Кіріспе

Ал-Ақсадағы исламдық ғимарат, Иерусалим

Қабырға күмбезі (قبة الصخرة) – Иерусалимнің ескі қаласындағы Храм тауындағы Ал-Ақса мешіті кешенінің орталығында орналасқан исламдық қасиетті орны. Бұл ислам архитектурасының әлемдегі ең көне сақталған ескерткіші, мұсылман билеушісі салған ең ерте археологиялық тұрғыдан расталған діни құрылыс. Оның жазуларында ислам мен ислам пайғамбары Мұхаммедтің ең ерте эпиграфикалық жарияланымдары кездеседі. Алғашқы құрылысы 691–692 жылдары екінші фитна кезінде Омейяд халифаты Абд әл-Малик бұйрығымен жүргізілді. Одан бері ол екінші яһуди ғибадатханасының орнында салынған (б.з.д. 516 шамасында, бұрынғы Соломон ғибадатханасын алмастырып, кейіннен 70 жылы римдіктер тарапынан қиратылған). Бастапқы күмбез 1015 жылы құлап, 1022–23 жылдары қайта салынды. Оның архитектурасы мен мозаикасы жақын маңдағы Византия шіркеулері мен сарайларының үлгісімен жасалған, бірақ сыртқы келбеті Османдық кезеңде және соңғы уақыттарда, әсіресе 1959–61 және 1993 жылдары алтын жалатылған шатырдың қосылуымен едәуір өзгерді. Құрылыстың сегізбұрышты жоспары Византия дәуіріндегі Марияның тақтысы шіркеуінің (грек тілінде Катизма, араб тілінде әл-Қадизму деп те аталады) ықпалында болуы мүмкін, ол 451–458 жылдар аралығында Иерусалим мен Бейт-Лехем арасындағы жолда салынған. Сондай-ақ, бұл жерде Ыбырайым ұлына құрбандық шалуға тырысқан және Құдайдың құдіретті күші басқа жерлерге қарағанда осы жерде көбірек танылатын орын деп есептеледі, сондықтан яһудилер дұға кезінде осы бағытқа бет бұрады. Мұсылмандар үшін осы орынның маңызы оны әлемнің жаратылуымен байланыстыратын дәстүрлерге және Мұхаммедтің түнгі саяхаты құрылыстың ортасындағы тастан басталды деген сенімге негізделген. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген бұл орын, "Иерусалимнің ең танымал нысаны" деп аталады, сондай-ақ ескі қаланың танымал ескерткіштері – Батыс қабырғасы және Құдайдың қабір шіркеуіндегі "Қайта тірілу ротондасы" да бар. Оның исламдық жазулары маңызды табыс болды, себебі кейіннен олар исламдық құрылыстарда кең таралды және көбінесе Мұхаммедтің есімін атады. Қабырға күмбезі өнер тарихшысы Олег Грабардың айтуынша, "ислам мәдениетінің дерлік барлық жағынан бірегей ескерткіші" болып қала береді, соның ішінде "өнер туындысы және мәдени және діни құжат" ретінде.

Негізгі құрылым

Құрылымы негізінен сегізбұрышты. Оның ортасы шамамен диаметрі бар күмбезбен жабылған, ол 16 тірекке (4 қабаттан және 12 бағанадан) орнатылған көтеріңкі дөңгелек барабанға орнатылған. Сегізбұрышты аркада және ішкі дөңгелек барабан қасиетті тасты айнала қоршайтын ішкі амбулаторияны құрайды. Сыртқы қабырғалары да сегізбұрышты. Олардың әрқайсысының ені шамамен 60 фут (18 метр), ал биіктігі 36 фут (11 метр) шамасында. Күмбездің айналасына орналасқан Куфи әрпімен жазылған арнау жазуы, Күмбездің алғаш рет аяқталған жылы – хижраның 72-ші жылы (691/2 жыл) екенін көрсетеді, ал Күмбезді салған тиісті халиф, әл-Малик есімі жойылған да, оның орнына Аббасид халифасы Әл-Мамунның (813–833 жылдары билеген) есімі жазылған, оның тұсында жөндеу жұмыстары жүргізілген.

