Кіріспе
Силоам тоғаны (بِرْكَة سِلْوَان Birka Silwān, , Bərēḵat haŠīlōaḥ) – Иерусалимнің Ескі қаласының қабырғаларынан тыс, оңтүстік-шығысында орналасқан Силоам шатқалының оңтүстік беткейіндегі тастан қазылған бірнеше тоғандарды білдіреді. Бұл тоғандар Гихон бұлағының суларымен, Силоам туннелі арқылы толықтырылған. Төменгі тоған немесе "Ескі тоған" тарихи түрде "Биркет әл-Хамра" деп белгілі болған, яғни "қызыл тоған".
The term Pool of Siloam (بِرْكَة سِلْوَان Birka Silwān, , Bərēḵat haŠīlōaḥ) refers to a number of rock cut pools on the southern slope of the Wadi Hilweh, located outside the walls of the Old City of Jerusalem to the southeast. The pools were fed by the waters of the Gihon Spring, carried there by the Siloam Tunnel. The Lower Pool or "Old Pool" was historically known as Birket el Hamra, literally "the red pool".
Тарих
Екінші ғибадатхана кезеңінде Силоам тоғаны Иерусалимнің Акра маңындағы төменгі қала деп те аталатын орталық бөлігінде орналасқан. Бүгінде Силоам тоғаны Иерусалимнің тарихи қаласының ең төменгі нүктесі болып табылады, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан. Одан ғибадатхана тауына көтерілу шамамен қашықтықтағы биіктік градиентін құрады, ғибадатхана тауының орташа биіктігі теңіз деңгейінен биіктікте. Силоам тоғаны (мүмкін, төменгі тоғанды білдіреді) ғибадатхана ауласына кірмес бұрын зыяратшылардың діни тазару рәсімін орындауына пайдаланылған.
Езекия
Силоам тоғаны Езекияның тұсында (715–687/6 ж.б.) салынды, ол қоршау армияларының бұлақтың суына қол жеткізбеуі үшін жасалған. Тоғанға жаңа салынған Силоам туннелі арқылы су құйылатын. Ескі канандық туннель шабуылдаушылар үшін осал болғандықтан, Ассирия патшасы Сеннахиримнің қатерінен Езекия Гихон бұлағының ескі шығысын жауып, ескі туннельдің орнына жаңа жер асты Силоам туннелін салды (Шежірелер кітабы, 2 Шежірелер 32:2–4 (HE)). Осы кезеңде Силоам тоғаны кейде Төменгі тоған деп аталды (Ишая кітабы, 22:9 (HE)), ал одан бұрынғы Ескірәк Жоғарғы тоғаннан (Патшалар кітабы, 2 Патшалар 18:17 (HE), Ишая 7:3 (HE)) өзгешеленді. Тұщы су қоймасы ретінде тоған ежелгі яһудилердің қалаға діни қажылыққа келіп жиналатын маңызды орын болды. Кейбір ғалымдар, Исаның соқыр адамға тоғанда жуынуды бұйырғанына байланысты, оның миква (ғибадаттық жуыну) ретінде қолданылған болуы мүмкін деп санайды. Дегенмен, миквалар көбінесе кішкентай болады, ал тоған миква болған жағдайда, ол бұрын табылған ең ірі миква болар еді. Йоэль Элитзур тоғанның діни мақсатта батыру үшін емес, жүзу үшін пайдаланылғанын ұсынды. Тоған 70 жылы Бірінші яһуди-рим соғысынан кейін қиратылып, жабылды. Тоғанның солтүстігіндегі ауланың тастарынан табылған монеталар, оның бұл кезеңде болғанын көрсетеді. Соңғы монетада "Ұлы көтерілістің күніне 4 жыл" деп жазылған, яғни 69 жыл. Қиратылғаннан кейін қысқы жаңбырлар төбелерден аллювиумды аңғарға және Сион тауының батыс беткейлерінен тоғанға дейін әкелді; тоған балшықпен толтырылып (кейбір жерлерде 4 метрге дейін), толығымен жабылды.
