Құдіс қаласындағы Қасиетті Құрған шіркеуі

Иерусалимдегі Қасиетті Құрбандық Шіркеуі – христиандар үшін ең қасиетті орын. Христиан дінінің маңызды қасиеттері, Иса Мәсіхтің жерленген және қайта тірілген жері.

17 мин оқу

100%

Дереккөз: Church of the Holy Sepulchre — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Иерусалимдегі шіркеу

Киелі қабір шіркеуі, сондай-ақ Қайта тірілу шіркеуі деп те аталады, Иерусалимнің Ескі қаласының христиандық ауданындағы төртінші ғасырға жататын шіркеу. Бұл христиандар үшін әлемдегі ең қасиетті орын саналады және төртінші ғасырдан бері христиандардың ең маңызды қажырлы саяхат орны болып табылады. IV ғасырға дейінгі дәстүрлерге сәйкес, онда Исаның Голгофада немесе Қалвариде айқышталған жері де, Исаның бос қабірі орналасқан жері де бар, ол жерленген және қайта тірілген. Екі орын да христиандар үшін өте қасиетті деп есептеледі. Бұрын бұл жер еврейлердің зираты болған, одан кейін мұнда пұтқа табынушылардың ғибадатханасы салынған. IV ғасырда Константиннің тұсында салынған және 1009 жылы әл-Хакиммен қиратылған шіркеу мен ротонда кейіннен император Константин IX Мономах және крестшілер тарапынан өзгерістермен қайта жаңартылды, нәтижесінде бастапқы құрылымнан елеулі айырмашылықтар туды. Қабірдің өзі 19 ғасырға жататын «Эдикула» деп аталатын киелі құрылыспен қоршалған. Шіркеу ішінде Исаның азаптарының соңғы эпизодтарын бейнелейтін Via Dolorosa жолының соңғы төрт бекеті орналасқан. Шіркеу төртінші ғасырда салынғаннан бері Мәсіхтің қайта тірілуінің дәстүрлі орны ретінде христиандардың маңызды қажырлы саяхат ордасы болып табылады, сондықтан оның бастапқы грек атауы – Анастасис («Қайта тірілу») шіркеуі. Бұл орынға 1757 жылдан бері діни қауымдастықтар арасындағы келісім негізінде «статус кво» қағидасы қолданылады. Шіркеуді басқару бірнеше христиан конфессиялары мен әлеуметтік ұйымдар арасында күрделі келісімдер бойынша жүзеге асырылады, бұл тәртіп 160 жылдан бері, ал кейбіреулері үшін одан да ұзақ уақыттан бері өзгерген жоқ. Шіркеудің бөліктеріне иелік ететін негізгі конфессиялар – Рим католик, Грек православие, Армян апостол, Копт, Сирия және Эфиопия православие шіркеулері.

Атауы

Шіркеу тарихи түрде Исаның тірілісіне немесе оның қабіріне, ол шіркеудің орталық нүктесінде орналасқан, байланысты аталған. Қасиетті қабір шіркеуі сондай-ақ Қасиетті қабір базиликасы немесе жай ғана Қасиетті қабір деп те аталады. Шығыс христиандары оны Тіріліс шіркеуі немесе Анастасис шіркеуі деп атайды, ал Анастасис грек тілінде "тіріліс" деген мағынаны білдіреді.

Негізгі деректер (1- 4-ғасырлар)

70 жылы Иерусалимді қоршаудан кейін, бірінші яһуди-рим соғысы кезінде Иерусалим қираған күйге түсті. 130 жылы Рим императоры Адриан осы жерде Aelia Capitolina жаңа қаласын, римдік колониясын салуды бастады. Шамамен 135 жылы ол тастан қазылған қабір бар үңгірді

327 жылы Константин мен Елена жеке-жеке Бейт-Лехемде Исаның тууының құрметіне Мәсіх туған күні шіркеуін салуға бұйрық берді.

Қайта құру (11-ғасыр)

1027-1028 жылдары Фатимидтер мен Византия империясы арасындағы кең ауқымды келіссөздерде жаңа халифа Али аз-Захир (әл-Хакимнің ұлы) шіркеуді қайта құруға және әрлеуге рұқсат беруге келісті. Қайта құру император Константин IX Мономахос пен Иерусалим патриархы Никифордың қызмет еткен кезеңінде 1048 жылы аяқталды. Оған жауап ретінде Константинополдегі мешіт қайта ашылды және хутба уағыздары аз-Захир есімінен оқылуға тиіс болды. Капеллалар қайта тірілу алаңының шығысында (қайта жаңартылғанда қабір орны ашық аспан астында болды), үлкен базиликаның батыс қабырғасы болған жерде орналасқан. Олар Мәсіхтің тұтқындалуы және жазалануы сияқты құмарлық көріністерін бейнеледі, және қала көшелеріндегі қасиетті орындар арасында еркін қозғалыстың қиындықтарына байланысты осылай орналастырылған болуы мүмкін. Бұл капеллалардың арналуы паломниктердің Мәсіхтің азаптарына деген сенімінің маңыздылығын көрсетеді. Олар "кішкентай Виа Долороза" деп сипатталды, себебі үлкен базилика орнында қайта құру жұмыстары көбінесе жасалмады немесе мүлдем болған жоқ. 11 ғасырда Иерусалимге сапар шеккен батыс паломниктері қасиетті орынның көп бөлігін қираған күйде тапты.

