Кіріспе

Грекиядағы археологиялық орын және қала, қазіргі Дельфи қаласы (/d/ɛ/l/f/aɪ/, /'d/ɛ/l/f/i/; ), аңыз бойынша бұрын Пито (Πυθώ) деп аталған, ежелгі қасиетті аумақ және Пифияның тұрағы, ежелгі классикалық әлемде маңызды шешімдер бойынша кеңес беретін басты оракул. Ежелгі гректер әлемнің орталығын Дельфиде деп есептеген, оны Дельфинің омфалосы (көбелек) деп белгіленген тас ескерткіш көрсетеді. Судаға сәйкес, Дельфи өзінің атын Дельфинадан алған, ол жерде өмір сүрген және Аполлон құдайы өлтірген аналық жылан (дракайна), (басқа деректерде жылан еркек жылан (дракон) Питон болған). Қасиетті аумақ Парнас тауының оңтүстік-батыс беткейіндегі белгілі бір аймақты алып жатыр. Қазір ол кеңейтілген археологиялық орын және 1938 жылдан бері Парнас Ұлттық паркінің құрамына кіреді. Бұл аумақ ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасы ретінде танылған, себебі ол ежелгі әлемге зор әсер еткен, бұл туралы ежелгі грек қалаларының көпшілігі салған әртүрлі ескерткіштер куәлік етеді, олардың эллиндік бірлігін көрсетеді. Қасиетті аумаққа жақын сол аттас шағын қала орналасқан.

Аттар

Дельфи грек тіліндегі "дельфис" сөзімен, яғни "аналық жатын" деген мағынаны білдіретін сөзбен ортақ түбірге ие. Пито (Πυθώ) оракул қызметін атқарған Пифия діни қызметкерімен және сол жерде мекен еткен жылан немесе айдаһар Питонмен байланысты. "Питон" сөзі πύθω (pythō) етістігінен туындаған, ол "шіру" дегенді білдіреді.

Дельфи және Дельфи аймағы

Бүгінде Дельфи – Греция муниципалитеті, сондай-ақ ежелгі қасиетті орынмен жапсарласқан заманауи қала. Заманауи қала қасиетті орыннан ғимараттарды алып тастағаннан кейін құрылды, осылайша оны қазу жұмыстарын жүргізуге болады. Ескі және жаңа екі Дельфи батыста Амфиссамен және шығыста Воитияның астанасы Ливадеямен байланысты 48-ші ұлттық тас жол бойында орналасқан. Тас жол Парнас тауының солтүстік беткейімен және оңтүстіктегі Десфина түбегіндегі таулар арасындағы өткелдің солтүстік бөлігінен өтеді. Өткелде шығыстан батысқа қарай ағатын Плейстос өзені орналасқан, ол Десфина түбегінің солтүстігінде табиғи шекараны құрайды және осы аймақтан өтуге қолайлы жол ашады. Батыс жағында ол Амфисса мен Итея арасындағы солтүстік-оңтүстік аңғарға қосылады. Аңғардың қосылған жерінің солтүстік жағында Парнас тауының бір бөлігі, аңғарды тарылтатын жерде ежелгі Криса орналасқан, ол бір кезде бүкіл аңғар жүйесін билеген күшті держава болған. Амфисса да, Крисса да "Илиаданың кемелер тізімінде" есімдері аталады. Бұл Микендік бекініс еді. Аңғардың археологиялық жазбалары ерте гелладық кезеңге дейін жетеді. Крисаның өзі орта гелладық кезеңге жатады. Бұл ерте мерзімдер Дельфидегі ең ерте мерзімдермен салыстыруға болады, бұл Дельфиді фокийлер ежелгі Крисадан иеленгенін және өзгерткенін көрсетеді. Кирраның қираған орындары қазір Итея портының бір бөлігі болып табылады, және олар Криссаның сол аттас порты болған деп саналады.

Полиция бөлімшесінің археологиясы

Бұл жер 1880 жылы Бернард Хауссульье (1852-1926) Афинадағы француз мектебінің атынан қысқаша қазба жұмыстарын жүргізді. Сол кезде бұл жерде Кастри ауылы орналасқан, онда шамамен 100 үй және 200 адам тұрды. Кастри ("бекініс") 390 жылы Феодосий I-нің бұл жерді қиратуынан бері сол жерде болған. Ол, мүмкін, оны қайта қоныстандырмау үшін бекініс қалдырған, бірақ бекініс жаңа ауылға айналды. Олар өздерінің құрылыстарын салу үшін тас өндіріп алып жатыр. Бұл жерге келген британдық және француздық саяхатшылар бұл ежелгі Дельфи екеніне күдік келтірді. Жерді жүйелі қазба жұмыстарына кіріспес бұрын, ауылды көшіру қажет болды, бірақ тұрғындар қарсылық танытты. Ауылды көшіруге мүмкіндік пайда болған кезде, жер сілкінісінен ауыл көп зақымданды, ал тұрғындарға ескі орнына толығымен жаңа ауыл ұсынылды. 1893 жылы француз археологиялық мектебі көптеген көшкіннен топырақтың үлкен көлемін алып тастады, соның нәтижесінде Аполлонның киелі орындағы және Афинаға арналған ғибадатхананың, Афина Пронояның негізгі ғимараттары мен құрылыстары, сондай-ақ мыңдаған заттар, жазулар мен мүсіндер ашылды. Дәл сол кезде, яғни VI ғасырдың басында, қаланың құлдырауға бастағаны байқалды: оның аумағы кішірейді және сауда байланыстары күрт азайды. Жергілікті керамика өндірісі көп көлемде жүзеге асырылды: ол дөңгелектелмеген және қызыл саздан жасалған, тұрғындардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған. Қасиетті жол елді мекеннің басты көшесі болып қала берді, бірақ ол коммерциялық және өнеркәсіптік мақсатта қолданылатын көшеге айналды. Агораның маңында шеберханалар және ішкі қабырғалардың ішіндегі алғашқы христиан базиликасы салынды. Тұрғын аудандар негізінен елді мекеннің батыс бөлігінде орналасқан. Үйлер кең болды және екі үлкен су қоймасы оларды сумен қамтамасыз етті.

