Кіріспе

Нижняя Тунгуска (, "Төменгі Тунгуска" деген мағынаны білдіреді) – Ресейдің Сібіріндегі өзен. Иркутск облысы мен Красноярск өлкесі арқылы ағады. Өзен Енисей өзенінің оң жақ саласы болып табылады және Туруханск қаласында оған қосылады (Сібір өзен жолдарына қараңыз). Нижняя Тунгускадағы мұзсыз кезең маусымның ортасынан басталып, қазан айының бірінші жартысында аяқталады. Өзен Лена платосының батыс шекарасын құрайды.

Гидрографиялық

Нижняя Тунгуска – Енисейдің екінші ірі оң саласы, және ол Туруханск қаласының жанында Енисейге қосылады. Оның ұзындығы шамамен километрге жетеді, ал су жиналатын алабы шаршы километрді құрайды. Өзеннің ағысының сипатына, өзен аңғарының құрылысына және жағалауларына қарай, оны екі бөлікке бөлуге болады: біріншісі өзеннің бастауынан Преображенка (Катангский ауданы) ауылына (бұрынғы Преображенское) дейін созылады, ал екінші бөлігі осы ауылдан төмен қарай каньон сияқты бедерде орналасқан.

Жоғарғы ағысы

Нижняя Тунгусканың жоғарғы бөлігі ұзын, құм және саз шөгінділерімен қалыптасқан, жазық еңістері бар кең аңғармен ағады. Өзен арнасы созылатын сайын, ағыс жылдамдығы артады, бірақ арна кеңейгенде едәуір төмендейді. Бұл өзен бөлігінің арнасы иректелген, және Ленаға, тағы бір ірі Сібір өзеніне жақын келеді. Олардың арасындағы ең аз қашықтық Киренск қаласының жанында шамамен құрайды. Нижняя Тунгусканың жоғарғы ағысының барлығы Иркутск облысының шегінде орналасқан.

Салалар

Нижняя Тунгусканың ең маңызды салалары оң жақтан құятын өзендер: Ейка, Кочечум, Ямбукан, Виви, Тутончана, Эрачимо және Северная. Сол жақтан құятындары – Непа, Большая Ерёма, Тетея, Илимпея, Нидым, Таймура және Учами. Ең ірі саласы – Кочечум, ол Тура жанында солтүстіктен бас арнаға қосылады. Кочечумның орташа жылдық су шығыны – 15 млн м³, ал оның бассейнінің аумағы шамамен 2 млн км². Жалпы, Нижняя Тунгусканың оң салалары сол салаларынан басым және көбірек су әкеледі. Өзеннің бассейнінде ірі көлдер жоқ; ең үлкені – Виви, оның бетінің ауданы – . Нижняя Тунгускаға құйылатын сулар күрт маусымдық сипатта болады.

Гидрология

Нижняя Тунгусканың орташа су шығыны оны Ресейдің ірі өзендерінің арасында он бірінші орынға қояды. Өзен сағасындағы жылдық су шығыны тең. 1967 жылы байқалған ең төменгі мән ал эми 1974 жылы ең жоғарғы мән болды, ал өзен сағасы үшін бұл шамамен және шамамен құрады. Өзеннің сумен қамтамасыз етілуі қардың еруінен және жазғы жаңбырлардан түседі. Қыс мезгілінде Нижняя Тунгускада су аз болады, себебі оның бассейні мәңгі тоң аймағында орналасқан және жер асты су көздері жоқ. 52 жылдық гидрологиялық бақылаулар бойынша, ең төменгі орташа айлық шығын 1969 жылдың наурызында тіркелді – бұл ерекше құрғақ қыс болды, ал ең жоғары мән 1959 жылдың маусымына сәйкес келеді және құрайды. Төмендегі диаграммада "Большой Порог" гидрологиялық станциясында (Большой Порог зауыты) 52 жылдық бақылаулар негізінде есептелген айлық орташа шығынның орташа мәндері көрсетілген. Жылдық су шығынының 73 пайызы көктем-жаз маусымында байқалады.

