Кіріспе

Афина қаласының үстіндегі ежелгі цитадель, Афинаның Акрополі (; label=Қазіргі грек тілі) – Грекияның Афина қаласының үстіндегі тасты тіктеуде орналасқан ежелгі цитадель. Онда маңызды архитектуралық және тарихи мәні бар бірнеше ежелгі ғимараттардың қалдықтары сақталған, ең танымалдары – Парфенон. "Акрополь" сөзі грек тіліндегі ἄκρον (акрон, "ең жоғары нүкте, шегі") және πόλις (полис, "қала") сөздерінен құралған. "Акрополь" термині – жалпылама, және Грецияда осыдан басқа да көптеген акропольдер бар. Ежелгі заманда Афина Акрополі, сонымен қатар, аңыз бойынша Афинаның алғашқы патшасы болған жылан адам Кекроптың құрметіне Кекропия деп те аталып келген. Б.з.д. төртінші мыңжылдықта бұл төбеде адамдар қоныстанғанының куәліктері бар, бірақ б.з.д. 5-ші ғасырда Перикл (шамамен 495–429 ж.б.д.) қазіргі кездегі ең маңызды ғимараттардың – Парфенон, Пропилея, Эрехтейон және Афина Нике храмының құрылысын үйлестірді. Парфенон және басқа ғимараттар 1687 жылы Морея соғысы кезінде венециялықтардың қоршауында ауыр зақымдарға ұшырады, сол кезде түрік билеушілері Парфенонда сақтаған оқ-дәрі венециялықтардың бомбалауынан жарылып кетті.

Ерте тұрақтандыру

Акрополь Афина қаласында теңіз деңгейінен жоғары көтерілген, жалпақ беткейлі тасқа орналасқан, оның ауданы шамамен 6 км² құрайды. Ең ерте заттар орта неолит дәуіріне жатады, ал Атикада ерте неолит кезеңінен (б.з.д. 6 мыңжылдық) адамдар қоныстанғандығы құжатталған. Бұл төбеде Микендік мегарон сарайының кейінгі қола дәуірінде тұрғандығына күмән жоқ. Бұл құрылыстың ешқайсысы сақталмаған, тек бір ғана әктас бағананың негізі және бірнеше құмтас баспалдақтардың бөліктері ғана жеткен. Сарай салынғаннан кейін көп ұзамай, 760 метр ұзындығында, 10 метр биіктігінде және 3,5-тен 6 метрге дейінгі қалыңдықта циклоптық қабырға салынды. Бұл қабырға б.з.д. 1300-1200 жылдарға (III Элладалық кезеңнің соңы) дейін 5 ғасырға дейін акропольдің негізгі қорғанысы болып қызмет етті. Қабырға үлкен тас блоктардан тұрды және «эмплектон» (грекше: ἔμπλεκτον) деп аталатын жер араластырылған цементпен біріктірілген екі парапеттен құралды. Қабырға Микендік дәстүрлерге сәйкес, жердің табиғи контурын қабылдады, ал оңтүстік жаққа қаратылған қақпасы көлбеу орналастырылған, парапет пен мұнара кіретін жердің оң жағынан шығып тұрып, қорғануға көмектесті. Солтүстік жағында тасқа қашалған тік, тар баспалдақтардан тұратын екі кішірек жол болды. Гомер «Еректейдің мықты салынған үйі» (Одиссея 7.81) туралы айтқанда осы бекініске сіңіп отырғандығы болжанады. Б.з.д. 13 ғасырға дейін болған жер сілкінісі Акропольдің солтүстік-шығыс жиегінде жарық тудырды. Бұл жарық 35 метрге дейін созылып, құдық қазылған жұмсақ мергельге жетті. Құдық Микендік дәуірінің бір бөлігінде қоршау кезінде бағалы, қорғалған су көзі ретінде қызмет етті.