Дельфи археологиялық мұражайы

Мұражайда ежелгі Дельфимен байланысты артефактілер сақталған, оның ішінде әуеннің ең ерте белгілі нотациясы, Дельфи арбагері, Клеобис және Битон, қасиетті жолдың астынан табылған алтын қазыналар, Наксос Сфинксі және Сифний қазынасынан қалған рельефтердің бөліктері бар. Шығу есігінің тікелей жанында Рим проконсулы Галлионды атап көрсететін жазу орналасқан.

Полиция бөлімшесінің архитектурасы

Қазірге дейін сақталған қираған орындардың көп бөлігі б.з.д. VI ғасырындағы ең белсенді кезеңмен байланысты.

Аполлон ғибадатханасы

Ежелгі дәстүр бұл жердегі мифтік ғибадатханалар тізбегін айтады: біріншісі Темпеден әкелінген зәйтүн бұтақтарынан, екіншісі ара шабы мен ара қанаттарынан, ал үшіншісі Гефест пен Афина салған. Археологиялық тұрғыдан расталған алғашқы құрылыс б.з.д. жетінші ғасырда салынды және аңыз бойынша Трофоний мен Агамедтер архитектуралық жобасын жасады. Б.з.д. 548/7 жылы өртеніп кетті, сосын Алкмеонидтер жаңа ғибадатхана салды, ол да б.з.д. төртінші ғасырда өртеніп кетті. Бүгінде көрініп тұрған Аполлон ғибадатханасының қираған қалдықтары б.з.д. төртінші ғасырға жатады және периптерал дор стилінде салынған. Оны Спинтар, Ксенодор және Агатон тұрғызды.

Қазынашылық облигациялары

Жоғарғы алаңның кіреберісінен бастап, қасиетті жолмен Аполлон ғибадатханасына жақын, көптеген құрбандық мүсіндері мен көптеген қазыналар орналасқан. Бұл құрылыстарды көптеген грек қала-мемлекеттері жеңістерін мәңгі есте қалдыру және оракулдың кеңестері үшін алғыс айту үшін салған, өйткені олардың кеңестері осы жеңістерге үлкен үлес қосқан деп есептелді. Бұл ғимараттарда Аполлонға жасалған сыйлықтар сақталған, көбінесе бұл шайқастың олжасының оннан бір бөлігі болған. Ең әсерлісі – қазір қайта қалпына келтірілген Афина қазынасы, ол б.з.д. 490 жылы Марафон шайқасындағы жеңісті еске алу үшін салынған. Сифн қазынасы Сифн қаласының құрметіне салынды, оның азаматтары күміс кендерінен алынған табыстың оннан бір бөлігін, кендер теңіз суына батып тоқтағанша беріп отырды. Ең ірі қазыналардың бірі – Аргос қазынасы. Аргивтер оны классикалық кезеңнің соңында салғандықтан, Дельфидегі басқа қала-мемлекеттерінің арасында өз орнын бекітумен мақтан тұтқан. 380 жылы аяқталған олардың қазынасы көбінесе Арголиде орналасқан Гера ғибадатханасынан шабыт алғандай көрінеді. Алайда, қазынаның архаикалық элементтеріне жасалған соңғы талдаулар оның одан бұрын салынғанын көрсетеді. Басқа анықталған қазыналар – Сикиондықтар, Бооттықтар, Массалиоттар және Тебандықтар қазыналары.

Хиандардың құрбандық үстелі

Аполлон ғибадатханасының алдында орналасқан қасиетті орынның басты құрбандық шалу ошағын Хиос азаматтары төлеп, салған. Оның қоршауындағы жазу бойынша, ол б.з.б. V ғасырына жатады. Алтаның негізі мен қоршауынан басқа тұтас қара мәрмәрдан жасалған, сондықтан ерекше әсерлі болған. 1920 жылы қалпына келтірілді.

Афиналықтардың стеоясы

Стоа немесе ашық жақты, жабық галерея, Аполлон ғибадатханасы орналасқан террасаны тіреп тұратын көпбұрышты қабырғаның негізі бойымен шамамен шығыс-батыс бағытта орналасқан. Ғибадатханамен байланысқа археологиялық қандай да бір дәлел жоқ. Стоа қасиетті жолға қараған. Жақын жерде Афиналықтардың қазынасының болуы Дельфидің осы бөлігі афиналықтардың іскерлігі немесе саясаты үшін пайдаланылғанын көрсетеді, себебі стоалар көбінесе базарларда кездеседі. Дельфидегі архитектура көбінесе дориялық стильде болғанымен, афиналықтар дориялық стилді ұнатпаған. Стоа олардың таңдаған стилінде, ионикалық тәртіпте салынған, бағаналардың капительдері мұны нақты көрсетеді. Ионикалық тәртіп бойынша олар гүлдік және әшекейлі, бірақ Коринфтік тәртіптей емес, онда ол жетіспейді. Қалған галерея құрылымында жеті жолақты бағана бар, олар ерекше түрде бір тастан қашалған (көбінесе бағаналар бірнеше дискілерден құрастырылған). Стилбатадағы жазу оның 478 ж.б.д. парсыларға қарсы теңіз жеңісінен кейін афиналықтар соғыс трофейлерін сақтау үшін салғанын көрсетеді. Сол кезде афиналықтар мен спарталықтар бір жақта болған.

