Кіріспе

Израильдегі тау басындағы ежелгі бекініс, Яһуда бекінісі.

Масада (məṣādā, "бекініс"; جبل مسعدة) – Израильдің оңтүстігінде орналасқан ежелгі бекініс. Ол үстірт таудың оқшауланған биігінде, үстел тәрізді жатқан тау массивінде орналасқан. Бұл бекініс Яһуда шөлінің шығыс жиегінде, Арадтан шығысқа қарай Өлі теңізге қарайтын жерде жатыр. Ұлы Ирод б.з.д. 37-31 жылдары аралығында тауға екі сарай салдырып, Масаданы нығайтты. Иосиф Флавийдің мәлімдемесіне сәйкес, бірінші яһуди-рим соғысының аясында 72-73 жылдары рим әскерлері Масаданы қоршауға алды. Онда жасырынып отырған 960 Сикарий көтерілісшісі жаппай өз-өзіне қол жұмсады. Дегенмен, жаппай өзін-өзі өлтіруге қатысты археологиялық деректер күмәнді және кейбір ғалымдар оны мүлдем жоққа шығарады. Масада – Израильдегі ең танымал туристік орындардың бірі. 2005-2007 және 2009-2012 жылдары Иерусалим Киелі кітаптар зообагынан кейін екінші орынды иеленді. Жыл сайын шамамен 750 мың адам бұл жерге келеді.

География

Масада жарлығы геологиялық тұрғыдан алғанда, хорст болып табылады. Алаң шығысқа және батысқа қарай тік құлайтын жартастармен күрт аяқталады, сондықтан бекініске табиғи жолмен жетіп бару өте қиын. Меса сияқты алаңның үсті жазық және ромб пішіндес, шамамен . Ирод бұл алаңның айналасына биік қазба қабырға салған, оның ұзындығы көптеген мұнаралармен нығайтылған. Бекіністе қоймалар, казармалар, қару-жарақ қоймасы, сарай және бірнеше цистерналар (сыйымдылығы шамамен 40 000 текше метр) болған. Олар жаңбыр суымен толтырылған, бір күндік жаңбырдан жиналған ағынды су 1000-нан астам адамды 2-3 жылға дейін қамтамасыз ете алады деп есептеледі. Төменнен жоғары, қоршалған қақпаларға дейін үш тар, қисық жол салынған.

Тарих

Масада туралы барлық дерлік тарихи ақпарат бірінші ғасырдағы яһуди-рим тарихшысы Иосиф Флавийдің еңбектерінен келеді. Масада Яһуда шөлінің құжаттарында да кездеседі.

Хасмонийлердің бекінісі

Иосиф Флавий бұл жерді б.з.д. бірінші ғасырда хасмонейлік билеуші Александр Янней алғашқы рет бекіткенін жазды. Иосиф Флавий сондай-ақ, Ирод Ұлы әкесі Антипатр 43 ж.б.з.д. қайтыс болғаннан кейін туған билік күресінде оны басып алғанын айтады.

Бірінші яһуди-рим соғысы

66 жылы Сикарийлер деп аталатын яһуди көтерілісшілері амалдың көмегімен Масададағы римдік гарнизонды басып алды. 73 жылы Иудеяның римдік губернаторы Люций Флавий Сильва X Fretensis римдік легионын басқарды және Масаданы қоршауға алды. Римдік легион Масаданы қоршап алып, айналасына қоршау қабырғасын салды, содан кейін платоның батыс бетін қоршауға алу үшін пандус орнатты. 1990 жылдардың басындағы геологиялық зерттеулер 114 м (375 фут) биіктіктегі шабуылдық пандус негізінен табиғи тау жыныстарынан тұратындығын растады. 73 жылы көктемде, екі-үш ай қоршаудан кейін, римдіктерге 16 сәуірде бекіністің қабырғасын тарау құралымен бұзуға мүмкіндік берді. Римдіктер Масададағы еврейлердің қарсылығын талқандауда X легионды және бірқатар қосымша бөлімшелерді, сондай-ақ шамамен 15 000 яһуди тұтқынды (олардың ішінде шамамен 8000-9000 әскер) қолданды. Қаланы қоршауға алу үшін алып қоршау мұнарасы мен тарау құралы жасалып, аяқталған пандуспен ауыр еңбекпен көтерілді. Иосиф Флавийдің айтуынша, римдік әскерлер қамалға кіргенде, оның қорғаушылары азық-түлік қоймаларынан басқа барлық ғимараттарды өртеп жібергенін және 960 ер адам, әйел және баланың жаппай өзіне-өзі қол жұмсағанын немесе бір-бірін өлтіргенін көрді. Иосиф Флавий Сикарий басшысының өзіне-өзі қол жұмсауға шақырып, әскерлерін көндірген екі құмарлы сөзін жазды. Археологиялық тұжырымдар мен Иосиф Флавийдің жазбалары арасында қарама-қайшылықтар бар. Иосиф Флавий қазба жұмыстары жүргізілген екі сарайдың тек біреуін ғана еске алады, бір ғана өрт туралы айтады, бірақ көптеген ғимараттар өрттен зақымдалған, ал 960 адам қаза тапқан десе де, ең көп дегенде 28 дене қалдықтары табылған.