Архаикалық акрополь

Архаикалық дәуірге дейін Акропольдің сәулеттік келбеті туралы көп мәлімет жоқ. Б.з.б. 7 және 6 ғасырларда бұл жерді Килон көтерілісі кезінде Килон және екі рет Пейсистрат басқарды; олардың әрқайсысы мемлекеттік төңкеріс арқылы саяси билікті басып алуға жасалған әрекеттер болды. Кейін айтылатын Гекатомпедоннан басқа, Пейсистрат кіреберіс қақпасын немесе пропилеяны да салды. Дегенмен, Акрополь төбесінің айналасына тоғыз қақпалы қабырға, Эннеапилон салынған және солтүстік-батыс жағындағы ең үлкен су көзі, Клепсидра, қосылған. Қаланың қамқоршы құдайы Афина Полиасқа арналған ғибадатхана б.з.б. 570 және 550 жылдар аралығында салынған. Бұл Дорикалық әктастан салынған ғимараттан көптеген жәдігерлер сақталған, ол Гекатомпедон (грекше "жүз аяқты"), Ур Парфенон (немісше "түпнұсқа Парфенон" немесе "алғашқы Парфенон"), H архитектурасы немесе Көксақалды ғибадатханасы деп аталады. Бұл атау педименттегі үш денелі жыланның сақалдары көк түспен боялған скульптурасынан шыққан. Бұл ғибадатхана бұрынғы ғибадатхананың орнына салынды ма, әлде тек қасиетті алаңның немесе құрбандық тастың орнына салынды ма, белгісіз. Мүмкін, Гекатомпедон қазіргі Парфенон тұрған жерге салынған. Б.з.б. 529 және 520 жылдар аралығында Писистратидтер тағы бір ғибадатхана салды, ол Афинаның Ескі ғибадатханасы, көбінесе Архаиос Неос (ἀρχαῖος νεώς, "ежелгі ғибадатхана") деп аталады. Афина Полиасқа арналған бұл ғибадатхана Эрехтейон мен әлі де тұрған Парфенонның арасында, Дёрпфельд негіздеріне салынған. Архаиос Неос гректердің екінші парсы шапқыншылығы кезінде, б.з.б. 480-479 жылдары Афинаның Ахеменидтер талқандауының бір бөлігі ретінде қиратылған; алайда, ғибадатхана, мүмкін, б.з.б. 406/405 жылы қайта салынған, өйткені Делос Лигасының қазынасы оның опистодомдарына (соңғы бөлмесіне) көшірілген. Ғибадатхана б.з.б. 406/405 жылы өртенген болуы мүмкін, өйткені Ксенофонт Афинаның Ескі ғибадатханасы өртенгенін айтады. Паусанияс өзінің б.з. 2 ғасырындағы Грекия сипаттамасында бұл туралы еске алмайды. Б.з.б. 500 жылдары Гекатомпедонды жаңа, үлкен ғимаратқа, Үлкен Парфенонға (көбінесе Пре-Парфенон немесе Ерте Парфенон деп аталады) орын беру үшін бөлшектеді. Осы себепті афиналықтар Тиран Пейсистрат пен оның ұлдарымен байланысты Олимпион ғибадатханасының құрылысын тоқтатуға шешім қабылдады және оның орнына Пирейдің әктасын Олимпионға арналған ескі Парфенон салуға пайдаланды. Жаңа ғибадатхананы орналастыру үшін төбенің оңтүстік бөлігі тазартылды, екі тоннаға жуық 8000 әктас блогы қосылды, кейбір жерлерінде іргетасы тереңдеп, ал қалған бөлігі қоршау қабырғасымен сақталған топырақпен толтырылды. Алайда, б.з.б. 490 жылы Марафон шайқасында жеңіске жеткеннен кейін жоспар қайта қаралып, мәрмәр қолданылды. Ғимараттың әктас кезеңі Пре-Парфенон I, ал мәрмәр кезеңі Пре-Парфенон II деп аталады. Б.з.б. 485 жылы Ксеркс Персия патшасы болғандықтан және соғыс жақын болғандықтан, құрылыс тоқтап, ресурстарды үнемдеуге тура келді. Парфенон әлі салынып жатқан кезде перстер б.з.б. 480 жылы қалаға басып кіріп, тонады. Ғимарат Ескі ғибадатханамен және басқа барлық нәрсемен бірге өртеліп, тоналды. Парсы дағдарысы басылғаннан кейін афиналықтар аяқталмаған ғибадатхананың көптеген архитектуралық бөліктерін (флиутсіз баған барабандары, триглифтер, метопалар және т.б.) Акропольдің жаңа салынған солтүстік қабырғасына енгізді, олар "соғыс ескерткіші" ретінде қызмет етіп, бүгінге дейін көрінеді. Зақымдалған жер қираған қалдықтардан тазартылды. Мүсіндер, культ объектілері, діни сыйлықтар және жөндеуге келмейтін сәулеттік элементтер төбедегі бірнеше терең қазылған шұңқырларға салтанатты түрде жерленді, бұл классикалық Парфенонның айналасында жасалған жасанды алаңның толықтыруы ретінде ыңғайлы болды. Бұл "парсы қалдықтары" 1890 жылы Акропольден қазылған ең бай археологиялық кен орны болды.