Сибиль тас

Сибил тасы – Афина қазынасы мен Афиналықтардың стоасы арасындағы, Аполлон ғибадатханасына дейін созылатын қасиетті жолдың бойындағы, тік беткейлі тас. Бұл тас ежелгі Сибилдің, Аполлон Пифиясынан бұрынғы, пайғамбарлықтарын осы жерден айтқандығы туралы мәлімдемелерге ие. Басқа болжамдар бойынша, Пифия осы жерде тұрған немесе соңғы пайғамбарлықты жеткізумен айналысқан жас шәкірт болған болуы мүмкін. Тас көпшілік алдында сөйлеу үшін өте ыңғайлы.

Театр

Дельфидегі ежелгі театр Аполлон ғибадатханасынан жоғарырақ, төбеге қарай салынған, бұл көрермендерге қасиетті орынның барлығын және төмендегі аңғарды көруге мүмкіндік берді. Ол б.з.д. төртінші ғасырда салынған, бірақ бірнеше рет қайта жаңартылған, әсіресе б.з.д. 160/159 жылдары Пергамон патшасы Эвмен II қаржысымен және 67 жылы император Неронның сапары кезінде. Коилон (кавеа) таудың табиғи еңісіне сүйеніп тұр, ал оның шығыс бөлігі Кассотис бұлағының суын Аполлон ғибадатханасының астына жеткізген шағын арнаны кесіп өтеді. Оркестр бастапқыда диаметрі жеті метр болатын толық дөңгелек түрінде болды. Төртбұрышты сахна ғимараты екі аркалы ашылуға дейін жетті, олардың негіздері бүгінге дейін сақталған. Театрға пародой арқылы, яғни бүйірлік дәліздер арқылы кіруге болады. Пародойдың тірек қабырғаларында құлдарды құдайға формалды түрде сату туралы көптеген босату жазбалары қашалған. Коилон диазома деп аталатын дәліз арқылы екі деңгейге көлденең бөлінген. Төменгі деңгейде 27 қатар, ал жоғарғы деңгейде 8 қатар орындық болды. Алты радиалды баспалдақ коилонның төменгі бөлігін жеті қабатқа бөлді. Театр шамамен 4500 көрерменді қабылдай алатын. 67 жылы Грекияға Неронның сапары кезінде түрлі өзгерістер енгізілді. Оркестр таспен жабылып, тастан жасалған қоршаумен шектелді. Просцена төменгі тұғырмен, пульпитуммен ауыстырылды; оның қасбеті Геркулес туралы мифтерден көріністермен рельефті безендірілді. Б.з. екінші ғасырында қосымша жөндеу және өзгерістер жасалды. Паусаний бұл жұмыстар Герод Аттиктың қолдауымен жүргізілгенін айтады. Көне заманда театр эллинистік және римдік кезеңнің соңында Пифия ойындары бағдарламасының бөлігі болған вокалдық және музыкалық сайыстар үшін пайдаланылды. Театр қасиетті орынның құлдырауымен бірге соңғы антик кезеңде тасталып кетті. Қазба жұмыстары мен бастапқы қалпына келтіруден кейін, ол 1927 және 1930 жылдары А. Сикелианос және оның әйелі Ева Палмер ұйымдастырған Дельфи фестивалінде театрлық қойылымдарды қабылдады. Жақында ол қайта қалпына келтірілді, өйткені ондаған жылдар бойы қауіпті жер сілкінісі оның тұрақтылығына қауіп төндірді.

Толос

Афина Пронеяның (Ἀθηνᾶ Προναία, "алдын ала ойлау Афинасы") ғибадатханасындағы толос – б.з.б. 380 және 360 жылдар аралығында салынған дөңгелек ғимарат. Ол 14,76 метр сыртқы диаметрімен орналасқан 20 дориялық бағанадан және ішкі бөлігінде 10 коринфтік бағанадан тұрады. Толос Дельфидегі негізгі қираған орындардан шамамен жарты миль (800 метр) қашықтықта орналасқан. Дор дәуіріндегі үш бағана қалпына келтірілген, бұл оны Дельфидегі туристердің суретке түсіруге ең танымал жеріне айналдырды. "Дельфидегі күмбезді ғибадатхананың" сәулетшісі Витрувийдің "De architectura" VII кітабында Теодор Фокий деп көрсетілген (Витрувий жеке атаған Самостың Теодоры емес).

Гимназия

Делфидегі жастар пайдаланған гимназия басты киелі орыннан шамамен сегіз жүз метрдей қашықтықта орналасқан. Ғимарат екі деңгейден тұрды: жоғарғы деңгейде ашық кеңістік қамтамасыз ететін стоа, ал төменгі деңгейде палаэстра, бассейн және моншаханалар болды. Осы бассейн мен моншаханалардың сиқырлы күші бар екені айтылады, олар Аполлонмен тікелей байланысу мүмкіндігін сыйлады.