Сыртқы безендіру

Сыртқы қабырғаларды безендіру екі негізгі кезеңнен өтті: бастапқы Омейяд схемасы ішкі қабырғалар сияқты мәрмәр мен мозаикадан тұрады. 16 ғасырда Сүлеймен Шырайлының тапсырысымен плитка жұмысының үстіне "Я Син" сүресі ("Құранның жүрегі") жазылған. Осыдан жоғары "Әл-Исра" сүресі, яғни 17-ші сүре, Мираж немесе түнгі саяхат туралы әңгімені баяндайды.

Исламға дейінгі кезең

Қабырға күмбезі ғибадатхана тауының ортасында орналасқан, бұл Сүлейменнің ғибадатханасы және Екінші еврей ғибадатханасының орны, бірінші ғасырда б.з.б. Ирод ғибадатхананы кеңейтті. 70 жылы римдіктер Иродтың ғибадатханасын қиратты, ал 135 жылы Бар-Кохба көтерілісінен кейін император Адриан осы жерде Юпитер Капитолинусқа арналған римдік ғибадатхана салды. Иерусалим 4-6 ғасырларда Византия империясының билігінде болды. Осы кезеңде Иерусалимге христиан паломниктігі дами бастады. Константин тұсында 320 жылдары Киелі қабір шіркеуі салынды, бірақ император Юлианның еврей ғибадатханасын қалпына келтіруге жасаған сәтсіз әрекетінен кейін ғибадатхана тауы дамытылмады. 638 жылы Византияның Иерусалимі Рашидун халифатының екінші халифі Омар ибн әл-Хаттабтың әскерлерімен басып алынды. Омарға ислам дініне өткен еврей раввині Каб аль-Ахбар бұл жердің Иерусалимдегі бұрынғы еврей ғибадатханаларының орнымен бірдей екенін кеңес берді. Алғашқы мұсылмандар Иерусалимді Мадинат байт әл-Мақдис ("Қиелі қала") деп атады.

Бастапқы құрылысы

Қабырға күмбезінің бастапқы сегізбұрышты құрылымы мен оның дөңгелек ағаш күмбезі негізінен бүгінгідей пішінді болды. Ол Омейяд халифасы Абд әл-Малик бұйрығымен салынған. Сибт ибн әл-Жаузи (1185–1256) құрылыстың 685/86 жылы басталғанын, ал әл-Сююти (1445–1505) басталу жылының 688 жыл екенін айтады. Күмбездің ішінде куф әліпбиімен жазылған арнау жазу сақталған. Дата – А.Х. 72 (691/2 ж.), көптеген тарихшылардың пікірінше, осы жылы бастапқы күмбездің құрылысы аяқталған. Алайда, жазудың тағы бір түсіндірмесі, ол құрылыс басталған жылды көрсетеді. Осы жазуда "әл-Малик" есімі жойылған да, оның орнына Аббасид халифасы әл-Мамунның есімі жазылған. Түпнұсқа жазудың бұл өзгерисін алғаш рет 1864 жылы Мелхиор де Воге байқаған. Кейбір ғалымдар күмбездің Мұавия I (661–680 жылдары билеген) салған, немесе тіпті мұсылман жаулап алуынан бұрын, Гераклий (610–641 жылдары билеген) тұсында салынған Византия ғимаратына қосымша салынғанын болжайды. Қабырға күмбезінің архитектурасы мен мозаикасы жақын жердегі Византия шіркеулері мен сарайларының үлгісімен жасалған. Ража – мұсылман дін ғалымы және Бейсан қаласының тумасы, ал Язид пен Баха – Иерусалимдегі Абд әл-Маликтың мауалилері (араб емес, мұсылман дініне кіргендер; қызметкерлер) болған. Абд әл-Малик құрылысты бақылауды ұлы Саид әл-Хайрға тапсырған. Халифа сол кезде Сирия мен Египетпен шектелген өзінің иелігінен тәжірибелі шеберлерді, болжам бойынша христиандарды жұмысқа алған. Басқа бір түсінік бойынша, Абд әл-Малик Ибн әл-Зубайрмен соғыс кезінде, өзінің аймағындағы мұсылмандардың назарын Меккедегі Қағбадан аудару үшін осы құрылысты салуға тырысқан. Себебі, Ибн әл-Зубайр жыл сайынғы қажылық кезінде Омейядтарды ашық сынаған. Көптеген қазіргі тарихшылар бұл әңгімені дәстүрлі мұсылман деректеріндегі Омейядтарға қарсы насихаттың өні деп есептейді және Абд әл-Малик Қағбаға қажылық жасаудың мұсылман талабын өзгертуге тырысқанына күмән келтіреді. Алайда, басқа тарихшылар бұл тұжырымды толығымен жоққа шығаруға болмайды деп мойындайды.