Периклиандық құрылыс бағдарламасы

468 жылғы Евримедон шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Кимон мен Темистокл Акропольдің оңтүстік және солтүстік қабырғаларын қайта жаңартуға бұйрық берді. Парфенон сияқты маңызды ғибадатханалардың көпшілігі Периклдің бұйрығымен Афинаның алтын ғасырында (б.з.д. 460–430 жылдар) қайта салынды. Афиналық мүсінші Фидий, сондай-ақ екі белгілі сәулетші Иктин мен Калликрат қайта құрылысқа жауапты болды. Б.з.д. 437 жылы Мнесикл Акропольдің батыс жағындағы монументалды қақпа – Пентик мраморынан тұрғызылған дориялық бағаналары бар Пропилеяларды салуды бастады, ол ішінара Пейсистраттың ескі Пропилеяларының орнында салынды. Бұл колоннадалар б.з.д. 432 жылы аяқталып, екі қанаты болды, солтүстік қанаты Полигноттың суреттерімен әшекейленді. Шамамен сол кезде Пропилеяның оңтүстігінде грек ғибадатханасының негізгі ерекшеліктерін сақтай отырып, Пентик мраморынан жасалған Афина Нике кішкентай иониялық ғибадатханасының құрылысы басталды. Пелопоннес соғысынан туындаған үзілістен кейін ғибадатхана Никидің бейбіт кезеңінде, б.з.д. 421 және б.з.д. 409 жылдар аралығында аяқталды. Пентик мраморынан салынған Эректейон ғибадатханасы (б.з.д. 421–406 жылдар) өте бейімсіз жерді және аймақтағы бірнеше киелі орындарды айналып өту қажеттілігін ескеретін күрделі жоспармен салынды. Кіреберіс шығысқа қарап, алты иониялық бағанамен шектелген. Ерекшелігі, ғибадатханада екі портик бар: біреуі солтүстік-батыс бұрышында иониялық бағаналармен тірелген, екіншісі оңтүстік-батыста алып әйел мүсіндерімен немесе кариатидалармен қолдау көрсетілген. Ғибадатхананың шығыс бөлігі Афина Полиасқа, ал батыс бөлігі Еректейдің ағасы Гефест пен Воутстың құрбандық орындарына арналған, сонымен қатар ежегі король Посейдон Эректейге табыну үшін пайдаланылды. Б.з.д. I ғасырда өрт салдарынан қирап, бірнеше рет қайта жаңартылған ішкі кеңістіктің бастапқы жоспары туралы көп мәлімет жоқ. Осы кезеңде Афина Полиас, Посейдон, Эректей, Цекроп, Герсе, Пандрос және Аглаврос ғибадатханаларын қамтитын қасиетті аумақтар біріктірілді, соның ішінде Коре Портигі (Қыздар Портигі) немесе Кариатидалар Балконы да болды. Афина Нике ғибадатханасы мен Парфенон арасында Артемида Бравронияның (немесе Бравронион) киелі орны орналасқан, ол аю түрінде бейнеленген және Браврон қаласында құлшылық етілген қасиетті құдай. Паусанияның айтуынша, б.з.д. IV ғасырда Пракситель жасаған қасиетті әйелдің ағаштан жасалған мүсіні мен Артемиданың мүсіні киелі орында болған. Пропилеяның артында, б.з.д. 450 және 448 жылдар аралығында салынған Фидийдің Афина Промахтың ("алдыңғы қатарда күресетін Афина") алып қола мүсіні биік тұрды. Негізі биік болды, ал мүсіннің жалпы биіктігі... Құдайдың қолындағы найзаның алтын ұшын Кейп-Сунионды айналып өтетін кемелердің экипаждарынан көруге болар еді, сонымен қатар сол жағында Мис жасаған кентаврлар мен лапиттер арасындағы шайқасты бейнелейтін алып қалқан болды. Қазіргі күнге дейін ештеңе қалдырмаған басқа да ескерткіштер: Халкотека, Пандросейон, Пандионның киелі орны, Афинаның құрбандық тасы, Зевс Полийдің киелі орны және римдік кезеңнен бастап Рома мен Августтың дөңгелек ғибадатханасы.