Өмірбаян

Көптеген тарихшылар Папа Урбан II Бірінші крест жорығын шақырған кездегі басты мәселесі Византия императоры Алексий I Комненнің өтінішіне жауап ретінде Кіші Азияға Сельджуктардың шапқынынан Константинопольге төнген қауіп болғанын айтады. Тарихшылар Иерусалимнің тағдыры, және осымен Киелі қабір шіркеуі де, 1095 жылы папалық саясаттың тікелей мақсаты болмаса да, алаңдатарлық мәселе болғанына келіседі. Крест жорығы барысында Иерусалимді басып алу идеясы маңызға ие болды. Жаңадан салынған шіркеу орны 15 шілде 1099 жылы Бірінші крест жорығының атты әскерлері Фатимидтерден (олар бұрын Аббасидтерден алған) тартып алынды.

Крестшілер: қайта құру (12-ғасыр) және меншік

Крестшілер дәуірінде бұрынғы базиликаның астындағы цистернаның Святая Еленаның Шынайы Кресті тапқан жері болғаны туралы әңгіме тарады және ол осылай қастерлене бастады; цистерна кейін Кресттің табылуына арналған шағын ғибадатханаға айналды, бірақ 11 ғасырға дейін осы орынның анықталғанына ешқандай дәлел жоқ, ал қазіргі археологиялық зерттеулер цистернаның 11 ғасырда Мономахос жасаған жөндеулермен байланысты екенін көрсетеді. Крестшілер шіркеуді романдық стильде қайта жаңартуға кірісіп, қоңырау мұнарасын қосты. 1244 жылы Хорезмнің Иерусалимді шабуылы кезінде патшалық қабірлер тоналып, бірақ 1808 жылы шіркеуге келген өртке дейін көбінесе зақымданбаған күйде қалды. Қабірлер өрттен немесе 1809-1810 жылдары шіркеудің грек православиелік қамқорлары жасаған жөндеу жұмыстары кезінде жойылған болуы мүмкін. Патшалардың қалдықтары әлі де шіркеу еденінің астындағы белгісіз шұңқырларда сақталған болуы мүмкін. Қасиетті қала мен шіркеуді 1244 жылы Хорезмдіктер басып алды. 1757 жылғы Ұлы аптада православиелік христиандар францискандықтар бақылап отырған шіркеудің бір бөлігін басып алды деген хабар бар. Бұл сұлтанның кейін Статус-кво ретінде дамыған ферманына (жарлығына) себеп болған болуы мүмкін. 1808 жылы болған өрт құрылысқа қайтадан ауыр зақым келтірді, нәтижесінде Ротонданың күмбезі құлап, Эдикуланың сыртқы әшекейлері қирады. Ротонда мен Эдикуланың сыртқы жағы 1809-10 жылдары Митилендік Николаос Х. Комненос архитектордың қазіргі Осман барокко стилінде қайта салынды. Қазір Періштелер шағын ғибадатханасы деп аталатын алдыңғы бөлме, бұрынғы жартылай дөңгелек батыс бөлігінің орнына шаршы пішінді жоспармен ішінара қайта жаңартылды. 1853 жылы сұлтанның тағы бір жарлығы қауымдар арасындағы аумақтық бөліністі бекітіп, Статус-квоны "қазіргі күйінде сақтауға" міндеттеді, тіпті ең шағын өзгерістерді енгізу үшін де келісімді талап етті. Тіпті ұсақ өзгерістер үшін де толық келісімнің қажеттілігі шіркеудің терезелерінің бірінің астындағы "қозғалмайтын баспақыш" арқылы көрсетіледі; ол кем дегенде 1757 жылдан бері, екі рет уақытша алынып тасталғаннан басқа, өз орнында тұр.