Марданың византиялық монастыры

Масада соңғы рет Византия кезеңінде, осы жерде шағын шіркеу салынған кезде пайдаланылды. Шіркеу, агиографиялық әдебиеттен белгілі Марда монастырымен байланыстырылған монастырь кешенінің бір бөлігі болды. Зерттеушілер бұл анықтаманы көбінесе қабылдайды. Арамей тіліндегі жалпы атау – marda, "бекініс", сол дәуірдегі тағы бір шөлдік монастырьдың грекше атауы – Кастеллионмен мағынасы жағынан сәйкес келеді және бұл атау Әулие Саббастың өмірбаянында (vita) осы орынды сипаттау үшін қолданылады, бірақ Әулие Евтимийдің өмірбаянында (vita) тек Масададағы монастырь үшін ғана есім ретінде қолданылады. Бұл – хальколиттік өсімдік геномын тізбектеудің алғашқы сәтті әрекеті, сонымен қатар бүгінгі күнге дейін тізбектелген ең көне геном. Йорам үңгірінен табылған тұқымдар жабайы түрлерінен айтарлықтай ерекшеленеді, бұл отандық егістіктің қалыптасу процесінің жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді, бірақ аймақта әлі де өсіріліп келе жатқан арпа түрлеріне өте ұқсас – бұл тұрақтылықтың керемет белгісі.

Анықтау және алғашқы қазбалар

Масада орны 1838 жылы америкалық Эдвард Робинсон мен Эли Смит анықталды, ал 1842 жылы америкалық миссионер Сэмюэл Вулкотт және ағылшын суретшісі В. Типпинг оған көтерілген алғашқы заманауи адамдар болды. 1930 және 1940 жылдары бірнеше рет бұл орынға сапар шеккеннен кейін, Шмария Гутман 1959 жылы оның алғашқы сынақ қазбаларын жүргізді.

Игаел Ядиннің экспедициясы

Масада 1963-1965 жылдары израильдік археолог және бұрынғы әскери штаб бастығы Игаэль Ядин басқарған экспедициямен кеңінен қазылды. Адам қоныстанған жерлерден шалқары және құрғақ климатқа байланысты, бұл орын екі мың жыл бойы адамдар мен табиғаттың ықпалынан дерлік тиіспей сақталған. Көне ғимараттардың көпшілігі қалдықтарынан қайта жаңартылды, сондай-ақ Иродтың екі негізгі сарайындағы қабырға суреттері мен ол салған римдік үлгідегі моншалар да қалпына келтірілді. Яһуди көтерілісшілерінің синагогы, қоймалары мен үйлері де анықталып, жаңартты. Биік жартастың үштен екісіне дейін орналасқан су жинағыштар, жақын жердегі вадилерден күрделі арналар жүйесі арқылы су ағызып, көтерілісшілердің осылайша ұзақ уақыт бойы жеткілікті суды қалай сақтап қалғанын түсіндіреді. Римдіктердің шабуылға шығу жолы әлі күнге дейін батыс жағында тұр және оған жаяу өтуге болады. Римдіктер Масаданың айналасына салған бір метрлік биіктіктегі қоршау қабырғасын және осы қабырғаның сыртындағы сегіз римдік қоршау лагерін көруге болады. Римдік қоршау құрылыстары, әсіресе шабуыл жолы, өз түрінде ең жақсы сақталған және Масаданың ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енуіне себеп болды. Көпшіліктің үлкен қызығушылығын оятып, Ядин 1966 жылы "מצדה" ("Масада") атты кітап жариялады.

