Төменгі Тунгуска өзені: сипаттама және гидрологиялық ерекшеліктері
Nizhnyaya Tunguska
Төменгі Тунгуска – Ресейдегі Енисей өзенінің оң саласы. Иркутск облысы мен Красноярск өлкесі арқылы ағады, маусымда мұзынан арылады. Туруханск қаласының жанында құяды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нижняя Тунгуска (, "Төменгі Тунгуска" деген мағынаны білдіреді) – Ресейдің Сібіріндегі өзен. Иркутск облысы мен Красноярск өлкесі арқылы ағады. Өзен Енисей өзенінің оң жақ саласы болып табылады және Туруханск қаласында оған қосылады (Сібір өзен жолдарына қараңыз). Нижняя Тунгускадағы мұзсыз кезең маусымның ортасынан басталып, қазан айының бірінші жартысында аяқталады. Өзен Лена платосының батыс шекарасын құрайды.
The Nizhnyaya Tunguska (, meaning "Lower Tunguska") is a river in Siberia, Russia, that flows through the Irkutsk Oblast and the Krasnoyarsk Krai. The river is a right tributary of the Yenisey joining it at Turukhansk (see Siberian River Routes). The ice free period on the Nizhnyaya Tunguska starts in mid June and ends in the first half of October. The river forms the western limit of the Lena Plateau.
Гидрографиялық
Нижняя Тунгуска – Енисейдің екінші ірі оң саласы, және ол Туруханск қаласының жанында Енисейге қосылады. Оның ұзындығы шамамен километрге жетеді, ал су жиналатын алабы шаршы километрді құрайды. Өзеннің ағысының сипатына, өзен аңғарының құрылысына және жағалауларына қарай, оны екі бөлікке бөлуге болады: біріншісі өзеннің бастауынан Преображенка (Катангский ауданы) ауылына (бұрынғы Преображенское) дейін созылады, ал екінші бөлігі осы ауылдан төмен қарай каньон сияқты бедерде орналасқан.
The Nizhnyaya Tunguska is the second largest right tributary of the Yenisey, and joins it near the town of Turukhansk. It is long, and has a drainage basin of According to the character of the stream, constitution of the river's valley and its shores, it can be divided into two parts: the first one starts at the source of the river and continues down to the village Преображенка (Катангский район) (formerly Preobrazhenskoye) and the second section of the river lies downstream of this village in a canyon like relief.
Жоғарғы ағысы
Нижняя Тунгусканың жоғарғы бөлігі ұзын, құм және саз шөгінділерімен қалыптасқан, жазық еңістері бар кең аңғармен ағады. Өзен арнасы созылатын сайын, ағыс жылдамдығы артады, бірақ арна кеңейгенде едәуір төмендейді. Бұл өзен бөлігінің арнасы иректелген, және Ленаға, тағы бір ірі Сібір өзеніне жақын келеді. Олардың арасындағы ең аз қашықтық Киренск қаласының жанында шамамен құрайды. Нижняя Тунгусканың жоғарғы ағысының барлығы Иркутск облысының шегінде орналасқан.
The upper part of Nizhnyaya Tunguska is long and follows a wide valley with flat slopes that was formed by sand and clay deposits. The speed of flow at rafts reaches and drops significantly as the river's channel stretches. This section of river has a meandering channel that closely approaches the Lena, another great Siberian river. The minimum distance between them is as short as in the neighbourhood of Kirensk town. All of the upper course of Nizhnyaya Tunguska is within the Irkutsk Oblast.
Салалар
Нижняя Тунгусканың ең маңызды салалары оң жақтан құятын өзендер: Ейка, Кочечум, Ямбукан, Виви, Тутончана, Эрачимо және Северная. Сол жақтан құятындары – Непа, Большая Ерёма, Тетея, Илимпея, Нидым, Таймура және Учами. Ең ірі саласы – Кочечум, ол Тура жанында солтүстіктен бас арнаға қосылады. Кочечумның орташа жылдық су шығыны – 15 млн м³, ал оның бассейнінің аумағы шамамен 2 млн км². Жалпы, Нижняя Тунгусканың оң салалары сол салаларынан басым және көбірек су әкеледі. Өзеннің бассейнінде ірі көлдер жоқ; ең үлкені – Виви, оның бетінің ауданы – . Нижняя Тунгускаға құйылатын сулар күрт маусымдық сипатта болады.
