Кіріспе
1943 жылғы Югославиядағы Оккупациялық күштердің шабуылы – «Case White» (Fall Weiss) деп аталатын тағы бір неміс операциясы, сондай-ақ «Төртінші жаудың шабуылы» ретінде де белгілі. Бұл операция Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославия аумағындағы югослав партизандарына қарсы жүргізілген Оккупациялық күштердің стратегиялық шабуылы болды. Бұл Югославиядағы Екінші дүниежүзілік соғыстың ең маңызды қақтығыстарының бірі еді. Шабуыл 1943 жылдың басында, 20 қаңтар мен наурыздың ортасы мен соңы аралығында өтті. Оккупациялық күштердің бұл операциясы Партизан Жоғарғы Бас штабын Шығыс Герцеговина, Санджак және Черногорияға қарай жылжу жоспарларын іске асыруға итермеледі. Осы мақсатта Тито 1943 жылдың наурыз айының ортасында түрлі жау формацияларымен бірнеше шайқастардан кейін Неретва арқылы өтіп, «Негізгі операциялық топты» құрды. 1-ші Хорватия және 1-ші Босния корпустары сияқты партизандық құралымдар Оккупациялық күштердің шабуылынан құтылып, аумақтың көп бөлігін қайтарып алуға қол жеткізді, әрине, ауыр шығындарға ұшырады. Операцияның соңғы кезеңі Неретва өзенінде болғандықтан, Югославияда бұл шайқас «Неретва шайқасы» (Bitka na Neretvi) деп аталды. Бұл кезең сондай-ақ «Жаралылар үшін шайқас» (Bitka za ranjenike) деп те белгілі.
the other German campaign called Case White
Case White (Fall Weiss), also known as the Fourth Enemy Offensive , was a combined Axis strategic offensive launched against the Yugoslav Partisans throughout occupied Yugoslavia during World War II. It was one of the most significant confrontations of World War II in Yugoslavia. The offensive took place in early 1943, between 20 January and mid to late March. The Axis operation prompted the Partisan Supreme Command to enact its plans to drive toward eastern Herzegovina, Sandžak and Montenegro. In order to do this, Tito formed the so called Main Operational Group, which eventually succeeded in forcing its way across the Neretva in mid March 1943, after a series of battles with various hostile formations. Other Partisan formations, the 1st Croatian and 1st Bosnian Corps, managed to evade Axis blows and, despite significant losses, reclaim most of the territory they had held before the beginning of the operation. Since its final stage took place on the Neretva River, the operation was known in Yugoslavia as the Battle of the Neretva (Bitka na Neretvi). This stage is also known as the Battle for the Wounded (Bitka za ranjenike).
Өмірбаян
1942 жылдың соңында Солтүстік Африкадағы жағдай нашарлаған кезде, неміс жоғары басшылығы Балқан аймағына одақтастардың десант түсіру мүмкіндігіне қатысты алаңдады. Мұндай жағдайда Югославиядағы қарсылық күштері Германияның қорғаныс операцияларына, сондай-ақ табиғи ресурстарды – ағаш, мыс және боксит сияқтыларды экономикалық түрде пайдалануына кедергі келтіруі мүмкін еді. Осының салдарынан, 1942 жылдың 16 желтоқсанында Адольф Гитлер Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы қарулы күштердің бас қолбасшысы, генерал-оберст Александр Лёрге Югославиядағы қарсылықты жоюға бұйрық берді. 18-19 желтоқсанда өткен кеңесте Вермахттың Бас штабы Бихач Республикасын құрту туралы шешім қабылдады. 8 қаңтарда Лёр мен 2-ші итальян армиясының қолбасшысы Марио Роатта Загребте кездесіп, толыққанды жоспар жасады.
Вейсс 1
Жоспарға сәйкес, төрт неміс дивизиясы (7-ші СС ерікті тау, 369-шы, 714-ші және 717-ші) Карловацтан Глина, Костайница, Босански Нови және Сански Мост арқылы Бихач-Петровац желісіне қарай созылатын доғадан шабуыл жасауы тиіс еді. Үш итальяндық дивизия ("Ломбардия", "Ре" және "Сассари") оң жақ қанатында Лика және солтүстік Далмация арқылы алға жылжуға тиіс болды. Жоспарға сәйкес, доғаның ең шеткі нүктелерінде орналасқан 7-ші СС және 717-ші дивизиялар моторизацияланған шайқас топтарымен жаудың тылына еніп, операцияның екінші күні Врточеде кездесуге тиіс еді. Күшейтілген 369-шы және 714-ші дивизиялар оларды қарсы алып, Гремь тауы маңындағы партизан күштерінің басым бөлігін қоршауға жабылуға тиіс еді. Соңғы кезеңде үш дивизия қоршалған партизандарды жоюға, ал аймақта партизандық қызметтің қайта жандану мүмкіндігін болдырмау үшін халықты депортациялауға тиіс болды. Неміс дивизиялары 202-ші танк батальонымен және 2-ші және 3-ші үй күзеті тау бригадаларымен күшейтілді. Италиялық дивизиялар Лика, Далмация және Герцеговина четниктерінің көмекші күштерін, үш усташа (31-ші, 32-ші және 34-ші) және бір (2-ші Ягер) үй күзеті батальондарын пайдаланды. 8 қаңтарда 2-ші және 5-ші Крайна бригадалары Козараға жылжып, Лиевче полясындағы НДХ гарнизондары мен бекеттеріне шабуылдар сериясын бастады. Бұл іс-қимылдар Боснияның орталық бөлігіндегі 1-ші Пролетариат дивизиясының шабуылдарымен сәйкес келгендіктен, генерал Лютерс 714-ші дивизияны Баня-Лука аймағын қорғауға қайта орналастыруға шешім қабылдады. 718-ші дивизия орталық және шығыс Боснияда партизандармен қақтығыста болғандықтан, Лютерс 369-шы дивизияны 187-ші резервтік дивизияның бір полктік ұрыс тобымен күшейтті.