Ипподром

Пифий ойындарында Сикйон тираны Клистен және Сиракуза тираны Иерон сияқты көрнекті саяси қайраткерлер көліктерімен жарысқа түсті. Осы жарыстар өткен ипподромды Пиндар есімдерімен атаған, ал археологтар осы ескерткішті екі ғасырдан астам уақыт бойы іздеп келді. Оның іздері жақында Криса жазығындағы Гонияда, түпкілікті стадион орналасқан жерде табылған.

Көпбұрышты қабырға

548 ж.б.д. екінші Аполлон ғибадатханасының құрылысын қолдау үшін террасаны тұрақтандыру мақсатында қабырға салынды. Оның атауы, одан салынған көпбұрышты тас қалаудан шыққан. Кейін, б.з.б. 200 жылдан бастап, тастарға Аполлонға арналған құлдардың азат ету (бостандық беру) шарты жазылды. Қабырғада шамамен мыңға жуық азат ету туралы жазба сақталған.

Касталия көктемі

Дельфидің қасиетті қайнар көзі Федриадалар шатқалында орналасқан. Бұлақтан су алатын екі ескеретіндей үлкен бұлақтың сақталған қалдықтары Архаикалық және Рим дәуірлеріне дейін барып жетеді, соңғысы тасқа қашалған.

Рим агорасы

Археологиялық Дельфи нысанына кірген келуші алдымен Аполлон ғибадатханасының периболосы, яғни қабырғасының сыртында орналасқан Рим агорасын көреді. Рим агорасы киелі орын мен Касталия бұлағының арасында, шамамен 500 метр қашықтықта салынған. Бұл үлкен төртбұрышты тас төселген алаң үш жағынан иониялық портиктерімен қоршалған. Алаң римдік дәуірде салынған, бірақ қазіргі кезде солтүстік және солтүстік-батыс жақтарында көрінетін қалдықтар Антика дәуірінің соңғы кезеңіне жатады. Бұл жерде келушілер құдайларға сыйлық ретінде қалдыру үшін мүсіндер мен шағын үш аяқтыларды сатып алатын. Сондай-ақ, ол қасиетті мерекелер кезінде шерулер өткізілетін жиналыс орны ретінде де пайдаланылған. Гесиод Питонды «Парнас ойыстарында» (Теогония 498) деп те атайды. Бұл сілтемелер оракулдың пайда болуының ең ерте мерзімі б.з.д. сегізінші ғасыр екенін көрсетеді, бұл Гомердің шығармаларының жазылу мерзімімен сәйкес келеді. Дельфидің негізгі мифтері үш әдеби «локус» түрінде келтірілген. Дельфилік ғалым Х.В. Парк олардың бір-біріне қайшы келетінін, сондықтан беймәлім түрде Плутархтың эпистемологиясына түсіп қалатынын, олардың кейбір ортақ, объективті тарихи шындықты бейнелейтінін, олармен салыстыруға болатынын айтады. Парк Аполлон, Зевс, Гера жоқ екенін және үлкен жылан сияқты жаратылыс ешқашан болмағанын, ал мифтер Плутархтың таза сөздік фигуралары екенін, оракулдық дәстүрдің этиологиясы екенін мәлімдейді. Гомердің 3-ші гимні «Аполлонға» - бұл үш локустың ең көнесі, ол б.з.д. жетінші ғасырға жатады деп есептеледі. Аполлон өзінің туған жері Делостан оракулға орын іздеп саяхаттайды. Телеф оған Криссаны «Парнас жазығының астында» таңдауды кеңес береді, ол солай істейді және ғибадатхана салады. Бұл бұлақты қорғайтын жыланды өлтіру. Кейіннен Кностан келген криттіктер Пиллосты барлауға аттанады. Дельфинге айналған Аполлон палубаға секіреді. Криттіктер оны алып тастауға батылы жетпей, әрі қарай жүзеді. Аполлон кемені Грекия айнала қозғалтады, соңында Криссаға қайтып оралады, онда кеме тіреледі. Аполлон өзінің діни қызметкерлері болу үшін криттіктермен бірге ғибадатханасына кіреді, оған «дельфиннің» Дельфинус ретінде табынады. Зевс, классикалық құдай, өзінің «Жер анасы» (Гайя) орталығын табуға тырысқанда Дельфидің орнын анықтады. Ол екі бүркітті шығыс және батыс жақтан ұшырып жіберді, ал бүркіттердің жолы Дельфиден өтіп, онда Гайяның омфалосы, яғни қаптары табылды. Эсхилдің «Евменидтер» кіріспесінде айтылғандай, оракулдың бастауы ерте заманнан бастау алған және Гайяға табыну, бұл көзқарас Х.В. Паркпен сәйкес келеді, ол осы орынмен байланысты нанымдардың эволюциясын сипаттады. Ол оракулдың тарихи негізін ертедегі үш автор: Гомердің Аполлонға арналған гимнының авторы, Эсхил «Евменидтер» прологында және Тавриде Ифигениядағы хор Еврипид сипаттағанын анықтады. Парк былай деп жалғастырады: «Бұл нұсқа [Еврипид] әрине, Эсхилдің өз мақсаттары үшін қайғырып қарсы шыққан алғашқы дәстүрді күрделі түрде қайталайды: Аполлон Дельфиге басқыншы ретінде келіп, бұрыннан бар Жер оракулын өзіне иеленді деген сенім. Жыланды өлтіру – бұл оның иелігін қамтамасыз ететін жаулап алу әрекеті; Гомердің гимні сияқты емес, бұл жердегі жай ғана екінші реттік жұмыс. Тағы бір ерекшелік байқалады. Жоғарыда айтылғандай, Гомердің гимнінде пайғамбарлық әдісі Додонның әдісіне ұқсас екендігі айтылған: Эсхил мен Еврипидтің екеуі де бесінші ғасырда жазған еңбектерінде Дельфиде қолданылған әдістерді алғашқы дәуірлерге жатқызады. Дельфидегі тағы бір өте ескі нысан жер құдайымен осы жердің ежелгі байланысын растайды. Бұл – ежелгі дәуірде ғибадатхананың ең ішкі бөлмесінде орналасқан жұмыртқа тәрізді омфалос тас. Ежелгі дәуірдегі аңыздар бойынша, бұл жер Жердің ортасы (омфалос) деп аталатын және осы жерді Зевс белгілеген, ол екі бүркітті жердің қарама-қарсы жақтарынан ұшырып жіберген, олар осы жердің үстінде кездескен. 7-бетінде ол былай деп жазады: «Дельфий бастапқыда гректер Ге немесе Гайя деп атаған Жер құдайына табынуға арналған. Дәстүр бойынша оған қызы, серіктесі немесе мұрагері ретінде байланысты Темида шын мәнінде сол құдайдың тағы бір көрінісі: Эсхилдің басқа жағдайда таныған бірегейлігі. Бұл екеуіне табыну, бір немесе ерекшеленіп, Аполлонның енгізілуімен алмастырылды. Оның шығу тегі көптеген білімді дау-дамайлардың тақырыбы болды: біздің мақсатымыз үшін оны Гомердің гимні ретінде қабылдау жеткілікті – солтүстік шабуылшы және оның келуі микендік пен эллиндік дәуірлердің арасындағы қараңғы кезеңде болған».