Соңғы римдік және Византиялық кезеңдер
Римдік дереккөздерде төрт нимфаның (Тетранимфон) қасиетті орны туралы айтылады, бұл Адрианның 135 жылы Элия Капитолинаны салу кезінде салған нимфеум және Византия еңбектерінде, мысалы 7 ғасырлық Хроника Пашаледе көрсетілген; Адриан салған басқа нимфеумдар, мысалы Сагалассостағыдай, оған өте ұқсас. Бұл қасиетті орнының Екінші ғибадатхананың Силоам бассейні орналасқан жерге салынғандығы күмәнді, бірақ ол Византиялық қайта құрудың алға басушысы болуы мүмкін. V ғасырда Византия империясының император қызы Элия Евдокияның бұйрығымен Силоам туннелінің соңында бассейн салынды. Бұл бассейн бүгінге дейін сақталған, барлық жағынан биік тас қабырғамен қоршалған, ал Езекия туннеліне кіретін аркалы кіреберіс бар. Бассейн Екінші ғибадатхананың (немесе Төменгі) Силоам бассейнінен шамалы алшақ орналасқан және одан әлдеқайда кішірек. Екінші ғибадатхана бассейні табылғанға дейін бұл бассейн Жаңа Өсиет және Екінші ғибадатхана деректерінде сипатталған деп жаңылыс түсінік болған.
ХХІ ғасырдағы жаңалық
Бассейн 2004 жылдың күзінде Ир Дэвид қорының қызметкерлері канализация құбыбын салу үшін қазба жұмыстары жүргізу кезінде, Израиль табиғаты мен саябақтары басқармасының Ори Орбахпен бірге археолог Эли Шукронның өтініші мен нұсқаулары бойынша қайтадан табылды. Археологтар Эли Шукрон мен Ронни Рейх (Израильдің ежелгі ескерткіштері басқармасымен жұмыс істеп) тас баспалдақтарды ашты, және осы баспалдақтардың Екінші ғибадатхана кезеңіне жататын бассейннің бөлігі болуы мүмкін екені анық болды. Қазба жұмыстары басталды және бастапқы болжам расталды; жаңа орын 2005 жылдың 9 тамызында ресми түрде жарияланды және халықаралық БАҚ-тың кең назарына ілікті. Қазба жұмыстары көрсеткендей, бассейннің ені 69 метрге жетеді және кем дегенде үш жағында баспалдақтар бар. Бассейннің табылуынан кейін шамамен екі онжылдық өткен соң, оның бір бөлігі әлі қазылмаған күйде қалды, себебі жоғарыдағы жер жақын жердегі грек православ шіркеуіне тиесілі еді және ол «Патша бағы» деп аталатын жеміс бақшасымен ғана жабылған (Салыстыр, Нехемия 3:15 (HE)). 2023 жылы Израильдің ежелгі ескерткіштері басқармасының Нахшон Шантон басшылығымен жүргізілген қазба жұмыстары қазылмаған бөлікті ашты. Бассейн толыққанды төртбұрышты емес, бірақ жұмсақ трапеция пішіндес. Онда үш қатар бес баспалдақтан бар, олардың екеуі платформаға жетеді, ал содан кейін түбіне түседі. Баспалдақтар әртүрлі су деңгейлеріне бейімделу үшін жасалған болуы мүмкін деген болжам бар. Бассейн таспен қапталған, бірақ оның астында бұрынғы нұсқасының іздері бар, ол тек суды ұстап тұру үшін жабынмен қапталған. Бассейннің жабынына Александр Яннейдің тұсында айналымға түскен монеталар кіріктірілген, осылайша бассейннің (қайта) құрылысының ең ерте мерзімі анықталды.
Бұрынғы қазба жұмыстары
1880 жылдары Силоам тоғанының айналасындағы жерді қазып зерттеген археологтар Силоам тоғанының батысында, тоған алдындағы алаңнан жоғары қарай 34 тас қашалған баспалдақ болғанын анықтады. Баспалдақтардың ені жоғарыда 27 фут (8 метр), ал төменде 22 фут (7 метр) құрайды. Силоамның "Төменгі тоғанында" су деңгейін көтеру немесе ағынын реттеу үшін қолданылған бөгет (жаға) болған.