Рене Жюст Гаюи: Минералогияның негізін қалаушы және кристалл құрылымын зерттеуші

Кіріспе

Француз діни қызметкері және минералог (1742–1822)

Рене Жюст Хауй (aɥi) FRS MWS FRSE (28 ақпан 1743 – 1 маусым 1822) – француз діни қызметкері және минералог, Нотр-Дам соборындағы құрметті канон атағын алғаннан кейін көбінесе Аббат Хауй деп аталады. Оның кристалл құрылымы туралы жаңаша еңбектері және төрт томдық "Traité de Minéralogie" (1801) еңбегі үшін ол "Қазіргі кристаллографияның әкесі" деп есептеледі. Француз революциясы кезінде ол метрикалық жүйені енгізуге де көмектесті.

Ерте өмір

Рене Жюст Хауй 1743 жылғы 28 ақпанда Францияның Иль-де-Франс провинциясындағы (кейін Оаз департаменті) Сен-Жюст-ан-Шосе қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы Жюст Хауй, кедей зығыр тоқушы, және оның әйелі Мадлен Кандело. Діни қызметке бекітілгеннен кейін Хауй Кардинал Лемойн колледжінің екінші сынып регенті (оқытушысы) болды. Оның інісі Валентин Хауй Парижде соқырларға арналған алғашқы мектептің негізін қалады. Бұрын бірге жіктелген кристалдар, егер олардың негізгі құрылымы әртүрлі болса, жеке минералдық түрлерге жатады деп анықталды. Мысалы, ауыр шпаттар барий және стронций құрамындағы түрлерге бөлінді. Хауй мен оның замандастары шектеулі деректермен жұмыс істеді. Олар кристаллдың пішіні мен жарылу жазықтықтарын байқап, беттер арасындағы бұрыштарды өлшей алатын. Кристаллдың құрамына кіретін молекуланың ішкі құрылымын тек көп жылдар өткен соң, 1902 жылы рентген сәулелерінің дифракциясы технологиясы дамығаннан кейін анықтауға болады. Бұл идея кристалл торлары саласындағы кейінгі дамудың негізі болды. 1784 жылдан 1822 жылға дейін Хауй өзінің теорияларын және оларды кристалл заттардың құрылысына қолдануды талқылайтын 100-ден астам есеп жариялады. 1822 жылы екінші жаңартылған басылымы «Кристаллография туралы трактат» (Traité de cristallographie) ретінде жарық көрді. Хауй пироэлектрлік құбылыстарды зерттегенімен де белгілі. Ол 1785 жылы мырыш тотығы каламинде пироэлектрлік әсерді анықтады. Ол басқа минералдардың, соның ішінде турмалиннің пироэлектрлік қасиеттерін зерттеді және оларды кристалл құрылымымен байланыстырды. Ол турмалиндегі электр тогы кристаллдың полюстерінде ең күшті екенін, ал ортасында байқалмайтынын көрсетті. 1793 жылғы 8 тамызда Антуан Лавуазьенің күш-жігеріне қарамастан, Париж ғылым академиясы Ұлттық конвенттің шешімімен таратылды. Ол 1795 жылғы 22 тамызда жаңадан құрылып, Ұлттық ғылымдар және өнер институты (Institut National des Sciences et des Arts) деп аталды. Академия таратылмас бұрын, ғылым академиясы Франция бойынша қолданылатын салмақтар мен өлшемдердің бірыңғай жүйесін әзірлеу үшін жұмыс тобын құрды. Лавуазье осы іске белсенді түрде атсалысты және 1791 жылғы 30 наурызда Салмақтар мен өлшемдер жөніндегі комиссия атынан ұсынған жоспар Құрылтай жиналысымен қабылданды. Лавуазье мен Хауйге судың тығыздығын анықтау міндеті жүктелді. 1793 жылғы 4 қаңтарда олар мұздың балқу температурасында бір текше дециметр судың салмағын – килограм деп анықтады. 1793 жылғы 1 тамызда Ұлттық конвент Франция бойынша бірыңғай салмақтар мен өлшемдерді енгізу туралы декрет қабылдады. 1793 жылғы 11 қыркүйекте олар Хауй де кірген он екі ғалымнан тұратын Уақытша салмақтар мен өлшемдер комиссиясын құрды, олардың міндеті декретті іске асыру болды. Комиссияның жұмысы саяси жағдайларға байланысты тоқтап қалды. 1793 жылғы қарашада Лавуазье және басқа бірнеше адам тұтқындалып, комиссиядан шеттетілді. 1794 жылғы 8 мамырда Лавуазье гильотинаға алынды. Дегенмен, Хауй осы қиын кезеңде комиссия хатшысы қызметін атқаруын жалғастырды. 1794 жылғы 9 қарашада Хауй сонымен қатар Нормалды мектепте (École normale supérieure) физика профессоры болды. 1803 жылғы 28 қарашада Хауй Легион құрметі орденінің алғашқы иегерлерінің бірі атанды, бірақ бұл факті жиі қате баяндалады.