Экономика

Нижняя Тунгуска арнасы және оның салалары өзендер мен өзеншіктердің тығыз желісін құрайды, бұл Шығыс Сібірдің кең жарық аңғары арқылы жазғы кезеңде қолайлы жолдар ұсынады. Тарихи түрде бұл өзен тері саудасы, балық аулау, тауарлар мен минералды ресурстарды тасымалдау үшін қолданылған. Аң аулау және тері саудасы жергілікті экономиканың маңызды бөлігі болып табылады.

Теңіз қатынасы

Өзенде жүзу қиын, себебі онда көптеген таяздықтар, арпалыстар мен су айналымдары бар. Көктемгі су тасқыны кезінде үлкен кемелер мен баржалар өте алады, ал кейбір жылдары жауған жаңбыр жаздың соңында немесе күздің басында қысқа мерзімге жүзуге мүмкіндік береді. Кемелердің қауіпсіз жүзуі үшін ең қиын бөлік – өзен сағасынан басталатын "Большой" арпалысы. 1927 жылы алғашқы бу кеме осы арпалыстың үстінен өтіп, Турухансктен Тураға дейінгі қазіргі заманғы кеме қатынасының бастауы деп есептеледі. 2010 жылғы мәлімет бойынша, Енисей өзенінің кеме пароходствосының (Енисейское речное пароходство) қатынас жолдарына Енисейдің сағасынан Кислокан ауылы кіреді. 20 ғасырдың басында канал жобасының күрделілігі мен жоғары құнына байланысты оны іске асыру тиімсіз деп танылды.

Жоспарланған бөгеттер

Өзенге бөгет салу жоспарлары ерте совет кезеңінен бері бар еді. Бұл жоспарлар әртүрлі экологтардың сынына ұшырады. Совет Одағының ыдырауынан кейін экономикалық себептерге байланысты бөгеттерді салу да мүмкін болмады. 2005–2010 жылдары бұл жобаға қызығушылық жаңадан оянды және талқылаулар қайта жанданды. Ақпарат құралдарының хабарлауынша, «Туруханская» су электр стансасының құрылысы 2010 жылы басталуы мүмкін еді. Нақты мерзімі белгісіз болғандықтан, 2010 мен 2020 жылдар арасында іске қосылуы ықтимал. Бұл жоба аяқталғаннан кейін Нижняя Тунгуска өзені бөгетпен жабылып, шамамен Ливан немесе Гавай аралдарының аумағындай орман және тундра суға батып, олардың бір бөлігінде жер астындағы ядролық қалдықтар орналасқан, ал жергілікті эвенк халқы қоныс аударуға мәжбүр болады. Құрылыстың құны 13 миллиард долларға бағаланады, оған электр желілерін салу шығындары да кіреді. Зауыт Красноярск өңірінде «РусГидро» компаниясымен салынып, басқарылады, ал электр энергиясы электр желілері жүйесі арқылы Еуропалық Ресейге жіберіледі. Кейбір кезеңдерде ол Троицкая Тунгуска, Монастырская Тунгуска және Мангазейская Тунгуска деп аталды (Мангазеяны қараңыз). Әдебиетте Нижняя Тунгуска өзені Вячеслав Шишковтың «Көңілсіз өзен» романында суреттелген. Бұл автор 1911 жылы экспедиция барысында өзенді барып көрген, ал «Көңілсіз өзен» атауы сібірлік халық әнінен алынған. Қолда бар деректерге сәйкес, оның саласы Севернаяның сағасындағы судың жылдық орташа мөлшері «Большой Порог» гидрологиялық станциясынан төменгі ағысында Нижняя Тунгускаға құятындықтан, Нижняя Тунгусканың сағасындағы белгілі орташа мөлшері айтарлықтай төмен бағаланған. Ол көрсетілген диапазон ішінде болуы керек.