Аббасидтер мен Фатимидтер

Ғимарат 808 жылы және 846 жылы болған жер сілкінісінен ауыр зақым көрді. 1015 жылы жер сілкінісі салдарынан күмбез құлап, 1022–23 жылдары қайта жаңартылды. 1027–28 жылдары барабандағы мозаикалар жөнделді. 1033 жылғы жер сілкінісі күмбезді бекіту үшін ағаш қабырғалар қолдануға алып келді.

Крестоносцы

Ғасырлар бойы христиан паломниктері Храм тауына келіп, оны көре алды, бірақ Иерусалимге саяхатшыларға қарсы зорлық-зомбылықтың күшеюі (Аль-Хаким би Амр Алла, қасиетті қабірді қиратуға бұйрық берген, осының бір мысалы болды) крест жорықтарына себеп болды. 1099 жылы крестшілер Иерусалимді жаулап алды, ал Қабырға күмбезі августиндіктерге берілді, олар оны шіркеуге айналдырды, ал жақын орналасқан Әл-Ақса мешітінің негізгі дұға залы немесе Қибли мешіті біраз уақытқа патша сарайына айналды, содан кейін 12 ғасырдың көп бөлігінде Тамплиерлер орденінің штаб-пәтеріне айналды. Шамамен 1119 жылдан бері белсенділік танытқан Тамплиерлер Қабырға күмбезін Сүлеймен ғибадатханасының орны деп санады. Олар Dome of the Rock деп атаған Templum Domini орденнің Ұлы магистрлерінің (мысалы, Эверар де Барр және Рено де Вишье сияқты) ресми мөрлерінде бейнеленді және көп ұзамай бүкіл Еуропадағы дөңгелек Тамплиер шіркеулерінің архитектуралық үлгісіне айналды.

Әйюбилер мен мамлюктер

1187 жылы 2 қазанда Саладин Иерусалимді қайта басып алды, ал Қабырға күмбезі мұсылман қасиетті орны ретінде қайта киясланды. Күмбездің үстіндегі христиан кресі жарты айға ауыстырылды, ал төмендегі тастың айналасына ағаштан жасалған қоршау қойылды. Саладиннің туысы әл-Малик әл-Муаззам Иса ғимарат ішіндегі басқа да жөндеу жұмыстарын жүргізіп, Джами'а әл-Аксаға серванданы қосты. Қабырға күмбезі 1260 жылдан 1516 жылға дейін жалғасқан мамлюк кезеңінде сұлтанның жомарт қамқорлығына ие болды.

Осман дәуірі (1517-1917 жж.)

Сулейман Ұлының (1520–1566) билігі тұсында Қалқа күмбезінің сырты плиткамен жабылды. Бұл жұмыс жеті жылға созылды. Осман дәуірінде ішкі әрлеудің бір бөлігі қосылды. Қалқа күмбезіне жақын орналасқан Осман империясы 1620 жылы Пайғамбар күмбезін жеке тұрғызды. 1817 жылы Махмуд II билігінде кең ауқымды жөндеу жұмыстары жүргізілді. Осман сұлтаны Әбділәзиздің тұсында 1874–75 жылдары жүзеге асырылған ірі қалпына келтіру жобасында ғимараттың сегізбұрышты бөлігінің батыс және оңтүстік-батыс қабырғаларындағы барлық плиткалар алынып, орнына Түркияда жасалған көшірмелері қойылды.

Британдық мандат

1917 жылы британдықтар бас мүфти етіп тағайындаған Хадж Амин әл-Хусейни, Якуб әл-Гусейнмен бірге Иерусалимдегі Қалқа күмбезі мен Әл-Ақса мешітін қайта жаңартуға кірісті. 1927 жылдың 11 шілдесінде болған жер сілкінісі кезінде Қалқа күмбезінің бір бөлігі қирады, қабырғалар ауыр түрде жарылып, бұрынғы жылдары жасалған көптеген жөндеулерге нұқсан келтірді.