René Just Haüy was born at Saint Just en Chaussée on February 28, 1743, in the province of Île de France (later the département of Oise). His parents were Just Haüy, a poor linen weaver, and his wife Magdeleine Candelot. After his ordination, Haüy became regent (teacher) of the second class at the Collège du Cardinal Lemoine. His brother Valentin Haüy was the founder of the first school for the blind, the Institution des Jeunes Aveugles (Institute for Blind Youth) in Paris. Crystals that had been classed together previously were identified as being of separate mineral species if their fundamental structure differed. Heavyspar, for example, was differentiated into specimens containing barium and strontium. Haüy and his contemporaries worked with limited evidence. They could observe a crystal's habit and cleavage planes and measure interfacial angles The internal structure underlying the crystal's integrant molecule would not be determinable until the development of X Ray diffraction technology many years later, in 1902. This idea was fundamental to later developments in the field on crystal lattices. Between 1784 and 1822, Haüy published more than 100 reports discussing his theories and their application to the structure of crystalline substances. A second updated edition appeared as Traité de cristallographie in 1822. Haüy is also known for his observations on pyroelectricity. He detected pyroelectricity in calamine, an oxide of zinc, as early as 1785. He studied pyroelectricity in a number of other minerals including tourmaline and related them to crystalline structure. He showed that electricity in tourmaline was strongest at the poles of the crystal and became imperceptible at the middle. On August 8, 1793, in spite of the efforts of Antoine Lavoisier, the Académie royale des sciences de Paris was dissolved by the National Convention. It was not restored until August 22, 1795, when it became known as the Institut National des Sciences et des Arts (National Institute of Sciences and Arts). Before its suppression, the Academy of Sciences had formed a working group to develop a uniform system of weights and measures for use throughout France. Lavoisier was a major proponent, and on March 30, 1791, he submitted a plan on behalf of the Commission on Weights and Measures, which was adopted by the Constituent Assembly. Lavoisier and Haüy were tasked with determining the density of water. As of January 4, 1793, they determined the weight of a cubic decimeter of distilled water at the temperature of melting ice, the kilogram. On August 1, 1793, the National Convention passed a decree, in favor of developing uniform weights and measures across France. On September 11, 1793, they established a Temporary Commission of Weights and Measures made up of twelve scientists, including Haüy, whose task was to carry out the decree. The work of the commission was disrupted by political events. In November 1793, Lavoisier and several others were arrested and removed from the Commission. On May 8, 1794, Lavoisier was guillotined. Nonetheless, Haüy remained secretary of the Commission through this turmoil. On November 9, 1794, Haüy also became a professor of physics at the École normale supérieure. On November 28, 1803, Haüy became one of the first recipients of the Order of the Légion d'Honneur. but still often misreported.

Тану

1817 жылы Рене Жюст Хауй Нью-Йорк ғылым академиясының құрметті мүшесі болып сайланды. Оның аты Эйфель мұнарасының оңтүстік-шығыс жағына он үшінші болып жазылған. Хауин минералы 1807 жылы Томас Кристоф Брун Неергаард тарапынан Хауйдің құрметіне аталды. Ол кремний азаттығын көрсететін магмалық тау жыныстарында кеңінен таралған жерлерде кездеседі.