The most significant tributaries of Nizhnyaya Tunguska are the rivers entering from the right: Yeyka, Kochechum, Yambukan, Vivi, Tutonchana, Erachimo, and Severnaya. Entering from the left are the Nepa, Большая Ерёма, Teteya, Ilimpeya, Nidym, Taymura, and Uchami. The most prominent tributary is Kochechum, which joins the main stem from the north near Tura. The average annual discharge of the Kochechum is , and its basin covers nearly
On the whole, the right tributaries of Nizhnyaya Tunguska dominate over the left and add more water. The river has no big lakes in its basin; the biggest is Vivi with a surface area of Inflows to the Nizhnyaya Tunguska are strongly seasonal.
Гидрология
Нижняя Тунгусканың орташа су шығыны оны Ресейдің ірі өзендерінің арасында он бірінші орынға қояды. Өзен сағасындағы жылдық су шығыны тең. 1967 жылы байқалған ең төменгі мән ал эми 1974 жылы ең жоғарғы мән болды, ал өзен сағасы үшін бұл шамамен және шамамен құрады. Өзеннің сумен қамтамасыз етілуі қардың еруінен және жазғы жаңбырлардан түседі. Қыс мезгілінде Нижняя Тунгускада су аз болады, себебі оның бассейні мәңгі тоң аймағында орналасқан және жер асты су көздері жоқ. 52 жылдық гидрологиялық бақылаулар бойынша, ең төменгі орташа айлық шығын 1969 жылдың наурызында тіркелді – бұл ерекше құрғақ қыс болды, ал ең жоғары мән 1959 жылдың маусымына сәйкес келеді және құрайды. Төмендегі диаграммада "Большой Порог" гидрологиялық станциясында (Большой Порог зауыты) 52 жылдық бақылаулар негізінде есептелген айлық орташа шығынның орташа мәндері көрсетілген. Жылдық су шығынының 73 пайызы көктем-жаз маусымында байқалады.
The value of average water discharge of Nizhnyaya Tunguska gives it eleventh place amongst largest rivers of Russia. The annual water discharge at the river's mouth is equal to The minimum value observed in 1967 was ; the maximum was in 1974 or, respectively, for the estuary of the river it was about and about The water supply of the river is from melting snow and summer rains. During winter season Nizhnyaya Tunguska contains little water as its basin lies in the region of permafrost and it has no subterranean water sources. According hydrological observations during 52 years, the minimum average monthly discharge was in March 1969—it was exceptionally dry winter—and the maximum value corresponds to June 1959 and was The diagram below contains mean values of monthly average discharges calculated on the base of a 52 year long period of observations at hydrological station "Bolshoy Porog" (фактория Большой Порог, Bolshoy Porog factory). Seventy three per cent of the entire annual water yield occurs during the spring–summer season.
Экономика
Нижняя Тунгуска арнасы және оның салалары өзендер мен өзеншіктердің тығыз желісін құрайды, бұл Шығыс Сібірдің кең жарық аңғары арқылы жазғы кезеңде қолайлы жолдар ұсынады. Тарихи түрде бұл өзен тері саудасы, балық аулау, тауарлар мен минералды ресурстарды тасымалдау үшін қолданылған. Аң аулау және тері саудасы жергілікті экономиканың маңызды бөлігі болып табылады.
The channel of Nizhnyaya Tunguska with its tributaries constitutes dense network of rivers and creeks which creates convenient summer pathways through the wide rifted valley of Eastern Siberia. Historically, the river was used as a route for the fur trade, fishery, for transportation of goods and mineral resources. Hunting and fur trade is still a significant part of the local economy.
Теңіз қатынасы
Өзенде жүзу қиын, себебі онда көптеген таяздықтар, арпалыстар мен су айналымдары бар. Көктемгі су тасқыны кезінде үлкен кемелер мен баржалар өте алады, ал кейбір жылдары жауған жаңбыр жаздың соңында немесе күздің басында қысқа мерзімге жүзуге мүмкіндік береді. Кемелердің қауіпсіз жүзуі үшін ең қиын бөлік – өзен сағасынан басталатын "Большой" арпалысы. 1927 жылы алғашқы бу кеме осы арпалыстың үстінен өтіп, Турухансктен Тураға дейінгі қазіргі заманғы кеме қатынасының бастауы деп есептеледі. 2010 жылғы мәлімет бойынша, Енисей өзенінің кеме пароходствосының (Енисейское речное пароходство) қатынас жолдарына Енисейдің сағасынан Кислокан ауылы кіреді. 20 ғасырдың басында канал жобасының күрделілігі мен жоғары құнына байланысты оны іске асыру тиімсіз деп танылды.
