Кіріспе

Йоркширдегі өзен, Англия. Англияның Йоркширдегі Суэл өзені – Уре өзенінің маңызды саласы, ол Оуза өзеніне қосылып, Хамбер сағасы арқылы Солтүстік теңізге құяды. Өзен, атымен Свалдейл аңғарына ие. Өзен мен оның аңғары Йоркшир Далаларына тән көптеген флора мен фаунаға мекендейді. Аймақтағы басқа өзендер сияқты, Суэл өзені де әртүрлі тау жыныстарын кесіп өтеді және өзендік және мұздық эрозияның ерекшеліктерін көрсетеді. Суэл өзені тарих бойында тіркелген елді мекендердің қалыптасуына себепкер болған. Ол егін мен мал шаруашылығын дамытуға, сондай-ақ римдік дәуірден бұрынғы және кейінгі кен өндіру ісіне сумен қамтамасыз еткен. Өзеннің ағысы Англиядағы ең жылдам деп есептеледі және оның су деңгейі 20 минут ішінде көтерілуі мүмкін. Жылдық жауын-шашын мөлшері бастауында орташа есеппен 1800 мм, төменгі ағысында 1300 мм құрайды, ал 32 км қашықтықта биіктігі 148 м төмендейді.

Курс

Суалдың бастауы Бёркдейл Бек пен Ұлы Следдейл Бектің қосылған жерінде. Өзен солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай, солтүстік жағалаудағы қорғасын кен орындарынан және Уитсунделдің соңынан ағып өтеді, содан кейін өзеннің бастауындағы көптеген сарқырамалардың біріншісіне қарай шығысқа бұрылады. Уэйн-Уат сарқырамасынан ағып өткеннен кейін, өзен Кельдке жақын Хоггартс-Лип және Катрак сарқырамасы арқылы оңтүстік-шығысқа қарай ағып, Шығыс Гилл сарқырамасы мен Кисдон сарқырамасынан өтеді. Свиннер Гилл өзенге қосылғаннан кейін, ол Мукер ауылына қарай күрт оңтүстікке бұрылады, онда Стро Бек қосылады және өзен қайтадан шығысқа қарай бұрылады. Өзен Ганнерсайдтан Фитхемге қарай ағады, онда қысқа уақытқа солтүстік-шығысқа бұрылып, содан кейін Хелаф, Рит және Гринтоннан шығысқа қарай қайтады. Өзен содан кейін Маррик төменінде бірте-бірте оңтүстік-шығысқа және шығысқа қарай бұрылады, содан кейін Марскеден солтүстік-шығысқа, содан кейін солтүстікке қарай ағып өтеді. Суал Хадсвеллге жақын шығысқа бұрылып, ал долинаның негізгі қаласы Ричмондтан өтеді. Ол Свейлдегі Бромптоннан өтіп, Кэттерик көпірінен А1 магистралінің астынан өтеді, содан кейін Кэттериктен оңтүстікке қарай бұрылады. Өзен оңтүстікке және оңтүстік-шығысқа қарай Свайлдегі Тринтофт пен Мортоннан өтіп, ұзақ серпілістермен ағып өтеді. Оңтүстікке қарай тұрақты ағысқа ұмтылғанда, Виске өзені қосылып, Скиптон-он-Свейл, Каттон, Топклиф және Асенбиден өтеді. Содан кейін ол Хелперби мен Майтон-он-Свейлден өтіп, Үр өзеніне қосылады.

Табиғат тарихы

Суал өзені мен оның аңғары кең жапырақты, аралас және қылқан жапырақты орман, сондай-ақ шөп шалбасы және далалар сияқты әртүрлі орталарды қамтиды. Әк тасты тік жарлар, құрғақ шөп, бұталар және қарасора да кездеседі. Күңгірт, қайың, тал және жабайы жаңғақ сияқты ағаш түрлерімен қатар, долана, жаңбыр және жиде сияқты бұталар да өседі. Тис және сикомордың аз популяциялары бар. Қарағай, емен және шырша көбінесе егістіктерде кездеседі, ал көктал мен күрке өзен жағалауларында жиі ұшырасады. Көптеген шөп шалбалары сарыбас гүлдерімен және орман жусаншасымен толы.

Геология

Үстіңгі және ортаңғы Свайлдейлде үш ерекше геологиялық аймақ бар. Өзеннің жоғарғы ағысы карбон, перм және триас тау жыныстары арқылы өтеді, олардың барлығы Төменгі Палеозой қабаттарының үстінде жатыр. Бұл тау жыныстары минералдарға және галена, сфалерит, халкопирит және бравоит сияқты металл сульфид кендеріне бай. Флюорит, барит, витерит, кальцит, доломит және баритокальцит кен орындары да кездеседі. Аңғардың екі жағында Йордейл қабаттарының әдеттегі Дейл геологиясын – әк және құмтас қабаттарын көруге болады. Тан төбесінің маңында, әсіресе, шағын көмір кен орындары табылып, игерілген. Соңғы мұз дәуірінде аңғарды басып алған мұздық оны кеңейтіп, Келд және Раунд Хоу маңындағы өзеннің бағытын өзгертуге себеп болды. Сондай-ақ, ол Кисдон шатқалын қазуға да жауапты. Өзен аңғарындағы төменгі шегіну мореналарын Гуннерсайд және Гринтон көпірінің төңірегінде көруге болады.

Тарих

Өзен аңғарында адам қоныстанғандығының ең ерте дәлелдері мезолит және неолит дәуірлерімен байланысты, оқтадан жасалған құралдар мен жебе ұштарының табылуы арқылы анықталады. Харкерсайд маңында қола дәуірінен қалған кішкентай тас шеңберлер мен темір дәуіріндегі қорғаныс мүшелері бар. Қорғасын өндірудің іздері Рим дәуіріне дейін, Хёрст кенішіндегі табылған заттарға дейін жетеді. Қорғасын өндірудің қалдықтарын 18-ғасырдағы "құсу" тәсілінен көруге болады, ол кен тамырларын ашыққа шығару үшін топырақты жуу үшін жасалған шөп бөгеттерін құруды қамтиды. Бұл Катраеттің Вотадини кельт патшалығының бір бөлігі болды, бірақ 6-шы ғасырдың соңында өзен аңғарына Катраетте (қазіргі Каттерик) бекінісін басып алған Англдер шабуыл жасады. Солтүстіктегі келт Гододин патшалығынан келген жауынгерлер оларды ығыстыруға тырысты, бірақ Катрает шайқасында сәттілікке жете алмады. Содан кейін Англдер Рит, Стайнтон, Гринтон Бридж және Фремингтонға қоныстанды. 9-шы ғасырдың ортасына қарай аймаққа скандинавтар басып кірді, олар алдымен төменгі, сосын жоғарғы аңғарға қоныстанды. Нормандардың шапқынынан кейін аңғардың жерлері 1071 және 1091 жылдар аралығында Ричмонд қаласын салған Бретаниялық Қызыл Аланға берілді.

Экономика

Ғасырлар бойы қорғасын өндіру және мал шаруашылығы басты өнеркәсіптер болып келді, бірақ әлемдік бәсекелестік 19 ғасырдың соңында олардың құлдырауына себеп болды.