Кіріспе

Грек мүсіншісі, суретшісі және сәулетшісі (б.з.д. 480–430 жж.) Австралиялық суретші, радио сөздерінде "Фидий" псевдонимін қолданған. Грек мифологиясының кейіпкері.

Фидий немесе Фейдий (/fɪdiəs/; Φειδίας, Pheidias; б.з.д. 480 – б.з.д. 430 жж.) – ежелгі грек мүсіншісі, суретшісі және сәулетшісі, б.з.д. 5 ғасырында өркендеген. Оның Олимпиададағы Зевс мүсіні ежелгі әлемнің жеті кереметінің біріне кірді. Фидий Афина Акрополісіндегі Афина Парфенос мүсінін (Парфенон ішінде) және Афина Промах мүсінін жобалады – бұл мүсін Парфенон мен Пропилея арасында тұрды, Пропилея Афина Акрополісіне кіреберіс қызметін атқаратын монументалды қақпа болды. Фидий – афиналық Шармидтің ұлы. Ежелгілер оның ұстаздары Гегий мен Агелад болған деп есептейді. Плутарх Фидийдің грек мемлекет қайраткері Периклмен болған достығын талқылап, Периклдің жаулары оған Парфенонның Афина мүсініне арналған алтынды ұрлады деген айыппен шабуыл жасауға тырысқанын, сондай-ақ мүсіннің қалқанында өзін және Периклді бейнелеуге тырысқанын жазды. Бұл мәліметтің тарихи құндылығы, сондай-ақ "Периклдің жақтастарына" қарсы айыптау туралы аңыз да күмәнді, бірақ Аристофан осы кезде Фидийге қатысты бір оқиғаны айтады. Фидий классикалық грек мүсіншілігінің негізін салушы деп жиі есептеледі. Бүгінде көптеген сыншылар мен тарихшылар оны барлық ежелгі грек мүсіншілерінің ішіндегі ең ұлыларының бірі деп санайды.