Партизандық қорғаныс
Барлық бағыттардан шабуылдар 20 қаңтарда басталды, бірақ бірде-бір дивизия бастапқы кестеге орай су алмады. Оқпан әскерлері Партизандық 1-ші хорват және 1-ші босния корпустары бақылаған аумаққа – Бания, Кордун, Лика және Батыс Босния аймақтарына шабуыл жасады. Карловац-Бихач бағытында төрт партизан бригадасы 7-ші СС дивизиясының шабуылына қарсы тұрды: 8-ші Кордун дивизиясының 4-ші және 15-ші бригадалары және 6-шы және 14-ші Горски Котар бригадалары. 7-ші Бания дивизиясы 369-шы дивизияның Глина мен Костайницадан Казин және Босанска Крупаға қарай жылжуын тоқтатты. 6-шы Лика дивизиясы итальяндық шабуылдарға қарсы Плитвич көлдері – Грачац шебін сәтті ұстады. 717-ші дивизия Сански Мосттан Босански Петровацқа қарай жылжу кезінде қиындықтарға тап болды. Дивизия 20 қаңтарда 749-шы полк және 202-ші танк батальонының бөлімдерімен шабуылға шықты. Әуе көмегіне қарамастан, олар 1-ші Краина және 7-ші Краина бригадасының бір батальонымен Сански Мосттан оңтүстікке қарай 10 шақырым жерде тоқтатылды. Дивизияның 737-ші полкі резервте болды, ол жарылысқа қол жеткізуге дайын тұрды, бірақ 749-шы полк мұны істеуге құлықсыз болды. Келесі күндері екі тарап та күшін жинап, маңызды нүктеде күшін арттырды; партизандар неміс шабуылын сәтті тоқтатты, сонымен қатар қарқынды түнгі қарсы шабуылдар жасады. 717-ші дивизия Сански Мосттан батысқа қарай 2-ші таулық үй күзет бригадасымен диверсиялық шабуыл жасауға тырысты. 25 қаңтарда екі үй күзет батальоны мен бір неміс ротасынан тұратын бұл топ 6-шы және 1-ші Краина бригадасының 3-ші батальондарынан шабуылға ұшырады және ауыр шығынмен жеңіліске ұшырады. Партизандар 40 жеңіл және 10 ауыр пулемет, төрт тау және бір танкіге қарсы зеңбіректерді тартып алды. 717-ші дивизияның командирі генерал Диппольд генерал Лютерске 26 қаңтарда 2-ші үй күзет бригадасының толығымен талқандалғанын және 2-ші мен 4-ші батальондардың қалдықтары 749-шы гренадер полкіне қосылғанын хабарлады. 27 қаңтарда күшейтілген 737-ші полкпен батысқа қарай кең ауқымды шабуыл жасалды, ол Бенаковацқа жетті, бірақ 6-шы Краина бригадасы тоқтатты. Осы уақытта 2-ші және 5-ші Краина бригадалары Козарадан күш-жігер ретінде келді, ал 737-ші полк кенеттен қиын жағдайға түсті. Басқа амал жоқ деп есептеген полк барлық жақтан қорғанысқа орнады; ол 3 ақпанға дейін шабуылға ұшырады және тоқтатылды. Сонымен қатар, 717-ші дивизия Ключ және Босански Петровацқа қарай негізгі жау күштеріне шабуылды қайта бастады. Шабуыл 28 қаңтарда таңертең басталуы тиіс еді, бірақ 1-ші Краина бригадасының батальондары түнде немістерді таңғалдырып, бастапқы позицияларына алдын ала шабуыл жасап, олардың бөлімшелерін шашыратты. Келесі күні немістер қару-жарақ пен қашқандарды жинау мақсатымен танктермен шабуыл жасады, бірақ партизандық танкіге қарсы оты бірінші танкты жойып, 202-ші танк батальонының командирі подполковник фон Гейсоны өлтірді.
Гремшеге шабуыл
Партизандық қорғаныс желісі, осы уақытқа дейін неміс шабуылдарына төтеп берген, ақырында 7-ші СС дивизиясының ілгерілеуімен бұзылды. Бұл бөлім, оң фланқтағы екі итальяндық дивизияның көмегімен, төрт партизан бригадасын бірте-бірте кері итеріп, 24 қаңтарда Слюнджді және 27 қаңтарда Раковицаны басып алды. Осының салдарынан Бихач қауіп астына түсіп, эвакуациялауға мәжбүр болды, ал неміс әскері 29 қаңтарда ешқандай қарсылықсыз қалаға кірді. Бұл жағдай Банья аймағындағы 7-ші партизан дивизиясының орналасуын да қиын жағдайға түсірді. Оларға 7-ші СС дивизиясының алдында жаңа қорғаныс шебін ұстап, Бихач-Петровац бағытын қамтамаздандыру бұйырылды. Мыңдаған босқындар партизан бірлестіктерімен бірге Банияны тастап кетті, олар жол бойындағы әуе шабуылдарынан, аштықтан, аяз бен аурулардан зардап шекті. 7-ші СС дивизиясы Петровацқа қарай, негізінен 7-ші Бания дивизиясынан құралған партизандық қорғанысына қарсы ілгерілеуді жалғастырды. Осы 50 шақырымды жүріп өтуге тағы 10 күн кетті. 7-ші СС дивизиясы 7 ақпанда Петровацқа жетті, ал 9 ақпанда 717-ші дивизиямен байланысты, осылайша операцияның екінші күніне жоспарланған міндетті орындады. 369-шы дивизия және 3-ші үй гвардиясы тау бригадасы 30 қаңтарда Босанска Крупаға жетті және бірнеше күннен кейін Бенаковацта қоршауда қалған 737-ші полкті босатты. 369-шы дивизия 4 ақпанда Бихач маңында 7-ші СС дивизиясымен бірікті. Осылайша Гремчтің кең ауданы үш неміс дивизиясымен қоршалды. 6 ақпанда, күшейте түскен соң, 369-шы, 187-ші және 717-ші дивизиялар Гремчке шабуыл жасады. 2-ші және 5-ші Крайна бригадалары 15 000-ға жуық тұрғындармен бірге қоршауға түсті. 10 ақпанда бригадалар қоршаудан шығу туралы шешім қабылдады және Крупа-Сански Мост тас жолы арқылы Поткалиньеге қарай жол ашуға қол жеткізді. Тұрғындар бригадалардың соңынан ерді, бірақ көптеген адамдар (2000-ға дейін) суыққа шыдамай қайтыс болды. Ал қалған 400-дей бейбіт тұрғын немістер тарапынан өлтірілді. 18 ақпандағы «Weiss 1» операциясы бойынша неміс есебінде 7-ші СС дивизиясы 149 қаза тапқан, 222 жараланған және 68 жоғалып кеткен, ал 717-ші дивизиясы 118 қаза тапқан, 290 жараланған және 20 жоғалып кеткен. Сол есепте партизандық қазалардың саны 6561 адам деп көрсетілген, бірақ тек 286 мылтық тартылып алынған. Бұл көрсеткіштер арасындағы зор айырмашылық өлгендердің көп бөлігі бейбіт азаматтар екенін көрсетеді.