Пайғамбарлық процесс

Дельфи ең танымал оракулы – Пифия, немесе сибилла, Аполлон ғибадатханасының жер астындағы адитонында үш аяқты тақтадан пайғамбарлық айтқан діни қызметкер. Пифия Аполлонның өкілі ретінде белгілі болды. Ол сол аймақтың шаруаларынан таңдалып алынған, мінсіз өмір сүрген әйел еді. Ол жердің ішіндегі ойық жердің үстінде (қазақша "хазм") үш табанды орындықта отырды. Аңыз бойынша, Аполлон Питонды өлтірген кезде оның денесі осы жарыққа құлап, шіріген денесінен түтін шығып тұрды. Ауаның буынан мас болған сибилла транске түсіп, Аполлонға оның рухын иемденуге мүмкіндік берді. Осы күйінде ол пайғамбарлық айтты. Қыс айларында оракулға бару мүмкін емес еді, өйткені бұл дәстүр бойынша Аполлон гиперборейлер арасында тұратын уақыт еді. Дионис оның жоқ кезінде ғибадатханада тұратын. Айта кетерлігі, ауа-райы суық болған кезде түтіннің шығуы шектеулі болады. Пифиядан оракул сұрауға болатын уақыт жыл бойы Лира мен Сигнус шоқжұлдыздарына байланысты астрономиялық және геологиялық негізде анықталды. Осыған ұқсас тәсіл Аполлонның басқа оракулдарында да қолданылған. Көлден шығатын көмірсутек булары. Пифия транс жағдайында «тақылдап» айтатын – ықтимал экстаздық сөйлеудің бір түрі – және оның айқай-шуын ғибадатхананың діни қызметкерлері әсем гексаметрлерге «аударған». Дельфидегі діни қызметкер болған Плутархты қоса алғанда, ежелгі жазушылардың оракулдық әсерлерді тастағы үңгірден шыққан тәтті иіске түсетін пневмаға (Ежелгі грек тілінде дем, жел немесе бу) жатқызғандары дұрыс болғаны туралы болжам жасалып келеді. Бұл ауадан шыққан кезде анестетикалық әсері бар, тәтті иісі бар этилен немесе басқа да көмірсутектер, мысалы, этан, күшті трансты тудыруы мүмкін. Бірақ, осы теорияны күмәнге салушыларға авторлар толыққанды жауап берді. Ежелгі деректерге қарағанда, діни қызметкер әйел өзінің пайғамбарлықтарын «лавр» деп атаған. Бірнеше балама өсімдіктер ұсынылды, соның ішінде Канопля, Hyoscyamus, Рододендрон және Олеандр. Хариссис қазіргі токсикологиялық әдебиеттерді қайта қарау олеандрдың Пифияның белгілеріне ұқсас белгілерді тудыратындығын көрсетеді және оның ежелгі мәтіндерді зерттеуі олеандрдың «лавр» терминіне жиі енгізілгенін көрсетеді. Пифия оракулдық айғақтарға дейін олеандр жапырақтарын жеп, түтінін жұтып, кейде уланудан өлген болуы мүмкін. Олеандрдың уытты заттары эпилепсияға ұқсас белгілерге әкелді, бұл «құдайға бағышталған ауру», бұл Аполлонның рухының Пифияны иеленуі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Тәуелділік, апаттар және уақытша қайта өрлеу

