оңтүстігінде орналасқан. Көптеген яһудилер ежелден бері Зәйтүн тауында жерленгісі келді, себебі яһуди дәстүріне (Зәкәрия 14:4-тегі Киелі кітаптағы аятқа сәйкес) Мәсіх келгенде, өлгендердің қайта тірілуі осы жерден басталады делінеді. Сенімді емес дерек көзі: дата=2015 жылдың мамыры. Тауда шамамен 150 000 қабір бар. Таудың ішінде 15 ғасырдан бастап қазіргі уақытқа дейін Хаим ибн Аттар және басқа да көрнекті раббилер жерленген. Дәстүр бойынша, таудың етегіндегі рим дәуіріндегі қабірлер Зәкәрия мен Авессаломға, ал жоғарғы беткейдегі сол дәуірдегі кесен Аггей, Зәкәрия және Малахия пайғамбарлардың қабірі деп қателікпен айтылады.
Жаңа Келісімге сілтемелер
Зәйтүн тауы Жаңа Өсиетте Иерусалимнен Бетанияға дейінгі жолдың бір бөлігі ретінде және Иса Иерусалим үшін жылаған кезде тұрған жер ретінде жиі еске алынады (латын тілінде Flevit super illam деп аталатын оқиға). Исаның тауда уақыт өткізгені, шәкірттеріне сабақ бергені және пайғамбарлық айтқаны айтылады (Маттай 24–25), соның ішінде Зәйтүн тауындағы сөздері, әр күні демалу үшін оралып келген (Лұқа 21:37 және Жохан 8:1, Жохан Евангелиясының қосымша бөлімінде Перикоп Адультерае деп аталады), сондай-ақ сатқындық түнінде де сол жерге келген. Зәйтүн тауының етегінде Ғефсимани бағы орналасқан. Жаңа Өсиетте Иса мен оның шәкірттері бірге ән салғандары туралы айтылады: «Гимн айтқаннан кейін, олар Зәйтүн тауына шықты» (Маттай 26:30). Иса Зәйтүн тауынан көкке көтерілді (Елшілердің істері 1:9–12).
Гностикалық сілтемелер
Тағы да, Исаның шәкірттерімен Зәйтүн тауында болған оқиғаны біздің заманымыздың 3-4 ғасырларына жатқызылатын гностикалық «Pistis Sophia» мәтінінде кездестіруге болады.
Көрнекті орындар
Зәйтүн тауының басындағы көрнекті жерлерге: Аспанға көтерілу шіркеуі мен оның үлкен қоңырау мұнарасы бар Лютерандық Аугуста Виктория ауруханасы, биік және жұқа қоңырау мұнарасы бар Аспанға көтерілу орыс православие шіркеуі, Аспанға көтерілу мешіті немесе шіркеуі, Патер Ностер шіркеуі және Жеті аркалы қонақ үй жатады. Батыстық беткейде тарихи яһуди зираты, Пайғамбарлар қабірі, Доминус Флевит католик шіркеуі және Мария Магдалинаның орыс православие шіркеуі орналасқан. Таудың түбінде, Қидрон аңғарына қарай, Гетсимани бақшасы мен Барлық Ұлттар шіркеуі орналасқан. Қидрон аңғарының өзінде Мәриям ананың қабірі, Гетсимани үңгірі және ортағасырлық тарихшы Муджир әд-Диннің қабірі орналасқан. Оңтүстікте Абессаломның (Ивритше аты: Яд Авшалом), Хезир руханият отбасының және Захарияның қабірлері бар. Зәйтүн тауының солтүстік шетінде Мормон университеті, Орсон Хайд еске алу бағы және Бейт Орот еврей елді мекені орналасқан, олар Цурим аңғары мен Мицпе Хамасуот ("Маяқтар қарауылы") алаңымен шектеседі, онда Храм тауының сынақтарын зерттеу жобасының құрылыстары орналасқан. Осы жерден солтүстікке қарайғы жер Скопус тауына жатады. Зәйтүн тауының оңтүстік-шығыс беткейінде Жаңа өсиеттегі Бетания ауылымен байланыстырылатын палестиналық араб ауылы әл-Изария орналасқан; ауыл орталығынан аз қашықтықта, таудың басына қарай, францискан шіркеуімен белгіленген Беффаге дәстүрлі орны орналасқан.