By the Crusader period, a cistern under the former basilica was rumoured to have been where Helena had found the True Cross, and began to be venerated as such; the cistern later became the Chapel of the Invention of the Cross, but there is no evidence of the site's identification before the 11th century, and modern archaeological investigation has now dated the cistern to 11th century repairs by Monomachos. The Crusaders began to refurnish the church in Romanesque style and added a bell tower. The royal tombs were looted during the Khwarizmian sack of Jerusalem in 1244 but probably remained mostly intact until 1808 when a fire damaged the church. The tombs may have been destroyed by the fire, or during renovations by the Greek Orthodox custodians of the church in 1809 1810. The remains of the kings may still be in unmarked pits under the church's pavement. The church was lost to Saladin, Both city and church were captured by the Khwarezmians in 1244. During the Holy Week of 1757, Orthodox Christians reportedly took over some of the Franciscan controlled church. This may have been the cause of the sultan's firman (decree) later developed into the Status Quo. A fire severely damaged the structure again in 1808, causing the dome of the Rotunda to collapse and smashing the Aedicule's exterior decoration. The Rotunda and the Aedicule's exterior were rebuilt in 1809–10 by architect Nikolaos Ch. Komnenos of Mytilene in the contemporary Ottoman Baroque style. The interior of the antechamber, now known as the Chapel of the Angel, was partly rebuilt to a square ground plan in place of the previously semicircular western end. Another decree in 1853 from the sultan solidified the existing territorial division among the communities and solidified the Status Quo for arrangements to "remain in their present state", requiring consensus to make even minor changes. efn|name=ladder|The need for total agreement for even minor changes is exemplified in the 'immovable ladder' under one of the church's windows; it has remained in the same position since at least 1757, aside from two occasions of temporary removal.

Британдық мандат кезеңі

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Палестинаға британдық мандат орнаған кезде, Комненос қолданған қызыл әктаспен қапталған Эдикульдің қаптамасы қатты бүлініп, негізгі құрылымнан ажырап бастады; 1947 жылдан бастап 2016–17 жылдарға дейін жүргізілген қалпына келтіру жұмыстарына дейін ол британдық билік орнатып қойған темір арқалықтардан тұратын сыртқы бағаналармен бекітілді.

Қасиетті Вартан шіркеуі

Киелі Елена шіркеуінің шығысындағы қазба жұмыстары барысында Римдік паломник кемесінің екінші ғасырдағы суреті, Хадриан ғибадатханасының платформасын тұрақтандырған екі төмен қабырға және Константиннің базиликасын қолдау үшін салынған төртінші ғасырға жататын биік қабырға бар кеңістік табылды. 1970 жылдардың басындағы қазбалардан кейін Армения билігі бұл археологиялық алаңды Қасиетті Вартан шіркеуіне айналдырып, шіркеудің солтүстігіндегі карьердің үстінен жасанды жол жасады, осылайша жаңа шіркеуге (рұқсат алу арқылы) Киелі Елена шіркеуінен өтуге мүмкіндік берді. Аэдикуланың ішіндегі бастапқы әктас үңгір қабырғаларының бар екені расталды және оны іштен көру үшін терезе ашылды. Афина Ұлттық Техникалық Университетінің өкілдері қатысты. Алғашқыда тек қоқыс қабаты көрінді. Осыдан кейін бір күн өткен соң, ол тазартылып, крестшілер стиліндегі крест бейнеленген жартылай сынған мәрмәр тақта табылды.

2020 жылғы пандемия

2020 жылдың 25 наурызында Израильдің денсаулық сақтау органдары COVID-19 пандемиясының салдарынан нысанды жұртшылыққа жабуға бұйрық берді. Кілттерді сақтайтын адамның сөзіне сүйенсек, бұл 1349 жылғы қара өлім кезінде болған соңғы жабылу болған. Діни қызметкерлер ғимарат ішінде әдеттегі дұғаларын тоқтатпады, және екі айдан кейін, 24 мамырда, ол қайтадан келушілерге ашылды.

Крестоносцтардың құрбандық үстелінің табаны табылды (2022)

2022 жылы шіркеуді жөндеу кезінде заманауи граффитимен жабылған тас тақта қабырғадан жылжытылып, бір жағында Косматес стиліндегі әшекейленіп жасалғандығы анықталды. IAA археологінің мәлімдемесіне сәйкес, бұл әшекей бұрын шыны мен құнды мәрмәрмен әсемделген; ол бұл мүлік крестшілер дәуірінде (шамамен 1149 ж.) шіркеудің бас алтарының алдыңғы бөлігі болғанын көрсетеді, кейіннен 1808 жылғы өртке дейін грек православиесі қолданған.

Қонақ мұнарасы

ХІІ ғасырдағы крестоносшылардың қоңырау мұнарасы Ротонданың оңтүстігінде, кіреберістің сол жағында орналасқан. Оның жоғарғы қабаты 1545 жылы құлап түскен кезде жоғалған. 1719 жылы тағы екі қабаты құлап жоғалды.