Дельфи оракулы бүкіл грек әлемінде зор ықпалға ие болды, және соғыстар мен колониялар құру сияқты барлық маңызды істер алдында оған кеңес сұратын. Лидия, Кария және тіпті Мысыр сияқты гректердің ықпалындағы елдер де оны құрметпен қабылдады. Оракул ертедегі римдіктерге де мәлім болған. Римнің жетінші және соңғы патшасы Луций Тарквиний Супербус сарайының жанында жыланды көрген соң, екі ұлын қоса, оракулға кеңес сұрау үшін елшілік жіберді. 278 ж.б.д. фракиялық (кельт) тайпасы Дельфиге шабуыл жасап, ғибадатхананы өртеп, қасиетті орынды тонап, алтарьдан "сөнбес отты" ұрлады. Шабуыл кезінде ғибадатхананың бір бөлігі шатыры құлап түсті. Сол жылы жер сілкінісінен ғибадатхана ауыр зақымданып, айналасы кедейленіп, қирады. Жергілікті халықтың азайып қалғандығы қажетті лауазымдарды толтыруда қиындықтар тудырды. Күмән тудырған болжамдарының салдарынан оракулға сенім азайды. II ғасырда император Адрианның тұсында оракул қайтадан гүлденді, ол екі рет оракулға барып, қалаға толық автономия берді деп есептеледі. Ұлы Константин жаңа астанасы Константинопольді безендіру үшін Жерорта теңізінің шығысындағы бірнеше ескерткіштерді, соның ішінде Дельфиді тонады. Олардың бірі – Платаяның қола бағанасы (Жылан бағанасы; ежелгі грекше: Τρικάρηνος Ὄφις, Үш басты жылан; түрікше: Yılanlı Sütun, Жылан бағанасы) 479 ж.б.д. жасалған қасиетті орыннан алынып, 324 ж.а.д. Дельфиден Константинопольдің ипподромы болған алаңға (кейін Атмейданы деп аталған) көшірілді. Бағананың бір басы Стамбул археологиялық мұражайында (İstanbul Arkeoloji Müzeleri) сақталып тұр. Рим империясында христиан дінінің күшеуіне қарамастан, оракул төртінші ғасырға дейін діни орталық болып қала берді, ал Пифия ойындары кем дегенде 424 ж.а.д. дейін өткізілді. Ежелгі авторлар, Платон мен Паузанияс сияқты, осы сөздердің шығу тегін Грекияның жеті данасының біріне немесе бірнешеуіне жатқызды. Плутархтың «Дельфидегі Е» туралы эссесінде – жазудың жалғыз әдеби көзінде – ғибадатхана қабырғасында үлкен «Е» әрпі жазылғаны айтылады. Бірақ ежелгі және қазіргі ғалымдар мұндай жазулардың рас екендігіне күмәнданады. Бір топ ғалымдардың пікірінше, «Дельфи ғибадатханасында орнатылған үш нақылдың шынайы авторы белгісіз болуы мүмкін. Көптеген жағдайда бұл халық арасында кең таралған мақалдар болған, кейіннен олар белгілі даналарға жатқызылған». Гомердің Пифия Аполлонына арналған гимнінде Аполлон бала кезінде атқан алғашқы жебесімен Гайяның ұлы, осы жерді қорғаған жылан Питонды өлтіргені айтылады. Гайяның ұлын өлтіргені үшін Аполлон қашып, кешірілгенше сегіз жыл қара жұмыс істеуге мәжбүр болды. Әр жылы Септерия мерекесінде оқиға толық бейнеленді: жыланды өлтіру, қашқындау, күнәсін өтеу және құдайдың оралуы. Аполлонның жеңісін құрметтеу үшін төрт жылда бір рет Пифия ойындары өткізілді. Әр жазда «басқа мемлекеттердің құдайлары мен елшілеріне» арналған теоксения тойы ұйымдастырылды. Мифтерде Аполлон Касталия бұлағын қорғаған хтондық жылан Питонды өлтіргені және оның жәжіресіне Пифия деген ат бергені айтылады. Гера жіберген Питон жүкті Летоның Аполлон мен Артемида тууына кедергі келтіруге тырысқан. Бұл жердегі бұлақ ғибадатханаға қарай ағып, астында жоғалып, химиялық буларды шығаратын жарық пайда болды, осы булар Дельфи оракулының болжамдарын айтуына себеп болды. Аполлон Питонды өлтірді, бірақ Гайяның баласы болғандықтан жазаланды. Аполлонға арналған қасиетті орын бастапқыда Гайяға арналған және Посейдонмен бөлісілген. Басқа пікір бойынша, Аполлон грек пантеонына Лидиядан келген жаңа құдай болған.

Тарих

Дельфидегі жердің игерілуі неолит дәуіріне дейін жетеді, бірақ кең ауқымды қоныстану және пайдалану Микен дәуірінде (б.з.д. 1600–1100 жж.) басталды. Микен дәуірінде Крисса – Грекияның маңызды құрлық және теңіз күші болды, егер Кирраның ерте гелладикалық мерзіміне сенсек, ол Грециядағы алғашқылардың бірі болуы мүмкін. Көне деректер көрсеткендей, Коринф шығанағының бұрынғы атауы "Крисей шығанағы" болған. Криса сияқты, Коринф та дорийлік мемлекет болды, ал Коринф шығанағы, белгілі бір дәрежеде, дорийлік көл болды, әсіресе б.з.д. 1000 жылдан бастап Пелопоннеске дорийліктердің қоныс аударуынан кейін. Криссаның билігін оңтүстік Грецияның эолиялық және аттикалық иониялық тілдерінде сөйлейтін мемлекеттері Дельфиге қол жеткізу мәселесі бойынша толықтырып жіберді. Оны Амфиктион лигасы – Дельфиге мүдделі мемлекеттердің ұйымы – классикалық дәуірдің басында өз мойнына алды. Криса мақтандығы үшін қиратылды. Шығанаққа Коринфтің аты берілді. Ол кезде Коринф иониялық мемлекеттерге ұқсас болды: әсем және инновациялық, дорийліктердің спарталық стилінен ешқандай ұқсастығы жоқ.