Партизандық шабуыл
1942 жылдың бірінші жартысында партизандар Югославияның шығыс бөліктерінен ығыстырылды, ал Оське қарайтын күштер бұл аймақтарды бақылауға қол жеткізді. Партизандар елдің батыс бөлігінде бекініс орнатты, бірақ шығысқа оралу олардың басты мақсаты болып қала берді. Партизандық қызметтің шектелуі немістерге бақылаудағы аймақтарды екінші деңгейдегі күштерге тапсыруға және ең жақсы бөлімшелерін қауіпті аймақтарда шоғырландыруға мүмкіндік берді. 714-ші, 717-ші және 7-ші SS дивизиялары (барлығы 1943 жылдың қаңтарында Батыс Боснияда) бастапқыда Сербияда орналастырылды. Тито 1942 жылдың күзінің басында шығысқа қарай жорық жоспарларын жасауды бастады. Бастапқы идея көктемде ірі қозғалысты бастау еді, бірақ 1943 жылдың қаңтарында Оське қарайтын күштердің шабуылға дайындалып жатқаны байқалғаннан кейін Тито операцияны кідірмей бастауға бұйрық берді. Операция үш кезеңнен тұруы керек еді: біріншісі – Неретваға дейін, екіншісі – Неретвадан Дринаға дейін, үшіншісі – Дринадан Лим өзеніне және одан әрі оңтүстік-шығысқа қарай. Басты мақсат – осы аймақтарда партизандық күштердің қатысуын және қызметін қайта жандандыру. 8 ақпанда Томиславградта Тито 1-ші, 2-ші және 3-ші дивизиялардың штабтарымен кеңес өткізіп, бірінші кезеңнің жоспарын ұсынды және қажетті бұйрықтар мен директивалар берді. Шабуылды жүргізуге Тито есептейтін негізгі күштер (1-ші және 2-ші пролетарлық және 3-ші соққы дивизиясы) Weiss 1 операциясының әсеріне түспеген аймақта орналасқан еді. Ең алыстағы бөлім, 1-ші пролетарлық дивизия, қаңтар айының соңында жорыққа дайындық бастауға бұйрық алды. Партизандық негізгі күш үш колоннаға бөлінді: Оң колонна (2-ші пролетарлық дивизия) Имотски, Посушье және Дрежница арқылы Неретва аңғарындағы байланыс жолдарын кесіп, Мостардағы жау гарнизонына қарсы партизандық негізгі күштің оң жақ қанатын қорғау міндетімен ілгерілеуі керек еді. Орталық колоннаға (3-ші соққы дивизиясы) ең қиын міндет жүктелді: Горни-Вакуфты, Прозорды, Острожакты Неретвамен және Конжикты басып алу, Конжикте Неретва арқылы жол ашу. Сол колоннаға (1-ші пролетарлық дивизия) Горни-Вакуф, Солакова Кула, Брадина және Иван-Седло арқылы өтіп, Мостардағы жау гарнизонына қарсы партизандық негізгі күштің оң жақ қанатын қорғауға, Конжиц пен Сараево арасындағы барлық көлік құрылыстарын жоюға және Сараеводан күтілетін жау шабуылына қарсы партизандық солтүстік қанатын Иван-Седлоның басты тау жолы арқылы қорғауға бұйрық берілді. 7-ші Бания дивизиясы топтың артқы сапты қорғау және жаңадан құрылған "Орталық аурухананы" (шамамен 4000 науқас және жаралы адамдар) қорғау міндетімен жүктелді. Аурухана жаралыларды қорғау үшін құрылды, өйткені олар Оське қарайтын күштердің жүйелі түрде өлім жазасына тарту нысаны болды. "Орталық аурухананың" болуы болашақ операциялардың барысына және нәтижесіне үлкен әсер етті. Оң колонна (2-ші пролетарлық дивизия) 9 және 10 ақпанда Посушье мен Имотскидегі НДХ гарнизондарына жеңіске жетіп, алға жылжуды бастады. 15 ақпанда ол Неретваға жетіп, Дрежинкадағы шағын итальян гарнизонына шабуыл жасады. Мурге дивизиясының 260-шы полкінің 1-ші батальоны Мостардан араласты, бірақ 16 ақпанда барлық жабдықтарын жоғалтып, толықтай жойылып кетті (120 адам қаза тапты және 286 адам тұтқынға алынды, оның ішінде командир, подполковник Франческо Метелла). Партизандар тұтқын алмасуды ұсыну үшін Мостарға хабаршы жіберді, бірақ алмасу орын алмады. Осы жетістікпен 2-дивизия Мостардың солтүстігіндегі Неретва аңғарының бақылауын жау күштерінен тартып алды және қаламен және солтүстікке қарай итальян гарнизондары арасындағы барлық байланыстарды үзіп тастады. Италиялық командалық Мостар гарнизоны қауіптің астында екенін түсінді және барлық қол жетімді четник бөлімшелерін дереу жұмылдыруға шешім қабылдады. Бастапқыда италиялықтар Черногориядан келген четниктерді НДХ аумағында пайдаланбауға келіскен еді, бірақ қазір Герцеговинадағы мүдделеріне төнген қауіптің алдында өз шешімдерін өзгертуге мәжбүр болды. 