Фасад және кіреберіс

Басты кіреберіс ағаштан жасалған, түпнұсқа, мүсіндемелі аркалы есіктерден тұрады. Бүгінде оң жақ есік көп бұрын кірпішпен қапталыпты, сондықтан қазір тек сол жақ есікке ғана кіруге болады. Шіркеуге кіреберіс оңтүстік трансептке, үлкен ауланың ішкі ауласына қарай крестоносшылардың фасады арқылы жетеді. Бұл сыртқы Виа Долороза арқылы өтетін, Мурстанның суығынан өтетін көшелер тобынан табылады. Мұндай үлкен құрылысқа кірудің тар жолы кейде қауіпті болып шықты. Мысалы, 1840 жылы өрт шыққанда, ондаған паломниктер басылып қаза тапты. Отбасылық аңызға сүйенсек, мұсылман Нусейбехтер әулеті шіркеудің конфессияларына есік ашуға жеті ғасырдан бері бейтарап тарап ретінде жауапкершілікті жүктеп келеді. Дегенмен, олардың өзі әртүрлі христиан конфессияларының құжаттарында олардың рөлі тек 12 ғасырдан бері, Саладиннің тұсында айтылатынын мойындайды, бұл көбінесе қабылданған дата. 1187 жылы Иерусалимді крестшілерден қайта алғаннан кейін, Саладин Жоудех әулетіне шіркеудің кілтін тапсырды, ол темірден жасалған және ұзын; Нусейбехтер оның қақпашысы болды немесе қалды. Онда 18 ғасырлық бюстпен бірге Мәриямның мүсіні бар; орталық алтарь Крест Жолының 13-ші бекетін көрсетеді. Бірінші қабатта, Голгофа капелласының тікелей астында Адам капелласы орналасқан. Дәстүр бойынша, Иса Адамның бас сүйегі жерленген жерде айқышқа шегеленіп өлді. Кейбір деректерге сәйкес, Мәсіхтің қаны айқыштан төмен ағып, жартастың ішінде Адамның бас сүйегін толтырды. 11 ғасырлық апсиданың арт жағындағы терезе арқылы Голгофа тасын көруге болады, оның жарығы Исаның өлімінен кейін болған жер сілкінісінен пайда болған деп есептеледі; кейбір ғалымдар бұл табиғи кемшілікке қарсы тас карьерінің нәтижесі екенін айтады. Адам капелласының артында грек қазынасы (грек патриархының қазынасы) орналасқан. Оның кейбір жәдігерлері, мысалы, 12 ғасырлық кристалдық митра, Грек православиелік патриархаты көшесіндегі Грек православиелік патриархаты мұражайына (Патриархалық мұражай) көшірілді.

The wooden doors that compose the main entrance are the original, highly carved arched doors. Today, only the left hand entrance is currently accessible, as the right doorway has long since been bricked up. The entrance to the church leads to the south transept, through the crusader façade in the parvis of a larger courtyard. This is found past a group of streets winding through the outer Via Dolorosa by way of a souq in the Muristan. This narrow way of access to such a large structure has proven to be hazardous at times. For example, when a fire broke out in 1840, dozens of pilgrims were trampled to death. According to their own family lore, the Muslim Nuseibeh family has been responsible for opening the door as an impartial party to the church's denominations already since the seventh century. However, they themselves admit that the documents held by various Christian denominations only mention their role since the 12th century, in the time of Saladin, which is the date more generally accepted. After retaking Jerusalem from the Crusaders in 1187, Saladin entrusted the Joudeh family with the key to the church, which is made of iron and long; the Nuseibehs either became or remained its doorkeepers. which has a statue of Mary with an 18th century bust; this middle altar marks the 13th Station of the Cross. On the ground floor, just underneath the Golgotha chapel, is the Chapel of Adam. According to tradition, Jesus was crucified over the place where Adam's skull was buried. According to some, the blood of Christ ran down the cross and through the rocks to fill Adam's skull. Through a window at the back of the 11th century apse, the rock of Calvary can be seen with a crack traditionally held to be caused by the earthquake that followed Jesus's death; some scholars claim it is the result of quarrying against a natural flaw in the rock. Behind the Chapel of Adam is the Greek Treasury (Treasury of the Greek Patriarch). Some of its relics, such as a 12th century crystal mitre, were transferred to the Greek Orthodox Patriarchate Museum (the Patriarchal Museum) on Greek Orthodox Patriarchate Street.