Navigation on the river is difficult because of a number of rifts, rapids and whirlpools. The passage of large ships and barges is possible during the spring inundation, and rainy weather during particular years allows short periods of navigation at the end of summer or the start of autumn. The most problematic for the safe navigation of ships are the rapids "Bolshoy", which are from the river's mouth. In 1927 the first steamship passed this rapids and it is considered to be the start of modern navigation on the river from Turukhansk to Tura. As of 2010 the shipping routes of Yenisey River Steamship Lines ([[:ru:Енисейское речное пароходство) includes the village Kislokan, from the estuary. In the beginning of 20th century the canal project was considered inexpedient due to its complexity and high cost.
Жоспарланған бөгеттер
Өзенге бөгет салу жоспарлары ерте совет кезеңінен бері бар еді. Бұл жоспарлар әртүрлі экологтардың сынына ұшырады. Совет Одағының ыдырауынан кейін экономикалық себептерге байланысты бөгеттерді салу да мүмкін болмады. 2005–2010 жылдары бұл жобаға қызығушылық жаңадан оянды және талқылаулар қайта жанданды. Ақпарат құралдарының хабарлауынша, «Туруханская» су электр стансасының құрылысы 2010 жылы басталуы мүмкін еді. Нақты мерзімі белгісіз болғандықтан, 2010 мен 2020 жылдар арасында іске қосылуы ықтимал. Бұл жоба аяқталғаннан кейін Нижняя Тунгуска өзені бөгетпен жабылып, шамамен Ливан немесе Гавай аралдарының аумағындай орман және тундра суға батып, олардың бір бөлігінде жер астындағы ядролық қалдықтар орналасқан, ал жергілікті эвенк халқы қоныс аударуға мәжбүр болады. Құрылыстың құны 13 миллиард долларға бағаланады, оған электр желілерін салу шығындары да кіреді. Зауыт Красноярск өңірінде «РусГидро» компаниясымен салынып, басқарылады, ал электр энергиясы электр желілері жүйесі арқылы Еуропалық Ресейге жіберіледі. Кейбір кезеңдерде ол Троицкая Тунгуска, Монастырская Тунгуска және Мангазейская Тунгуска деп аталды (Мангазеяны қараңыз). Әдебиетте Нижняя Тунгуска өзені Вячеслав Шишковтың «Көңілсіз өзен» романында суреттелген. Бұл автор 1911 жылы экспедиция барысында өзенді барып көрген, ал «Көңілсіз өзен» атауы сібірлік халық әнінен алынған. Қолда бар деректерге сәйкес, оның саласы Севернаяның сағасындағы судың жылдық орташа мөлшері «Большой Порог» гидрологиялық станциясынан төменгі ағысында Нижняя Тунгускаға құятындықтан, Нижняя Тунгусканың сағасындағы белгілі орташа мөлшері айтарлықтай төмен бағаланған. Ол көрсетілген диапазон ішінде болуы керек.
Plans to dam the river existed since the early Soviet period. These plans were the subject of criticism by various ecologists. Construction of the dams also became impossible after disintegration of Soviet Union due to economic reasons. In 2005–10 the interest to this project and the discussion of it revived to some extent. According news media the construction of the Turukhanskaya hydroelectric powerplant would begin as soon as in 2010. Since the precise date is unknown, a more likely start up is between 2010 and 2020. After completion of this project Nizhnyaya Tunguska will be dammed, flooding about of forest and tundra (roughly the size of Lebanon or the islands of Hawaii), some of which contains buried nuclear waste, and displacing the indigenous Evenk population. The cost of the plant is estimated at $13 billion dollars, which includes costs of electric power lines. The plant will be built and operated by RusHydro in the Krasnoyarsk region, and the electricity will be channeled to European Russia via a system of power lines. At some periods it was called Troitskaya Tunguska (Троицкая Тунгуска), Monastyrskaya Tunguska (Монастырская Тунгуске) and Mangaseyan Tunguska (Мангазейская Тунгуска, see Mangaseya). In literature, the river Nizhnyaya Tunguska is described in the novel Gloomy River by Vyacheslav Shishkov. This writer of the first half of the 20th century visited the river during an expedition in 1911; the name "Gloomy River" was taken from a Siberian song. Existing sources indicate that the annual average discharge of water at mouth of its tributary Severnaya is equal to As this river joins Nizhnyaya Tunguska downstream of hydrological station "Bolshoy Porog" it means that the known average discharge at mouth of Nizhnyaya Tunguska is significantly underestimated. It must be in the range of .