Амфиктиондық кеңес

Амфиктиондық кеңес – Дельфи және төрт жыл сайын өткізілетін Пифия ойындарын басқарған алты грек тайпасының өкілдерінен құралған кеңес болатын. Олар жылына екі рет жиналатын және Фессалия мен Орталық Грекиядан келген. Бірте-бірте Дельфи қаласы өздігінен басқару құқығын арттырды, ал кеңес ықпалын жоғалтты.

Темір дәуіріндегі қасиетті аймақ

Дельфидегі қазба жұмыстары Микеннен кейінгі, тоғызыншы ғасырдың соңындағы қонысты анықтады. Б.з.д. сегізінші ғасырдың соңғы тоқсанынан бастап табылған артефакттардың саны үнемі артып келеді. Олимпиядан айырмашылығы, Дельфиде қыш және қола бұйымдары, сондай-ақ үш аяқты бағыштаулар үздіксіз ағынмен табылуда. Объектілердің кең ауқымы да, құрметті бағыштаулардың болуы да Дельфидің көптеген жаңарушылар үшін маңызды орын болғанын дәлелдей алмайды, бірақ басқа материктік киелі орындарда табылмайтын құнды заттардың көптігі осы пікірді қолдайды. Дельфидегі Аполлонның қасиетті аумағы – Пангеллендік киелі орын болды, онда б.з.д. 586 жылдан бастап төрт жыл сайын грек әлемінің түкпір-түкпірінен келген спортшылар Пифей ойындарында бақ сынасты, бұл қазіргі Олимпиаданың алғабасы болған төрт Пангеллендік ойынның бірі еді. Дельфидегі жеңімпаздар лаврдан жасалған тәж (стефанос) алды, ол Python-ды өлтіруді сомдаған баламен ағаштан кесілді. (Бұл жарыстар тәждің құрметіне «стефандық ойындар» деп те аталады.) Дельфи басқа ойын алаңдарынан музыкалық жарыстар – «мусикос агон» өткізілуімен ерекшеленді. Бұл Пифей ойындары төрт стефандық ойынның хронологиялық және маңыздылығы тұрғысынан екінші орында тұрады. Алайда, бұл ойындар Олимпиядағы ойындардан өзгеше болды, себебі олар Дельфи қаласы үшін Олимпия ойындары Олимпия аймағы үшін болғандай маңызды емес еді. Дельфи осы ойындарды өткізгеніне қарамастан, танымал қала болар еді; оның басқа да тартымдылықтары бар еді, сондықтан оны жердің «омфалосы» (көбелек безі) деп атады, яғни әлемнің орталығы. Аполлон ғибадатханасының ішкі ошағында мәңгілік от жанды. Платея шайқасынан кейін грек қалалары өз оттарын сөндіріп, Дельфидегі Грекияның ошағынан жаңа от әкелді; бірнеше грек колонияларының құрылу тарихында алғашқы отарлаушылар Дельфиде құрбандық берді.