Майлау тасы

Шіркеудің кіреберісінің ішінде Мазалау Тасы (немесе Мазалау Тасы, немесе Миропомазание Тасы) орналасқан, дәстүр бойынша Исаның денесін Аримафейлік Иосиф жерлеуге дайындаған орын деп есептеледі, бірақ бұл дәстүр крестонос шақтарынан бастап ғана куәландырылған (әсіресе 1288 жылы итальяндық Доминик саяхатшысы Риккольдо да Монте ди Кроче айтқандай), ал қазіргі тас 1810 жылғы қайта құрылыста ғана қосылды. Қабырға 1808 жылғы өрттен зақымдалғаннан кейін әлсіреп қалған арканы қолдау үшін уақытша қосымша болды; ол ротонданың көрінісін бұзады, кіреберісін католиктен бөліп, қазір бос және арамдалған төрт крестонос қабірінің үстінде орналасқан және құрылыстық жағынан қажет емес. Исаның айқыштан түсірілуінің 11 және 12 аялдамалары арасында орналасқан 13-ші Тәуекел станциясы ретінде қарастырылуы керек пе, әлде олай емес пе деген пікірлер әртүрлі. Бұл тас, сондай-ақ кейбір христиан дін қызметкерлерімен қатар, шіркеудің мұсылман қақпашылары дәстүрлі түрде қолданған, сонымен қатар электр сымдары да сонда орналасқан. Кіреберістің оң жағында Голгофаға апаратын баспалдақ бар амбулатория бойындағы қабырға орналасқан. Одан әрі сол қабырғаның бойымен Адам капелласына кіреберіс бар.

Ротонда және Эдикул

Ротонда – батыс жағында орналасқан үлкен күмбездің ғимараты. Ротонданың ортасында «эдикула» деп аталатын шағын ғибадатхана бар, ол латын тіліндегі «aedicula» сөзінен шыққан, кішкентай киіз үйге немесе қасиетті орынға сілтеме жасайды. Эдикуланың ішінде екі бөлме бар: бірінші бөлмеде «Періште тасы» деп аталатын жәдігер сақталған, ол қабірді жапқан үлкен тастың бөлігі деп есептеледі; екінші, кіші бөлмеде Иса Мәсіһтің қабірі орналасқан. Зыяратшылар қабірден ескерткіш ретінде тас үлгілерін алып кетпеу үшін 1555 жылға дейін қабірдің үстіне мармармен қапталған жабын орнатылды, осылайша қабірге келтірілетін зиянның алдын алуға болады. Оның артында, темір торлармен салынған копт шіркеуінде копт православие шіркеуінің құрбандық тақтасы орналасқан. Тарихи деректер бойынша, грузиндер де эдикуланың кілтін сақтап келген. Ротонданың солтүстік-батыс жиегіндегі қабірдің оң жағында рим-католиктердің ғана пайдалануына арналған Көрінулер шіркеуі орналасқан.

Католиколон

Крестшілер дәуіріндегі шіркеудің орталық бөлігінде, үлкен ротонданың шығысында, крестшілер заманында салынған құрылыс орналасқан, онда шіркеудің басты құрбандық алтарі орналасқан, қазіргі күні грек православтық католикон. Оның күмбезі диаметрімен...

Католиконның иконостасы оның артында, шығысқа қарай православие қасиетті орнын белгілейді. Иконостастың алдында екі епископ тағы орналасқан: оңтүстік орындық (катедра) – Иерусалим грек православ патриархының патриархалық тағы, ал солтүстік орындық – архиепископ немесе епископқа арналған. (Олардың екеуі де патриархалық тақтар екендігі туралы кең таралған пікір бар, солтүстік тақ Антиохия патриархына тиесілі дейді, бірақ бұл қате ақпарат.) Ол тас шатырмен (Қасиетті әйелдердің тұрағы) және үлкен заманауи қабырға мозаикасымен белгіленген. Осы жерден армян монастырына кіруге болады, ол шіркеудің оңтүстік-шығыс бөлігінің жер және бірінші қабатына дейін созылып жатыр.

Ариматеялық Жүсіптің қабірі бар сириялық шіркеу

Ротонданың арт жағында, Эдикульдің батысында, Константин апсидасында орналасқан және ежелгі яһудилер шағылған қабірге апаратын тесігі бар Ариматеялық Жозефтің қабірі бар сириялық шапкіш шіркеуі орналасқан. Бұл шіркеуде сириялық православиеліктер жексенбі күндері литургия өткізеді. Ариматеялық Жозеф және Никодимнің сириялық православиелік шапкіш шіркеуі. Жексенбі және мереке күндері ол қасиетті мисса тойлау үшін дайындалады. Оған Ротондадан, Эдикульдің батысындағы есік арқылы кіруге болады.

І ғасырдағы қабір

Шатырдың алыс жағында бірінші ғасырдағы еврейлердің ішінара сақталған қабіріне кіреберіс орналасқан, бастапқыда орталық бөлмеден радиалды түрде таралатын алты кох типті жерлеу шахтасын қамтыған, олардың екеуі әлі көрініп тұр. Бұл кеңістік салыстырмалы түрде жақында ғана табылып, ешқандай анықтамалық белгілері жоқ болғанымен, кейбір адамдар Ариматеялық Жозеф пен Никодим осы жерге жерленгенін айтады. Еврейлер өздерінің қайтыс болғандарын әрқашан қала сыртында жерлегендіктен, осы қабірдің болуы Исаның айыпталғаннан кейін Қасиетті Қабірдің қала қабырғаларының сыртында болғанын көрсетеді.