2-пролетарлық дивизия өз кезегінде жаңа позициясына сенімді болды. Басты міндетін орындағаннан кейін, дивизия Орталық колоннаға көмек көрсету үшін солтүстікке 4-пролетарлық бригадасын жіберді. Бастапқы кезеңде Орталық колонна (3-ші дивизия) 30 қаңтарда Горни-Вакуфты басып алды, ал 8 ақпанда Прозор гарнизонына шабуыл жасауға дайындық жасады. Прозорды итальяндық 259-шы полкінің 3-ші батальоны қорғады, оны L3 жеңіл танктер ротасымен бірге кейбір жаяу әскер мен артиллерия бөлімдерімен күшейтілді. Қала көптеген тас және бетон бекіністерімен қоршалған, сым торымен қоршалған және жақсы ұйымдастырылған от жүйесімен жабылған. Партизандық шабуыл 15 ақпанның кешінде басталды, бірақ гарнизонның қарсыласуынан кейін сәтсіз аяқталды. Күштер келгеннен кейін, 3-дивизия тағы бір әрекет жасады және екінші шабуыл сәтті аяқталды. Итальяндық гарнизон жойылды, 120 адам қаза тапты және 220 адам тұтқынға алынды. Партизандар сондай-ақ төрт 100 мм гаубица, екі 47 мм танкқа қарсы зеңбірек, тоғыз 81 мм миномет және 12 ауыр және 25 жеңіл пулеметтерді жаулап алды. Барлық танктар жаулап алынды немесе жойылды: тоғызы Прозор ауданында жаулап алынды, екеуі кейінірек Острожакта жаулап алынды, ал барлық он біреуі Жоғарғы Бас қолбасшылығының Танк ротасын құру үшін пайдаланылды. Күндізгі уақытта жіберілген итальяндық күштер де жойылды: Дрежница маңындағы 260-шы полкінің 1-ші батальоны және Прозор маңында жойылған Конжиктен жіберілген 259-шы полкінің 1-ші батальонының ротасы. Халық арасында кең таралған миф бойынша, шабуыл қарсаңында 3-ші дивизия штабында Титодан (жақын жердегі Щитте болған) хабарлама келген кезде кеңес үзіліп қалды. Хабарламада жай ғана "Прозор бүгін түсуі керек" ("Прозор ноћас мора пасти") деп жазылған. Тарихи жазбалар мен қатысушылардың естеліктері осы мәселе бойынша екіге бөлінген, бірақ бұл фраза танымал болды және күнделікті тілге және поп-мәдениетке енді. Шабуыл 10-шы Герцеговина бригадасының (3-ші партизан дивизиясы) 20 ақпанда Рамада 259-шы полкінің 1-ші батальонынан шабуыл жасап, 183 итальяндық әскерін қаза қылған және 7 әскерін тұтқынға алған. 22 ақпанда осы дивизияның 5-ші пролетарлық бригадасы Неретвадағы Острожакты басып алды. Сонымен қатар, Оң колоннадан келген 4-ші пролетарлық бригада 270 итальянды, оның 140-ы Ябланица қаласында (22 ақпанда алынған) жаулап алды. Тұтқынға алынғандардың арасында Ябланица гарнизонының командирі подполковник Пеллерони және 259-шы полкінің командирі полковник Малантонио болды. Полковник Малантонио партизандар оның Фашистік партияның көрнекті мүшесі екенін және испандық азаматтық соғыста итальяндық доброволецтер корпусының офицері ретінде қатысқанын анықтағаннан кейін атылды. Ябланицаның құлауымен партизандар Мостар мен Иван-Седло арасындағы Неретва аңғарының барлық бөлігін бақылауға алды; тек стратегиялық маңызы бар Конжик қаласы ғана итальяндықтардың қолында қалды. Сол колонна (1-ші пролетарлық дивизия) толық жиналмады, бірақ екі бригадасын ғана пайдаланып жоспарды орындауға шешім қабылдады. Сараево-Конжик теміржолындағы Иван-Седло және Растелицадағы мақсаттар Усташа теміржол батальонымен қорғалды, ал Брадина, Лукач және Брджанидегі маңызды теміржол объектілері итальяндық бөлімдермен (бір ротаға дейін) күшті бекіністерде қорғалды. 1-ші пролетарлық бригада 17 ақпанда Иван-Седло тау жолын және Растелица станциясын күшпен басып алды. Итальяндық бекіністер 18 ақпанда, бірнеше артиллерия мен миномет атысынан кейін және Конжиктен келген бронетранспорттың араласуына тырысқаннан кейін жеңіліске ұшырады. Бұл жағдайда...