Иордания билігі

1955 жылы Иордания үкіметі араб мемлекеттері мен Түркияның қаржысымен кең ауқымды жөндеу бағдарламасын бастады. Бұл жұмысқа Сулейман Шаншалының тұсында жасалған, қатты жаңбырдан түсіп қалған көптеген плиткаларды ауыстыру кірді. 1965 жылы осы қайта жаңарту аясында күмбез Италияда жасалған, берік алюминий қола қорытпасымен жабылды, ол бұрынғы қорғасын қаптамасын алмастырды. 1959 жылға дейін күмбез қара қорғасынмен жабылған болатын. 1959-1962 жылдар аралығында жүргізілген маңызды жөндеу жұмыстары барысында қорғасын алюминий қоладан жасалған, алтын жапырақпен қапталған табақтармен ауыстырылды.

Израиль билігі

1967 жылы алты күндік соғыс кезінде Израиль туы Тау күмбесінің үстіне көтерілгеннен кейін бірнеше сағат өткен соң, израильдіктер Моше Даянның бұйрығымен оны түсіріп, Мұсылман уақфына (діни қорға) Храм тауын басқару құқығын берді, бұл "бейбітшілікті сақтау" мақсатымен жасалды. 1993 жылы Иордания королі Хусейн сыйлаған 8,25 миллион АҚШ долларына алтын күмбездің жабыны жаңартылды. Ол бұл үшін Лондондағы үйлерінің бірін сатып, қажетті 80 килограмм алтынды сатып алды.

Қолжетімділік

Құрама Иорданияның Амман қаласында Ауқаф министрлігімен күтіліп келеді. 20-ғасырдың ортасына дейін мұсылман емес адамдарға бұл аумаққа кіруге рұқсат берілмеді. 1967 жылдан бері мұсылман еместерге кіруге шектеу қойылған; алайда, мұсылман емес адамдарға Храм тауында намаз оқуға, дұға кітаптарын әкелуге немесе діни киім киюге рұқсат жоқ. Израиль полициясы мұны сақтауға көмектеседі. Израиль 2012 жылы Батыс жағалаудағы палестиналықтардың Храм тауына кіруін қысқа мерзімге шектеген. Батыс жағалаудағы палестиналық еркектердің жасы 35-тен асса ғана рұқсат алуға құқылы болды. Иерусалимде тұратын палестиналықтар, Израиль тұруға рұқсат картасын ұстағандар және Израиль азаматтығы бар палестиналықтарға шектеусіз кіруге рұқсат беріледі. Кейбір православие раввиндері еврейлерді бұл жерге баруға ынталандырады, ал көпшілігі еврей заңын бұзу қаупі болғандықтан, кіруге тыйым салады. Храм тауына баруға шақыратын раввиндер де, Қабырға күмбезіне кіруге тыйым салады.