Дельфилер кейінгі өнерде

Ал 16 ғасырдан бастап Дельфидің ағаш кескіндері карталар мен кітаптарда пайда бола бастады. Дельфидің алғашқы бейнелеулері мүлдем қияли болды; мысалы, Николаус Гербель жасаған, ол 1545 жылы Н. Софианостың Грекия картасына негізделген мәтінді жариялады. Ежелгі киелі орын бекіністі қала ретінде көрсетілген. Археологиялық қызығушылық танытқан алғашқы саяхатшылар, Анконалық Кириактан басқа, 1675-1676 жылдары Грекияға бірлескен экспедицияда барған британдық Джордж Уэйлер мен француз Якоб Спон болды. Олар өз әсерлерін жеке жариялады. 1682 жылы жарық көрген Уилердің «Грекияға саяхат» атты еңбегінде Дельфи аймағының эскизі пайда болды, онда Кастри елді мекені мен кейбір қираған жерлер бейнеленген. Спонның «Voyage d'Italie, de Dalmatie, de Grèce et du Levant, 1678» басылымындағы суреттер түпнұсқа және жаңашыл болып саналады. Дельфиге саяхатшылар тоғызыншы ғасыр бойы келіп, күнделіктері, суреттері, жер бедерінің көріністері, сондай-ақ монеталардың суреттерін қамтитын кітаптарын жариялады. Иллюстрациялар көбінесе романтизм рухын көрсетті, бұл Отто Магнус фон Стакельбергтің шығармаларынан көрінеді, онда пейзаждардан басқа («La Grèce. Питорестік және топографиялық көріністер, Париж 1834»), сондай-ақ адамдардың типтері бейнеленген («Costumes et usages des peuples de la Grèce moderne dessinés sur les lieux, Париж 1828»). Филь-Геллен суретшісі У. Уильямс өзінің туындыларында Дельфи пейзажын бейнеледі (1829). Ф. Ч. Х. Л. Пуквиль, В. М. Лик, Хр. Уордсворт және Лорд Байрон Дельфиге келген ең маңызды тұлғалардың қатарында. Қазіргі Грек мемлекеті құрылғаннан кейін баспасөз де осы саяхатшыларға қызығушылық танытты. «Эфемерис» газеті (17 наурыз 1889 жыл) былай деп жазды:
«Revues des Deux Mondes» журналында Пол Лефевр Дельфиге жасаған саяхатынан естеліктерін жариялады. Француз авторы жолдағы оқиғаларын әдемі стильде баяндайды, әсіресе, аттан құлап, қолы шығып кеткен шетелдік саяхатшысының қолын орнына қойған қарт әйелдің қабілетін жоғары бағалайды. «Араховада грек тілі өз сақталған күйінде. Ерлер фермерлер емес, спортшылар, жүгіру мен күрес үшін жаратылған, тау киімдері астында әсіресе әдемі және жіңішке». Ол Дельфидегі ежелгі ескерткіштер туралы қысқаша ғана айтады, бірақ 80 метрлік пеласгик қабырғаға сілтеме жасайды, «оның үстінде көптеген жазулар, жарлықтар, келісімдер, азат ету туралы құжаттар ойылған». Бірте-бірте алғашқы саяхатшылар нұсқаулықтары пайда болды. Карл Бедекердің өнертапқыш «қалташа» кітаптары, Дельфи (1894) сияқты археологиялық орындарды аралауға көмектесетін пайдалы карталармен және толыққанды жоспарлармен жабдықталғандықтан, практикалық және танымал болды. Фотографиялық линза пейзаждар мен ежелгі ескерткіштерді бейнелеу тәсілін революциялады, әсіресе 1893 жылдан бастап, француз археологиялық мектебінің жүйелі қазбалары басталғаннан кейін. Алайда Вера Виллоуби сияқты суретшілер пейзаждардан шабыттана берді. Дельфи тақырыптары бірнеше графикалық суретшілерді шабыттандырды. Пейзаждардан басқа, Пифия мен Сибилла тіпті Таро карталарында да бейнеленді. Мысалы, Микеланджелоның Дельфи Сибилласы (1509), тоғызыншы ғасырдағы неміс гравюрасы, Дельфидегі Аполлон оракулы, сондай-ақ М. Линдтің «Дельфи оракулы» (2013) атты қағазға салынған суреті. Қазіргі суретшілер де Дельфи мақалдарынан шабыттанады. Мұндай туындылар «Дельфидегі еуропалық мәдени орталығының мүсіндер паркінде» және Дельфидегі археологиялық мұражайдағы көрмелерде көрсетіледі.

Дельфи кейінірек әдебиетте

Дельфи әдебиетке де әсер етті. 1814 жылы Лорд Байронның досы В. Хейгарт өзінің «Греция, поэма» атты еңбегінде Дельфи туралы айтады. 1888 жылы Шарль Мари Рене Леконте де Лизль «L’Apollonide» лирикалық драмасын, Франц Сервайдың музыкасымен бірге жариялады. Жақында француз авторлары Ив Боннефой («Delphes du second jour») немесе Жан Салливан (Джозеф Лемархандтың псевдонимi) «L'Obsession de Delphes» (1967) және Роб Макгрегордың «Индиана Джонс және Дельфидегі қауіп» (1991) сияқты Дельфиді шабыт көзі ретінде пайдаланды. Дельфи грек әдебиетінде өте маңызды орынға ие. Мысалы, Костис Паламас («Дельфи гимні», 1894), Костас Кариотакис («Дельфи фестивалі», 1927), Никефорос Вреттакос («Дельфиден оралу», 1957), Янис Рицос («Дельфи», 1961–62) және Кики Димула («Газ омфалосы және Тиісті жер», 1988) сияқты ақындар. Ангелос Сикелианос «Дельфи сөйлемінің арналуы» (1927), «Дельфи гимні» (1927) және «Сибилла» трагедиясын (1940) жазды, сондай-ақ Дельфи идеясы мен Дельфи фестивальдары аясында «Дельфи одағы» (1930) атты эссе жариялады. Нобель сыйлығының лауреаты Джордж Сеферис «Докимес» кітабында «Дельфи» тақырыбында эссе жазды.

V ғасырдағы дәлелдер

Петридес, П., 2010, Дельфидегі протовизантиялық керамика. Өнім және оның контексі, Афинадағы француз мектебі, Дельфи қазбалары V, Бедерленген ескерткіштер 4, Париж – Афина. Петридес, П., Дероше, В., Бади, А., 2014, Дельфидің соңғы антик дәуірі. Периболдың оңтүстік-шығыс секторы, Афинадағы француз мектебі, Дельфи қазбалары II, Топография және сәулет 15, Париж – Афина. Петридес, П., 1997, «Дельфи соңғы антик дәуірінде: топографиялық және керамикалық алғашқы зерттеу», BCH 121, 681–695 беттер. Петридес, П., 2003, «Дельфидегі протовизантиялық құмыра жасау шеберханалары», Х. МΠΑΚΙΡΤΖΗΣ (ред.), Жерорта теңізінің ортағасырлық керамикасының 7-ші халықаралық конференциясы, Салоники, 11–16 қазан 1999 ж., Материалдар, Афина, 443–446 беттер. Петридес, П., 2005, «Грекиядағы азаматтық сәулет өнерінің мысалы: Дельфидегі протовизантиялық үйлер (IV–VII ғасырлар)», Жан-Пьер Содиниге арналған мақалалар жинағы, Travaux et Mémoires 15, Париж, 193–204 беттер. Петридес, П., Дему, Ж., 2011, «Протовизантиялық Дельфидің қайта ашылуы», Pallas 87, 267–281 беттер.