Right Column—the (2nd Proletarian Division) was to advance over Imotski, Posušje and Drežnica with the aim of cutting off communications in the Neretva valley, and protecting the right flank of the Partisan main force against the enemy garrison at Mostar. Central Column—the (3rd Shock Division) had the most difficult task: to capture Gornji Vakuf, Prozor, Ostrožac on Neretva and Konjic, and to open the way across the Neretva at Konjic. Left Column—the (1st Proletarian Division) was ordered to advance over Gornji Vakuf, Solakova Kula, Bradina and Ivan sedlo, protecting the right flank of the Partisan main force against the enemy garrison at Mostar, destroy all traffic installations between Konjic and Sarajevo and provide protection for the Partisan northern flank against possible enemy intervention from Sarajevo by securing the main mountain pass of Ivan Sedlo. 7th Banija Division was tasked with acting as the group's rearguard and protecting the recently formed "Central Hospital" with some 4,000 sick and wounded. The hospital was created in order to provide protection to the wounded, since they were routinely targeted for execution by the Axis. The existence of the "Central Hospital" had a profound impact on the course and outcome of future operations. The Right Column (2nd Proletarian Division) started its advance with easy victories over NDH garrisons in Posušje and Imotski on 9 and 10 February. On 15 February it reached Neretva and attacked a small Italian garrison in Drežinca. The 1st Battalion of the 260th Regiment of the Division Murge intervened from Mostar, but was almost completely annihilated (120 dead and 286 captured, including the Commander, Lt. Col. Francesco Metella), on 16 February with the loss of all its equipment. The Partisans sent a messenger to Mostar to propose a prisoner exchange, but the exchange did not happen. With this success, the 2nd Division wrested control over the Neretva valley north of Mostar from enemy forces, and severed all contact between the city and Italian garrisons to the north. The Italian Command concluded that the Mostar garrison was endangered, and decided to mobilize immediately all available Chetnik units. Originally, the Italians had agreed not to use the Chetniks from Montenegro on the territory of the NDH, but now had to reverse their decision in the face of the looming threat to their interests in Herzegovina. The 2nd Proletarian Division, for its part, felt confident in its new position. As it had fulfilled its main task, the Division sent its 4th Proletarian Brigade to the north in order to assist the Central Column. In the opening phase the Central Column (3rd Division) captured Gornji Vakuf on 30 January, and by 8 February was making preparations for an attack on the Prozor garrison. Prozor was defended by the 3rd Battalion of the Italian 259th Regiment, reinforced with some infantry and artillery units, along with a company of L3 light tanks. The town was heavily fortified with a large number of stone and concrete bunkers surrounded by wire obstacles and covered by a well organized fire system. The Partisan attack began on the evening of 15 February, but failed due to the fierce resistance of the garrison. After receiving reinforcements, the 3rd Division made another attempt and the second attack ultimately succeeded. The Italian garrison was destroyed, with 120 killed and 220 captured. Partisans also captured four 100 mm howitzers, two 47 mm anti tank guns, nine 81 mm mortars and 12 heavy and 25 light machine guns. All of the tanks were captured or destroyed: nine of them were captured in the Prozor area, and two were captured later in Ostrožac, and all eleven were used for the formation of the Tank Company of the Supreme Command. The Italian reinforcements sent earlier that day were also destroyed: the 1st Battalion of the 260th Regiment near Drežnica, and a company of 1st Battalion of the 259th Regiment, sent from Konjic, was destroyed near Prozor. According to the popular myth, on the eve of the attack, a conference in the 3rd Division HQ was interrupted by the arrival of a courier with a note from Tito (who was in nearby Šćit). The note simply read: "Prozor must fall tonight" (Prozor noćas mora pasti). Historical records and participants' memories are divided on the subject, but the phrase became popular, and entered into everyday speech and pop culture. The offensive continued with the 10th Herzegovina Brigade of the 3rd Partisan Division attacking and routing a company from the 1st Battalion of the 259th Regiment in Rama on 20 February, inflicting losses of 183 killed and 7 captured Italian soldiers. On 22 February, the 5th Proletarian Brigade of the same division captured Ostrožac on Neretva. In the meantime, the 4th Proletarian Brigade from the Right Column captured a further 270 Italians, 140 of which were in the town of Jablanica, which was taken on 22 February. Among the captured were Lieutenant Colonel Pelleroni, commander of the Jablanica garrison, and Colonel Malantonio, Commander of the 259th Regiment. Colonel Malantonio was shot after the Partisans had determined that he was a prominent member of the Fascist Party, and that he had taken part in the Spanish Civil War as an officer in the Italian Corpo Truppe Volontarie. With the fall of Jablanica, Partisans were in control of the entire Neretva valley between Mostar and Ivan Sedlo; only the strategically important town of Konjic was still in Italian hands. The Left Column (1st Proletarian Division) was only partially concentrated, but decided to go ahead with the plan using only two of its brigades. The main objectives on the Sarajevo Konjic railway line, Ivan sedlo and Raštelica, were defended by the Ustaša Railroad Battalion, and important railroad objects Bradina, Lukač and Brđani were defended by up to a company strong Italian units in strong fortifications. The 1st Proletarian Brigade captured the important mountain pass Ivan Sedlo and Raštelica station on 17 February by a coup de main. The Italian fortifications were overcome on 18 February, after some artillery and mortar fire exchanges, and after an intervention attempt by an armored train from Konjic had been repulsed. In that situation, with no enemy activity from Sarajevo, the 1st Proletarian Brigade headquarters made a critical error in judgment by sending two battalions to attack the railway station Tarčin near Sarajevo, and the remaining two battalions on a surprise attack attempt on Konjic, thus leaving the most important objective in its area, the Ivan sedlo mountain pass, virtually unoccupied. The surprise raid on Konjic was conceived with the intention of exploiting the demoralization among the Italians, and with the hope of establishing contact with the 5th Brigade of the 3rd Division for a joint attack. But, the contact was not established, and in the night on 19/20 February, two battalions of the 1st Proletarian Brigade attacked the main target of the whole Partisan operation, the Konjic garrison, unsupported. The attack had some initial success, and the defenders were thrown back from the right bank of the river. However, since only two partisan companies managed to cross the river and enter the town center, they were easily halted by heavy mortar and artillery fire. Seeing that no progress was being made by dawn, the Brigade Headquarters cancelled the attack. The other two battalions of the brigade attacked Tarčin on the night 20/21 February. The attack coincided with the arrival of the German reinforcements from Sarajevo. As the Partisans were outnumbered, the Germans succeeded in throwing them back, and resuming their movement towards Ivan sedlo. The appearance of German units in Tarčin marked the beginning of the Weiss Mostar operation.