Эдикульдің солтүстігіндегі францискандық аймақ

Францискан шіркеуі Магдалалық Марияның Исамен қайта тірілгеннен кейін кездескен жерін көрсететін ашық алаң. Францискан шіркеуі (Қасиетті Евхаристия шіркеуі), жоғарыда аталғаннан тікелей солтүстікке қарай орналасқан – Исаның қайта тірілгеннен кейін анасымен кездесуінің еске алу орны, бұл дәстүр Жазбаларда көрсетілмеген.

Мәриямның аркалары

Күңгей аркалары – католиктің солтүстігінде орналасқан солтүстік трансептің солтүстік жағындағы жеті аркадан (аркададан) тұрады. Православ және католиктер арасында даулы болған бұл аймақ баспалдақтарды сақтау үшін пайдаланылады.

Мәсіхтің түрмесі

Кешеннің солтүстік-шығыс жағында Иса Мәсіхтің ұсталғаны айтылатын Мәсіх түрмесі орналасқан. Грек православиесі зыяратшыларға Иса Мәсіхтің ұсталған тағы бір жерін көрсетеді – Via Dolorosa жолының екінші және үшінші бекеттері арасында, Ecce Homo шіркеуіне жақын, дәл осылай аталатын Преториумдағы Мәсіх түрмесі. Армяндар Via Dolorosa жолының екінші бекетіндегі Flagellation монастырындағы ойысты Мәсіх түрмесі деп есептейді. Сион тауындағы Галликанту шіркеуінің қираған жері астындағы су резервуары да Мәсіхтің түрмесі болған деп еске алынады. Әр түрлі дәстүрлерді ұштастыру үшін кейбір деректерге сәйкес, Иса Мәсіх яһуди бас діни қызметкерінің алдында Сион тауындағы түрмеде, римдік әкім Пилаттың алдында Преториумда, ал айқышқа тартылу алдында Голгофаға жақын ұсталған.

Амбулаториялық

Амбулаториядағы шапельдер солтүстіктен оңтүстікке қарай: Әулие Лонгин грек шапелі (Лонгиннің атымен аталған), Киімдерді бөлу армениялық шапелі, Әулие Елена шапеліне кіреберіс және Әулие Лонгин грек шапелі.

Қасиетті Елена шіркеуі

Қасиетті Елена шіркеуі – Жамылғылар бөлімі шіркеуі мен Гректердің Езілген шіркеуі арасында Қасиетті Елена шіркеуіне төмен түсетін баспалдақтар орналасқан. Армянтар, оның иелері ретінде, оны армяндарға христиан дінін әкелген әулие Григорийтің құрметіне "Нұрландырушы Григорий шіркеуі" деп атайды.

Қасиетті Вартан шіркеуі

Қасиетті Вартан (немесе Вардан) Мамиконян шіркеуі – Қасиетті Елена шіркеуінің солтүстік жағында әсем темір есік орналасқан. Одан асып өткенде көтеріңкі жасалма алаң карьерге көрініс ашады және ол Қасиетті Вартан шіркеуіне жетелейді. Бұл шіркеуде Адриан ғибадатханасы мен Константиннің базиликасынан қалған археологиялық іздер сақталған. Бұл жерлер тек қана өтініш бойынша ашылады.

Қасиетті Кресттің өнертабысы шіркеуі

Кресттің табылуы шіркеуі (Қасиетті Кресттің табылуымен аталған) – тағы 22 сатыр Сент-Елена шіркеуінен төмен, Рим-католик Кресттің табылуы шіркеуіне жетеді, бұл жерде Шын Крест табылған деген сенім бар.

Осман жарлықтары

1757 жылғы Осман жарлығы түрлі Киелі жерлердегі жағдайды сақтап, статус-кво орнатуға көмектесті. Статус-кво 1852/3 ж. Сұлтан Абдулмеджид I-нің ферманында (декретінде) сақталды, онда мүліктің қазіргі тұрақты ережелері мен әртүрлі конфессиялардың және басқа да қамқоршылардың рөлдеріне қатысты регламенттер бекітілді. Басты қамқоршылар – Рим-католик, Грек православие және Армян апостол шіркеулері. Грек православиесі Грек православиесі патриархаты және Киелі қабір бауырластығы арқылы әрекет етеді. Рим-католиктері Францискандық Киелі жерлердің қамқорлығы арқылы әрекет етеді. 19 ғасырда копт православиесі, эфиопия православиесі және сирия православиесі де азғы маңызды жауапкершіліктерге ие болды, олар ғимараттың ішінде және айналасындағы қасиетті орындар мен басқа да құрылыстарды қамтиды. Бұлардың ешқайсысы басты кіреберісті бақыламайды. 1192 жылы Саладин мұсылман Нусайба әулетіне есік сақтау міндетін жүктеді. Басты кіреберісті құрайтын ағаш есіктер – түпнұсқа, әсем ойылған есіктер. Сирек келіспеушіліктерге қарамастан, шіркеуде діни қызметтер үнемі өткізіледі және қатар өмір сүру көбінесе бейбіт болады. Шіркеу қамқоршылары арасындағы келісімнің мысалы – 2016 жылдан 2017 жылға дейін Эдикуланың толық қайта жаңартылуы.