Өмір және жұмыс

Фидийдің өмірі туралы оның туындыларынан басқа көп мәлімет белгілі емес. Оның түпнұсқа еңбектерінің бірі де сақталмағанмен, әртүрлі дәрежеде сақталған көптеген римдік көшірмелері белгілі. Фидийдің ерте туындылары гректердің жеңісін құрметтеп, Марафонды еске алуға арналған. Оның алғашқы тапсырмасы – Мильтиадты басты кейіпкер етіп сомдаған ұлттық батырлар тобы болды. Дельфиде ол грек құдайлары Аполлон мен Афина, бірнеше аттикалық батырлар және генерал Мильтиадтың жас нұсқасының қоладан жасалған мүсіндерін жасады. Афина Акрополісінде Фидий Афина Промахкос – Афинаның алып қоладан жасалған мүсінін тұрғызды, оны теңізден алыстан көруге болады. Афина – даналық пен соғыс құдайы, Афинаның қорғаушысы. Ахаядағы Пелленде және Платаяда Фидий Афинаның тағы екі мүсінін, сондай-ақ Элис халқы үшін пил сүйегі мен алтыннан жасалған Афродита құдайының мүсінін жасады. Ежелгі заманда Фидий қоладан жасалған мүсіндерімен және хризелефантиндық туындыларымен (алтын мен пил сүйегінен жасалған мүсіндер) атақты болды. Платонның «Үлкен Гиппиас» еңбегінде Фидий көптеген замандастарынан айырмашылығы, көбінесе мрамордан еңбек жасамағанын айтады. Плутарх грек мемлекет қайраткері Периклдің тапсырмасымен Акропольдегі үлкен жұмыстарды қадағалағанын жазды. Ежелгі сыншылар Фидийдің еңбектерін жоғары бағалады. Олар оның туындыларының эфосын, яғни тұрақты моральдық деңгейін, кейінірек «патостық» мектеп деп аталғандардың туындыларымен салыстырғанда ерекше атап көрсетті. Паузаний мен Плутарх екеуі де оның соғысқа дайын Афина Ареяны бейнелеген еңбектерін айтады. Деметрий оның мүсіндерін керемет әрі нақты деп сипаттайды. 447 ж.б.д., Перикл грек-парсы соғыстары (б.з.б. 490 ж.) кезінде Марафон шайқасында парсыларға қарсы гректердің жеңісін құрметтеу үшін Фидийге Афинаға бірнеше мүсін жасауды тапсырды. Перикл Делос теңіз одағынан түскен қаражаттың бір бөлігін Афинаны қайта құруға және осы жеңісті тойлау үшін безендіруге жұмсады. Жазбалар Парфенонның фронтондық мүсіндеріне арналған мәрмәр блоктары б.з.б. 434 жылға дейін Афинаға жеткізілмегенін көрсетеді. Сондықтан Парфенонның мүсіндік безендіруінің көп бөлігі Фидийдің шеберханасының жұмысы болуы мүмкін, оның ішінде Алкамен мен Агоракрит сияқты Фидийдің шәкірттері де бар. Паузаний (1.28.2) бойынша, түпнұсқа қоладан жасалған Афина Лемнияны Фидий (б.з.б. 450–440 жж.) Лемнос аралында тұратын афинялықтар үшін жасаған. Ол оны «Фидийдің барлық туындыларының ең жақсысы» деп сипаттады. Адольф Фуртвенглер Афина Лемнияның көшірмесін оның басы Болоньяда, ал денесі Дрезденде сақталған мүсіннен тапқанын айтты. Афинада б.з.б. V ғасырға жататын Афинаның бірнеше дене бөліктері табылған. Париждегі көркемсурет мектебіндегі Афинаның басы жоғалған денесі түпнұсқа мүсіннің қалай болғанын көруге мүмкіндік береді. Ежелгі гректер үшін Фидийдің екі туындысы барлық еңбектерден асып түсті: Зевстің алып хризелефантиндық мүсіні (б.з.б. 432 ж.), ол Олимпиядағы Зевс храмында орнатылған, және Афина Парфенос («Афина Құдай қызы»), Афинадағы Парфенонда сақталған Афинаның құдай қызының мүсіні. Екі мүсін де б.з.б. V ғасырдың ортасына жатады. Көптеген көшірмелер мен олардан шабыттанған туындылар жасалған, олардың кейбіреулері ежелгі, ал кейбіреулері заманауи. Афина Парфеносын аяқтағаннан кейін Фидий жемқорлыққа айыпталды. Нақтырақ айтқанда, ол мүсінге жұмсалатын алтынның мөлшерін кем көрсетіп, қалғанын өзіне алғанын айыптады. Бұл айыптама саяси себептермен тудырылған болуы мүмкін, өйткені Фидий Афинада көптеген жауы болған Периклмен достық қарым-қатынаста болды. Фидий өзінің әділдігін дәлелдеу үшін Афина Парфенос мүсінінің алтын шапанын өлшеді деп хабарланады, бірақ содан кейін мүсіннің қалқанында өзін және Периклді бейнелегені үшін дінсіздікке айыпталды, бұл шындыққа сәйкес келді. Плутарх Фидий түрмеге қамалып, онда қайтыс болғанын жазды. Аристофанның «Бейбітшілік» пьесасында Фидийге қатысты қайғылы оқиға айтылады, бірақ оның мән-жайы туралы көп мәлімет берілмейді. Филохордың айтуынша, Аристофанның бір түсіндірмешісі келтіргендей, Фидийді Элеандықтар Олимпияда Зевс мүсінін аяқтағаннан кейін өлтірді. Б.з.б. V ғасырдың соңынан бастап, Зевс мүсінінің шағын көшірмелері Элис монеталарында табылды, олар бас пен сипаттың жалпы көрінісін береді. Құдай тақтада отырды, оның барлық бөліктері мүсіндік безендіруге пайдаланылды. Оның денесі піл сүйегінен, шапаны алтыннан жасалған. Оның басы біршама архаикалық типті болды; Отрколиде табылған Зевс мүсінінің кеудесі бұрын Олимпиялық мүсіннің басының көшірмесі деп есептелген, бірақ ол стиль жөнінен бір ғасырдан астам кейінірек жасалған.

Археологиялық табылған

Фидийдің жұмыс істеу әдістемесі туралы білімдегі маңызды қадам 1954–58 жылдары Олимпиядағы Зевс мүсінін жасаған шеберхананың қазба жұмыстары кезінде жасалды. Мұнда құралдар, терракота қалыптар және төменгі жағында "Φειδίου εἰμί" (Pheidíou eimí) – "Мен Фидиасқа тиесілімін"; нақтырақ айтқанда: "Мен Фидиасқа қатыстымын" деген жазуы бар кесе табылды, дәл сол жерде Паузания мүсіннің салынғанын айтқан болатын. Бұл жаңалық археологтарға мүсінді жасау техникасын қайта жаңғыртуға және оның жасалған мерзімін нақтылауға мүмкіндік берді.