Вайс Мостар
Ақпанның үшінші аптасында партизандар Неретва өзені бойындағы итальяндық блокаданы бұзып, Вейсс-2 операциялық жоспарының маңызды бір бөлігіне нұқсан келтірді. Ең жамансы, партизандар Посушьені басып алып, Германияның әскери өнеркәсібіне боксит кенінің 10 пайызын қамтамасыз ететін Мостар аймағын қауіпке тікелей ұшыратты. Италиялық әскерлер жағдайды бақылауға қабілетсіз болғандықтан, неміс басшылығы операциялық жоспарларды тиісінше өзгертуге мәжбүр болды. Вейсс-2 операциясы басталмас бұрын, 718-ші дивизияны қауіпті аймаққа дереу жөнелту туралы шешім қабылданды. 718-ші дивизия 19 ақпанда шабуылға көшті, бір колонна Бугойнодан Горни Вакуф және Прозорға, ал екіншісі Сараеводан Конжицке қарай жылды. Ябланика екі колоннаның да соңғы мақсаты болды. Бугойнодан шыққан "Фогель шайқас тобы" 738-ші полк (бір батальонсыз), 5-ші усташа бригадасы ("Қара легион" деп аталды) және артиллериядан тұрды. Олар 22 ақпанда Горни Вакуфты басып алып, кейін Прозордың алдында 7-ші Бания дивизиясының күшейтілген күштерімен он күндік шайқаста тоқтап қалды. Сараеводан шыққан колонна ("Аннакер шайқас тобы") 750-ші полк (бір батальонсыз), 7-ші үй күзет полкінің екі батальоны, бір усташа батальоны, артиллерия және бір танк взводынан құралды. Осы шайқас тобы 21 ақпанда Тарчинде 1-пролетар бригадасының екі батальонына шабуыл жасады. Топ Тарчинге жасалған партизандық шабуылды тойтарды, партизандық батальондарды кері шегіндіріп, сол күні Иван Седло мен Раштелицаға жетті. Партизандар қайта топтасқаннан кейін келесі күні Иван Седлодағы позицияларын қайтарып алды, бірақ шайқас тобының маңызды бөлігі, соның ішінде бір неміс және бір үй күзет батальоны, усташа ротасы және бірнеше танк 22 ақпанда Конжицке жетті. Олар партизандардың күшті шабуылы басталғанда гарнизонды нығайтуға үлгерді. 1-пролетар бригадасының командирі Данило Лекич төменгі Неретва аңғарына жолдарды жабуда бригадасының сәтсіздігі үшін Титоға жеке есеп беруге мәжбүр болды.
Конжицке шабуыл
Конжичтің Шығыс Герцеговинаға апаратын жалғыз жолды бақылауы (қаланың оңтүстігіндегі Неретваның шығыс жағалауының қалған бөлігі іс жүзінде өтпейтін Преньж тауымен басып алынғандығы), оны партизан армиясының басты нысанына айналдырды. Конжич гарнизоны бастапқыда 259-шы полктің 1-ші батальонынан, артиллерия бөлімдерінен және басқа да құрамалардан тұрды. Прозор, Рама және Ябланица шайқастары кезінде Конжич гарнизонының бір бөлігі күштер ретінде жіберілді және жойылды. Мурже дивизиясы бір апта ішінде шамамен 2300 адамды жоғалтты, паника мен әлсіздікке ұшырады, бұл партизандар арасында үлкен үміттер тудырды. Бірақ, басты партизан шабуылына дейін Аннакер ұрыс тобының екі жарым батальонынан тұратын алғы шеп қалаға кірді. Сонымен қатар, Лукачевич басқаратын 3000-ға жуық четниктер қалаға жетіп, гарнизонмен келісіп, қала төңірегінде орналасты. Осылайша, ол бүкіл партизандық операциялық топ үшін күтпеген және қиын кедергіге айналды. 3-ші дивизия қалаға шабуыл жасауға шешім қабылдады, екі бригадасын (үшіншісі Прозорда қалды), біреуін (5-ші Черногория бригадасы) өзеннің оң жағалауында, екіншісін (10-шы Герцеговина бригадасы) сол жағалауында шабуылға жіберді. Шабуыл 22 ақпан күні кешке басталды. Нақты мәліметтердің жетіспеуіне байланысты, 10-шы бригада шығыс жағалаудағы четниктердің күшті қарсылығына тап болды және таң атқанға дейін қалаға жетуге тырысты. Қарсы жағалауда 5-ші бригада неміс және итальяндық күштердің қатты қарсылығына ұшырады, бірақ айтарлықтай жетістікке жете алмады. Нәтижесінде, 3-ші дивизия 23-і күні таңертең шабуылды тоқтатуға мәжбүр болды. Келесі әрекетте, 24 ақпан күні кешке, шабуылға түскен күштерге 2-ші Пролетар дивизиясының 4-ші Черногория бригадасы және Жоғарғы Бас Штабтың танк ротасы қосылды. Шабуыл түн бойы жалғасты, келесі түнде де қайта басталды, бірақ нәтижесіз болды. Бір есепте немістер "батыл четниктердің көмегіне" ризашылық білдірді. 1-ші Пролетар дивизиясының Иван-Седло өткелін блокадалап тұрғандығы және Аннакер ұрыс тобының басқа бөліктері Конжичке жетпегендігіне байланысты, Тито тағы бір бригада жіберуді шешті. 26 ақпанның таңында 3-ші Крайна бригадасы Прозор маңындағы позицияларын тастап, шайқас жүріп жатқан қалаға бет алды. Бірақ, бірнеше сағаттан кейін ол қайта шақырылды. 