Дінаралық мәселелер

1853 жылы қазіргі Статус-кво құрылғаннан кейін де дау-жанжал мен кейде зорлық-зомбылық тоқтамады. 1902 жылы францискандықтар мен гректер Франк шіркеуінің ең төменгі сатысын кім тазалайтыны туралы келіспеушілікке ұшырағаннан кейін 18 монах ауруханаға түсті, ал бірнеше монах түрмеге қамалды. Содан кейін грек патриархы, францискандық кустос, Османдық губернаторы және француздық бас консулы екі дін өкілінің де оны тазалауына келісім жасады. 2002 жылы ыстық жаз күні копт монахы өз креслосын белгіленген жерінен көлеңкеге жылжытты. Бұл эфиопиялықтар тарапынан жаулықтық әрекет деп қабылданып, одан кейін болған төбелес салдарынан он бір адам ауруханаға жеткізілді. 2004 жылы православиеліктердің Қасиетті Кресттің көтерілуі мерекесінде францискандық шіркеудің есігі ашық қалды. Православиеліктер бұл құрметсіздік деп есептеп, төбелес бастады. Бірнеше адам ұсталды, бірақ ешкім ауыр жарақат алмады. 2008 жылдың сәуір айында, құрма жексенбісі күні қарсыластары ғимараттан грек монахын шығарып жіберген кезде жанжал шықты. Полиция шақырылды, бірақ ашуланған төбелесшілер оларға да шабуыл жасады. 2008 жылдың 9 қарашасында Армения және Грекия монахтары Крест мерекесін тойлау кезінде қақтығысқа түсті.

Салық және жер даулары

2018 жылдың ақпан айында шіркеу, 152 миллион еуролық жиналмаған салықтар бойынша салық дауынан кейін жабылды. Қала әкімдігі Киелі қабір шіркеуі мен басқа барлық шіркеулер салықтан босатылғанын, өзгерістер тек шіркеулерге тиесілі "қонақүйлер, залдар және кәсіпорындар" сияқты мекемелерге ғана қатысты екенін атап өтті. NPR Грек православие шіркеуі Израильдегі екінші ірі жер иесі екенін мәлімдеді, ізраилдік үкіметтен кейін. 2010 жылдан бері жеке компанияларға сатылған шіркеу жерлерін мемлекеттік меншікке алуға бағытталған Израильдің заң жобасына қарсы наразылық ретінде шіркеу есіктері жабылды. Шіркеу басшылары бұл шараның олардың меншік құқықтарын және қолданыстағы жағдайды (Status Quo) бұзу болып санайды. Бірлескен ресми мәлімдемеде шіркеу басшылары жүйелі науқанның шыңы деп санайтын нәрсеге наразылық білдірді: қасиетті жердегі христиан қауымының меншігіне ғана бағытталған кемсітуші және нәсілшіл заң жобасы. Бұл бізге Еуропаның қараңғы дәуірлерінде яһудилерге қарсы қабылданған ұқсас заңдарды еске салады. 2018 жылғы салық дауы шіркеу ғимараттарына немесе діни нысандарға қатысты емес (өйткені олар заң бойынша босатылған), бірақ муниципалды мүлік салығын төлемеген Нотр-Дам қонақ үйі сияқты коммерциялық нысандарға және коммерциялық мақсатта иелік етіліп, пайдаланылатын кез келген жерге қатысты. Шіркеу басшылары мұндай заң жобасы шіркеу жерлерін сатуды қиындатады деп мәлімдеді. The Jerusalem Post: Бұл заң жобасының мақсаты – жеке компаниялар үйлердің немесе пәтерлердің орналасқан жерлерін жалға беру мерзімін ұзартпауы мүмкін болғандықтан, үй иелерін қорғау. 2022 жылдың маусым айында Жоғарғы сот сатуды қолдады және заңдық дауды аяқтады.