Эпиграфикалық анықтамалар

Синагоганың ішінде ма'асер кохен (מעשר כוהן, діни қызметкерге арналған ондық) деген жазуы бар остракон, сондай-ақ екі түрлі кітаптың үзінділері табылды: Ескі заң және Езекиел кітабының бөліктері, оның ішінде "құрғақ сүйектер" (және) туралы көрініс, синагога ішінде салынған шағын бөлменің едені астындағы шұңқырларда жасырылған күйінде. Басқа жерлерде Жаратылыс, Леуіліктер, Забур, Сирах кітаптарының, сондай-ақ Сенбі күнгі құрбандық әндерінің үзінділері табылған. Солтүстік сарайдың алдындағы аумақта әрқайсысында бір-бір есім жазылған 11 кішкентай остракон табылды. Біреуінде "бен Яир" (בןיאיר) деп жазылған, бұл қамалдың қолбасшысы Елазар бен Яирдің қысқартылған аты болуы мүмкін. Ал қалған он есім Жосефтің баяндауына сәйкес, бірінші болып басқаларды, содан кейін өздерін өлтіру үшін тағайындалған адамдардың аттары болуы мүмкін.

Адам қалдықтары

Ең көп дегенде 28 адамның қалдықтары табылды. Оңтүстік қабырғаның сыртындағы және астындағы үңгірден 25 адамның сүйектері табылған. Солтүстік сарайдың моншасынан тағы екі ер адам мен бір әйелдің қалдықтары табылды. Скаланың түбіндегі оңтүстік үңгірде табылған 24 адамның сирек қалдықтарының этникалық жатқандығына қазба жұмысын жүргізуші Игаэль Ядин көз жеткізе алмады; алайда, раввинат олар еврей қорғаушыларының қалдықтары екеніне келісті және 1969 жылдың шілдесінде олар мемлекеттік салтанатпен еврейлер ретінде қайта жерленді. Үңгірдегі қалдықтармен бірге табылған маталардың радиокөміртекпен сынақтан өткізуі олардың көтеріліс кезеңімен бір уақытта болғанын көрсетті, сондай-ақ шошқа сүйектері де табылды (римдік жерлеулерде шошқа құрбандықтарына байланысты кездеседі); бұл қалдықтар еврей емес римдік сарбаздарға немесе қоршаудан бұрын немесе кейін осы жерді басып алған азаматтарға тиесілі болуы мүмкін. 2012 жылы жаңа рекорд орнатылғанша осылай болды. 2024 жылдың ақпанына дейін бұл тұқымнан шыққан ең көне өскін болып табылады.

Византиялық монастырь

Биіктікте V және VI ғасырларда салынған Византия шіркеуінің қиратылыстары қазылып алынды.

Хасмонеялық ғимараттар табылмады

Ядиннің тобы Хасмоней дәуіріне қатысты ешқандай сәулеттік қалдықтарды анықтай алмады, осы кезеңге сенімді түрде жатқызылатын жалғыз табыс – Александр Яннейдің көптеген монеталары болды.

Жаппай өзін-өзі өлтірудің тарихилығы

Иосиф Флавийдің мәліметінше, бірінші яһуди-рим соғысының аясында 73-74 жылдары рим әскерлері Масаданы қоршауға алды, нәтижесінде онда жасырынған 960 сикарий көтерілісшісі жаппай өз-өзіне қол жұмсады. Дегенмен, осы оқиғаға байланысты археологиялық деректер нақты емес.