Діни мәні

Көптеген мұсылмандар Сақ күмбезінің орналасқан жерін Құранның 17-ші сүресінде айтылған жер деп санайды. Бұл сүреде Мұхаммедтің Меккедегі Ұлы мешіттен Аль-Ақса мешітіне ("Ең алыс намаз орны") барып, содан кейін аспанға көтерілгені, Алладан нұсқау алу үшін аспанға сапар шеккені туралы айтылады. Иерусалим қаласы Құранда аты аталмаса да, хадистерде Мұхаммедтің түнгі сапары болған жер ретінде көрсетіледі. Ерте мұсылман деректерінен қарағанда, бұл 8-ғасырда Сақ күмбезі салынып жатқан кезде мұсылмандардың толық қалыптасқан сенімі болмаған сияқты. Күмбездің ішіндегі жазулар 691/2 жылы осы құрылысты халифа Абд әл-Маликке жатқызып, түнгі сапар туралы ешқандай сілтеме жасамайды, керісінше, Иса пайғамбардың (Иисус) мәнін түсіндіретін Құран аяттарын қамтиды. Мұхаммед періште Жәбірейілмен бірге көкке көтерілді. Басқа ислам ғалымдары Мұхаммедтің Аль-Ақса мешітінен аспанға көтерілгенін, ал Сақ күмбезі осы мешіттің бір бөлігі екенін айтады. Яһудилердің дәстүрлі көзқарасы бойынша, бұл жер әлемнің жаратылуы басталған орын. Сонымен қатар, көптеген яһудилер бұл жерде Ыбырайымның ұлы Ысқақты құрбандыққа дайындалғанына сенеді. Күмбездің ортасында орналасқан Тас іргетасы және оның айналасы яһуди дінінде ең қасиетті орын саналады. Яһудилер бұл тастың орналасқан жерін жер бетіндегі ең қасиетті нүкте деп есептейді, ол Бірінші және Екінші ғибадатхананың қасиетті ортасы болған. Мұсылмандар қазір Меккедегі Қағбаға қарай дұға етеді, бірақ бұрын яһудилер сияқты ғибадатхана тауына қараған; Ислам дәстүрінде Мұхаммед Меккеден Мединеге көшкеннен кейін 16-шы немесе 17-ші айға дейін Иерусалимге қарай дұға еткен, содан кейін Алла оған Меккедегі Қағбаға қарай бұрылуды бұйырған. Ғибадатхана институты Сақ күмбезін басқа жерге көшіріп, оның орнына Үшінші ғибадатхана салуды жоспарлап отыр. Көптеген израильдіктер бұл қозғалыстың ниеттеріне күмәнмен қарайды. Кейбір діндар яһудилер раббилердің үйретулеріне сүйене отырып, ғибадатхана тек мессиандық дәуірде ғана қайта салынуы керек деп санайды және адамдардың Құдайдың құдіретіне күш салуы дұрыс емес деп есептейді. Алайда, кейбір евангелистік христиандар ғибадатхананы қайта салуды Армагеддон мен Екінші келудің алғышарты деп санайды. 2013 жылғы Израиль сайлауында "The Jewish Home" саяси партиясынан бақталатын, АҚШ-та туған Джереми Гимпель Флоридадағы "Fellowship Church" евангелистік тобына 2011 жылы Сақ күмбезінің қиратылып, Үшінші ғибадатхананың құрылысы басталғандағы керемет оқиғаны көзге елестетуді ұсынғанда дау тудырды. Ол барлық евангелистер бірден Израильге ағылып келеді деп болжады.

Өнер мен сәулет өнеріндегі құрмет

Көп уақыт бойы Тас күмбезінің Иерусалим ғибадатханасының сәулетін қайталайтынына сенген, бұл Рафаэльдің «Құдай анасының үйлену тойы» және Перуджиноның «Құдай анасының үйлену тойы» картиналарында көрініс тапқан. Осы себепті Тас күмбезі көптеген ғимараттар сәулетіне шабыт берді. Олардың ішінде Италиядағы XV ғасырғы сегізбұрышты Сан-Джакомо шіркеуі, Будапешттегі Румбах көшесіндегі XIX ғасырғы маврлық жаңғыру стиліндегі синагога, сондай-ақ Стамбулдағы Сұлтан Сулейманның кесенесі және Германияның Берлиндегі Жаңа синагога бар.

Пайдаланылған әдебиеттер

Питерсон, Эндрю (1994). Ислам архитектурасының сөздігі. Лондон: Рутледж. Брасвелл, Г. (1996). Ислам – Пайғамбарлары, халқы, саясаты және билігі. Нэшвилл, ТН: Broadman and Holman Publishers. Әли, А. (1946). Құран Кәрім – Аударма және түсіндірмелер. Бронкс, Нью-Йорк: Исламды таратудың халықаралық орталығы. Кристоф Люксенберг: Иерусалимдегі Қабырға күмбезіндегі араб жазуының жаңа түсіндірмесі. Karl Heinz Ohlig / Gerd R. Puin (Hg.): Исламның қараңғы бастаулары. Исламның пайда болуы және ерте тарихына қатысты жаңа зерттеулер, Берлин (Verlag Hans Schiler) 2005, 124–147 беттер. Ағылшын тіліндегі нұсқасы: "Иерусалимдегі Қабырға күмбезіндегі араб жазуының жаңа интерпретациясы". Karl Heinz Ohlig / Gerd R. Puin (ред.): Исламның жасырын шығу тегі: оның ерте тарихына қатысты жаңа зерттеулер, Амхерст, Нью-Йорк (Prometheus Books) 2010.