717-ші жаяу әскер дивизиясының пайда болуы (жоспар бойынша Ливноға емес, Прозорға шабуыл жасады, Вейс-2 жоспарына сәйкес), Vogel ұрыс тобының қанатына қауіп төндірді және NOVJ-ның бүкіл батыс майданына қауіп тудырды; Шчиттегі орталық аурухана тікелей неміс шабуылына ұшырады. Осыған байланысты, Прозор аймағынан қосымша күштерді пайдалана отырып, Конжичке шабуыл жасау тоқтатылды. Осы кезде Тито мен оның штабы бірнеше күн бұрынғыдан мүлдем басқа жағдайға тап болды. 20 ақпанға дейін "Басты Операциялық Топтың" перспективалары жақсы болды: Неретва аңғарындағы итальяндық гарнизонның біреуін қоспағанда, барлығы жойылды және Шығыс Герцеговинаға жол ашық көрінді. Енді жол күтпегендей күшті қарсылықпен Конжичте тоқтатылды, ал партизан армиясы барлық жағынан күшті жау күштерімен қоршалған тар Неретва аңғарында қоршалды: 25 ақпанда немістер Вейс-2 операциясын бастады, Дрвар, Гламоч және Ливноға екі дивизиямен шабуыл жасады; Мостардағы итальяндықтар қайта топтасты және өзен бойында четниктердің қолдауымен екі ұрыс тобын орналастырды; Неретваның шығыс жағалауында четниктердің одан әрі күшті шоғырлануы байқалды. Осыған байланысты жоспарларды қайта қарау қажет болды және қиын шешімдер қабылдауға тура келді.
Вейсс 2
Жиналған барлау мәліметтеріне сүйене отырып, неміс қолбасшылығы Ливноның партизандық аумақтың оңтүстік-шығыс жартысының орталығы екеніне қорытынды жасады. Осы себепті, «Вайс-2» операциясы Ливноға концентрлі шабуыл ретінде жоспарланды, партизандарды кері шегіндіріп, қоршап, жою деген болжаммен. Алайда, жағдай өзгерді. Партизандар Неретва аңғарына еніп, олардың негізгі күштері Прозор мен Конжиц арасында шоғырланды. Осыған қарамастан, неміс қолбасшылығы бастапқы жоспарды іске асыруды жалғастырды. Бірақ, соңғы оқиғаларды ескере отырып, бірінші (718-ші), ал бір аптадан кейін тағы бір (717-ші) дивизия жаңа қауіпті аймаққа бағытталды. «Вайс-2» операциясына 7-ші СС және 369-шы дивизиялар тартылды. Олардың шабуылы 25 ақпанда басталды. 7-ші СС дивизиясы Босански Петровацтан, Двар және Босанско Грахово арқылы Ливноға қарай жол тартса, 369-шы дивизия Мрконжич Градтан Млиништа және Гламоч арқылы Ливноға қарай жол жүруі керек болды. Олардың алдында Партизандық 1-ші Босния корпусының алты (оннан) бригадасы тұрды. Корпус штабының жоспарында шешуші қорғаныс көзделмеген. Бөлімдер тек бірліктер мен азаматтарды эвакуациялауға мүмкіндік беретіндей қарсылық көрсетіп, содан кейін неміс әскерлерінен аулақ болатын. 7-ші СС дивизиясы 28 ақпанда Дварды басып алып, 8-ші, 9-шы және 10-шы Крайна бригадаларын кері шегіндіріп, Граховоға қарай жылжуды жалғастырды. Гламочқа бара жатқан жолда 4-ші және 7-ші Крайна бригадалары 369-шы дивизияның жылдамдығын баяулатты. 7-ші СС дивизиясы 2 наурызда Граховоға, ал 369-шы дивизия Гламочқа жеткенде, Корпус штабы қашу маневрін орындауға шешім қабылдады. Бригадалар және көптеген босқындармен бірге Шатор тауынан Рореге, содан кейін Крайнаға қарай жол тартты. Суық ауа-райы мен терең қардың салдарынан биік таулы аймақтан жасалған бұл жорық көптеген бейбіт тұрғындардың өмірін қиды. Немістер партизандарды тауларда қууға көп күш жұмсады, бірақ партизандар қолға түспеді, нәтижесінде тек бірнеше шаршаған босқындар ұсталды. Осы маневрден кейін 1-ші Босния корпусының барлық бөлімдері, 7-ші және 9-шы Крайна бригадаларынан басқа, неміс әскерлерінің жете алмайтын жерге шықты. Олар уақытша Жоғарғы Бас Штабқа тікелей бағынып, Неретваға қарай неміс әскерлерінің жылдамдығын баяулатуға бұйрық алды. 5 наурызда екі неміс дивизиясы ақыры Ливноға жетіп, қарсылықсыз басып алды. Бірнеше күндік демалыстан кейін 7-ші СС дивизиясы партизандық қиқылдарсыз Мостар боксит аймағына қарай қозғалысын жалғастырды, ал 369-шы дивизия Ябланицаға бет алды. Оңтүстікке қарай, Бачович басқаратын Герцеговиналық четник бөлімдері тобы Сплиттен Неретваға қарай жол тартты. Бұл топ 1942 жылдың желтоқсанында итальяндықтармен теңіз және құрлық жолымен Ликадағы партизандармен күресу үшін Книнге жеткізілді. 1943 жылдың ақпан айының басында топ Сплитке қайтарылып, содан кейін Неретваға құрлықпен жүруге бұйрық берілді. Биоково аймағынан өтіп бара жатқанда, топ азаматтарға қарсы көптеген қылмыстар жасады. Вргорак маңында топ 9-шы партизандық (далматиндық) дивизияның бөлімдерімен кездесті. Имотски ауданында орналасқан дивизия шығыстан (Мостардан «Скотти» итальяндық полк тобы) және оңтүстік-шығыстан (Любушкиден Вескович басқаратын Черногориялық четниктер) қысымға ұшырады. Осындай қиын жағдайда дивизия Ябланицаға шегінуге мәжбүр болды, онда ол Бас Оперативтік Топтың құрамына кірді.