Рим ғибадатханасымен байланысы

Шіркеу орнында Константиннің ғимараты салынбас бұрын, Адрианның Юпитер немесе Венераға арналған ғибадатханасы тұрғызылған. Адрианның ғибадатханасы сол жерде орналасқан, себебі ол негізгі солтүстік-оңтүстік жолының екі негізгі шығыс-батыс жолының бірімен қиылысып, тікелей форумға (қазіргі Муристан орналасқан жер, бұрынғы форумнан кіші) іргелес болған. Форумның өзі, римдік қалалардағы дәстүр бойынша, негізгі солтүстік-оңтүстік жолының екінші негізгі шығыс-батыс жолымен (қазіргі Эль-Базар/Дэвид көшесі) қиылысында салынған. Ғибадатхана мен форум екі негізгі шығыс-батыс жолы арасындағы барлық кеңістікті алып жатқан (ғибадатхананың шығыс жағының жер үстіндегі қалдықтары әлі де Ресейлік Шығарылған Миссияның Александр Невский шіркеу кешенінде сақталған). 1970 жылдардағы археологиялық қазбалар көрсеткендей, құрылыс ертерек ғибадатхананың көп бөлігін жабады, ал Трипортик пен Ротунда шамамен ғибадатханамен бірдей орналасқан; қазбалар ғибадатхананың кем дегенде Эдикулаға дейін созылғанын, ал ғибадатхананың қоршауы одан сәл артыққа дейін жеткенін көрсетеді. Қазба жұмыстарына қатысқан францискандық діни қызметкер және археолог Виргилио Канио Корбо археологиялық мәліметтерге сүйене отырып, ғибадатхананың батыс тіреу қабырғасы болжамды қабірдің шығыс жағынан өте жақын өткенін болжады; егер қабырға батысқа қарай жылжыса, қабір қабырғаның салмағынан (тікелей үстінде) қирап кетер еді, немесе қабырғаға негіз салынған кезде бұрыннан жойылмаса.

Орналасқан жері

Жаңа Келісімде Исаның қабірі қала қабырғасының сыртында деп сипатталған, бұл ежелгі әлемдегі жерлеулер үшін қалыпты жағдай еді, себебі олар таза емес деп есептелген. Бүгінде шіркеу орны Иерусалимнің ескі қаласының қазіргі қабырғаларының ішінде жатыр. Археологтар Иса заманында қала қабырғаларымен қоршалған қаланың кішкентай болғанын және қабырғаның қазіргі шіркеу орнынан шығысқа қарай болғанын анық көрсеткен. Яғни, Исаның заманында қала әлдеқайда тар болған, сондықтан бұл жер қабырғалардың сыртында болған. Ирод Агриппаның (41-44 жж.) қаланы солтүстікке қарай кеңейткені (қазіргі солтүстік қабырғаларынан тыс) тарихта жазылғандықтан, батыс қабырғаның орны да оған байланысты деп саналады. Қабірдің оңтүстігі мен шығысындағы аймақ бірінші ғасырдың басында карьер болып, қаладан тыс жерде болғандығын, көше ар жағындағы Лютерандық Құтқарушы шіркеуінің қазбалары көрсеткен. Шіркеу ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Иерусалимнің ескі қаласының бір бөлігі болып табылады. Ескі қаланың христиандық және армяндық кварталдары қасиетті қабір қала қабырғаларының солтүстік-батыс бұрышына жақын орналасқандықтан, қаланың солтүстік-батыс және батыс бөлігінде орналасқан. Христиандық кварталдың іргесіндегі аудан Мұристан деп аталады, бұл атау парсы тіліндегі «аурухана» сөзінен шыққан. Мұристан христиан паломниктер үйлерінің орны болған, олар Киелі қабірдің жанында кем дегенде Карл Ұлының заманынан бері сақталған.

Ықпал

Тоғызыншы ғасырдан бастап Анастасистің үлгісімен салынған шіркеулер Еуропаға кеңінен тарады. Мысалы, Италияның Болонья қаласындағы Санто-Стефано жеті шіркеуден тұрады және Иерусалимдегі қасиетті орындарды қайта жасайды. Германия, Ресей және АҚШ-тағы кем дегенде бір шіркеу, толығымен немесе ішінара Қайта тірілу шіркеуінің үлгісімен салынған, ал кейбіреулері Киелі жерге саяхаттай алмайтын зыяратшылар үшін басқа да қасиетті орындарды көшірген. Олардың ішінде 1481-1504 жылдар аралығында салынған Гёрлицтегі "Киелі қабір" (Heiliges Grab) монументі, 1656-1666 жылдар аралығында Патриарх Никон салған Мәскеу облысындағы Жаңа Иерусалим монастыры және 1898 жылы Вашингтонда францискандар салған Маунт-Сен-Сепульхре францискан монастыры бар. Автор Эндрю Холт бұл шіркеудің христиан әлемінің ең маңыздысы екенін жазады.