Қазіргі заманғы туризм

Масада 2001 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. 2007 жылы осы жерде Игаэль Ядиннің есімімен аталатын Масада мұражайы ашылды. Мұражайда археологиялық қазбалардың табыстары театрландырылған ортада көрсетіледі. Көрмеге қойылған көптеген артефакттар 1960 жылдары Ядин және оның Иерусалимдегі Еврей университетінің археологиялық тобы тарапынан қазылып алынған. Археологиялық орын Масада ұлттық паркінде орналасқан, және парктің кіреберісіне ақы төленуі тиіс (жаяу жолмен келгендерге де). Екі қиын жол бар: Жылан жолы Масада мұражайының шығыс жағынан басталады (Өлі теңіз тас жолы арқылы қол жеткізуге болады) және шамамен биіктікке көтеріледі. Римдік пандус жолы да өте тік, бірақ биіктігі аз, және таудың батыс жағынан басталады (Арад жолынан көлікпен баруға болады). Жаз айларында ортаңғы сағаттағы ыстықтан қашу үшін туристер күн шығуға бір сағат бұрын жолға шығады, себебі температура 43 °C (109 °F) жоғарылайды. Шындығында, жаз айларында жолдардың көпшілігі ыстыққа байланысты күндізгі уақытта жабылады. Саяхатшыларға суды міндетті түрде алып келуге кеңес беріледі, өйткені су тек таудың үстінде ғана бар. Басқаша айтқанда, жоғары төлем жасау арқылы келушілер канат жолымен (Масада канат жолы, сағат 8-де ашылады) месаның үстіне көтеріле алады. Канат жолының төменгі жағында келушілер орталығы мен мұражай орналасқан. Таудың батыс жағында кейбір жазғы түндері жарық пен дыбыс шоуы көрсетіледі (Арад жолынан көлікпен немесе Римдік пандус жолы арқылы жаяу жүріп таудан төмен түсуге болады). 2015 жылдың мамыр айында 20 жасар американдық турист Бриана МакХэм Масаданың Жылан жолында 25 футқа құлап кетті, себебі ол Флорида штаты университетінің туристік тобынан бөлініп, белгіленбеген жолға бұрылып кеткен. Бір жарым сағат іздеуден кейін, "Маген Давид Адом" қызметкерлері оны есін жойып, дегидратациядан зардап шеккен күйде тапты. Оны қайта жандандыруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталып, ол оқиға орнында қайтыс болды.

Фазалар мен орналасуы

Ирод сәулетінің мысалы ретінде, Масада Ұлы Ирод патшалығын басып алғаннан кейін бекіткен алғашқы орын болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Масада оқиғасы британдықтардың мандат кезінде жасаған "Масада жоспарының" түпкі себебі болды. Жоспар бойынша, 1942 жылы аймаққа Ервин Роммельдің шабуылын тоқтату үшін Кармель тауындағы қорғаныс позицияларын Палмач жауынгерлерімен нығайту көзделген. Роммель Эль-Аламейн шайқасында жеңілгеннен кейін бұл жоспардан бас тартылды.

Израиль әскері

Израиль қорғаныс күштерінің (ИҚК) штаб бастығы Моше Даян, «тиронут» (ИҚК негізгі дайындығын) аяқтаған Израиль бронетанкі корпусының сарбаздарының ант қабылдау рәсімін Масада тауының үстінде өткізу дәстүрін қалыптастырды. Рәсім «Масада ешқашан қайта құламайды» деген жариялаумен аяқталды. Сарбаздар түнде Жылан жолымен көтеріліп, шамдардың жарығында ант берді. Бүгінде осындай рәсімдер Латрун бронетанкі корпусының ескерткіші, Иерусалимдегі Батыс қабырғасы мен Оқ-дәрі төбесі, Акко түрмесі және оқу орталықтары сияқты тағы да бірнеше есте қаларлық жерлерде де өткізіледі.

Танымал мәдениетте

1981 жылы цитадель туралы мини-сериал көрсетілді. Еврей-америкалық жеңіл салмақтағы бокс чемпионы Клетус Сельдин киімнің үстіне "Масаданы есте сақтаңыз" деп жазылған күрткі киген. Масада "The Amazing Race Australia 1" телешоуының тоғызыншы және оныншы бөлімдерінде маңызды орын болды (2011). 2017 жылы Жан Мишель Жарр бұл қамалдың жанында электрондық музыка концертін өткізді. Масада "Уағызшы" сериалының төртінші маусымындағы негізгі оқиға орны. "XK Masada" – "Суық соғыс" туындысындағы планетадан тыс басқару орталығының кодовосы.