Неретва шайқасы
Ақпанның соңғы күндері Титоның бас операциялық тобы қиын жағдайға түсіп, ашық жол қалмады. Бір жағынан ол Конжиц гарнизонының қатты қарсылығына тап болды, ал екінші жағынан Прозорға жасалған қысым күшейді. Сараеводан 718-ші дивизияның күшейтілген бөлімдерінің үнемі қысымы болды, Мостардан итальяндық четниктердің шайқас топтарының қысымы артты, Неретваның шығыс жағалауында одан әрі четник күштері жиналды, ал батыстан тағы екі неміс дивизиясы (7-ші СС және 369-шы) жақындап келе жатты. Орталық ауруханаға төнетін қауіп туралы алаңдатарлық хабарлар Тито штабына күнделікті келіп тұрды. Осы жағдайда Тито тактикалық басқаруды өз қолына алды. 28 ақпанда ол шабуыл бағытын өзгертуге шешім қабылдады және Неретва арқылы өтудің орнына, Прозорға қысым көрсетіп тұрған немістерге күшті соққы беруге бел буды. Осы жаңа бағыт бойынша ол Пионер ротасына Неретвадағы барлық көпірлерді жарып салуды бұйырды, бұл 1 мен 4 наурыз аралығында орындалды. Сондай-ақ ол барлық күштерге Горни Вакуфқа шабуылды күшейтуді бұйырды, ал Неретвада тек қажетті тыл бөлімдерін қалдырды.
Горнжи Вакуфқа қарсы шабуыл
Қарсы шабуыл бір минут та кешікпеді. 717-ші дивизия және Vogel ұрыс тобы Gornji Vakuf – Prozor жолымен негізгі колоннамен шабуыл жасады, сонымен бірге Пидриш және Вилица гумно арқылы флангтық колонналармен партизандық қорғанысты айналып өтуге тырысты, мақсаты – маңызды Маклен өтегін басып алу еді. 2 наурызда таңертең 4-пролетарлық бригада, 2-батальон жетекшілігімен, Орталық ауруханадан жараланғандар колонналарын айналып өтіп, Вилица гумноға жетті және неміс шебінен 30-50 метр қашықтықтағы терең қарда орналасып, дерлік бірден неміс 749-шы полкінің шабуылына ұшырады. Бірнеше сағат қорғаныстан кейін бригада жау позицияларына шабуыл жасап, немістерді Радуша тауының етегіне кері ығыстырды. Жағдай қиын болғандықтан, шайқас қаһарлы және қарқынды өтті, ал шығын да зор болды. Сол күнгі есеп бойынша 51 адам қаза тапты, 83-і жараланды, 21-і хабарсыз жоғалып кетті және 31 адам суықтан зардап шекті. Екінші батальонның 3-ротасы тек 8 адамнан тұрды. Осы табысы үшін 2-батальон мен оның командирі Нико Стругар Тито тарапынан ресми түрде мақтау алды. 2 және 3 наурызда бригадалар Прозорға келді және от шебінде орналасты. 4 наурызда тоғыз бригаданың барлығымен толыққанды партизандық қарсы шабуыл басталды. Бес бригада неміс позицияларына тікелей шабуыл жасады, ал қалған төртеуі флангтарды айналып өтуге тырысты. Немістер Бугойноға дейін кері шегінді және 8 наурызға дейін күтіп, қорғануға дайындалды. 4 наурыздағы шайқаста 2-пролетарлық бригада 738-ші полк 3-батальонының командирі майор Штрекерді тұтқынға алды және келесі күндері оны тұтқын алмасу және немістермен басқа да мәселелер бойынша келіссөздер жүргізу үшін пайдаланды. Бұл танымал наурыз келіссөздеріне әкелді.
Салдары
Наурыз айының соңына қарай немістер шамамен 11 915 партизанды өлтіргенін, 616-сын атып тастағанын және 2 506-сын тұтқынға алғанын мәлімдеді. Осы ауыр шығындарға және Остік державалардың тактикалық жеңісіне қарамастан, партизандық құрылымдар өздерінің басшылығын және госпитальді сақтап, операцияларын жалғастыра алды. Шындығында, Босния мен Герцеговинаның шығыс бөліктеріне жеткен соң партизандар тек четниктермен ғана күресуге тиіс болды, ал олар Дрина өзенінің батысындағы аймақта оларды толығымен әрекетсіз қалдырды. Югославиядағы келесі ірі операция – "Шварц" операциясы болды.
Танымал мәдениетте
1969 жылы «Оскар» сыйлығына ұсынылған «Неретва шайқасы» фильмі осы оқиғаларды көрсетеді. 1968 жылы Әлистер Маклиннің «Навароннан 10-шы күш» атты триллері, кейін фильмге түсірілді, сонымен қатар, азаттық күрескерлерінің (партизандардың) немістер мен четниктерге қарсы күресін және Неретва көпірінің жарылуын бейнелейді. Бірақ нақты тарихи оқиғалар сюжетке алынбаған, ал оқиға толығымен ойдан туындаған.