Геллендік және римдік кезең

Геллендік және римдік кезеңдерде Акрополь аймағындағы көптеген ғимараттар ескіруден және кейде соғыстан келген зақымдарды жою үшін жөнделді. Шетелдік патшаларға ескерткіштер орнатылды, әсіресе Пергамонның Аталид патшалары Аттал II (Парфенонның солтүстік-батыс бұрышының алдында) және Эвмен II (Пропилеяның алдында). Бұл ескерткіштер ерте Рим империясы кезінде Август немесе Клавдийге (нақтысы белгісіз) және Агриппаға қайта арналды. Эвмен сондай-ақ агорадағы Атталдың стоясына ұқсас стояны оңтүстік беткейде салды. Юлий-Клавдий кезеңінде Рома және Август ғибадатханасы – Парфеноннан шамамен 23 метр қашықтықта орналасқан кішкентай дөңгелек құрылыс – таудың үстіндегі соңғы маңызды ежелгі құрылыс болды. Осы уақытта солтүстік беткейде, классикалық дәуірден бері Панға арналған үңгірдің жанында, архонттар лауазымға кірген кезде Аполлонға арналған киліс құрылды. 161 жылы оңтүстік беткейде римдік Герод Аттик өзінің әсем амфитеатрын немесе одеоны салды. Ол бір ғасырдан кейін басып келген герулдармен қиратылды, бірақ 1950 жылдары қайта жаңартылды. 3-ғасырда герулдардың шапқыншылығының қаупінен Акрополь қабырғалары жөнделді, ал Пропилеяның алдында Беуле қақпасы салынды, осылайша Акрополь қайтадан бекініс ретінде пайдаланылды. Афинаның латын герцогтығы кезінде Акрополь қаланың әкімшілік орталығы болып қызмет етті, Парфенон собор ретінде, ал Пропилея герцог сарайының бір бөлігі болды. XIX ғасырда Франкопиргос (франк мұнарасы) деп аталған үлкен мұнара салынды, кейін бұзылды. Осман империясы Грецияны басып алғаннан кейін Пропилея түрік әскерінің гарнизондық штабы ретінде пайдаланылды, Парфенон мешітке айналдырылды, ал Эрехтейон губернатордың жеке хареміне айналдырылды. Акрополь ғимараттары 1687 жылы Морея соғысында венециялықтардың қоршауы кезінде көп зақым көрді. Парфенон, оқ-дәрі қоймасы ретінде пайдаланылғандықтан, артиллериямен зақымдалды. Келесі жылдары Акрополь көптеген византиялық, франк және османдық құрылыстарымен қызу әрекет орын алған жерге айналды. Османдық кезеңдегі ең басты ерекшелік – Парфенон ішіндегі минареті бар мешіт болды. Акрополь грек тәуелсіздік соғысы кезінде үш рет қоршауға алынды – 1821-1822 жылдары гректердің екі қоршауы және 1826-1827 жылдары османдықтардың бір қоршауы. 1822-1825 жылдары гректер жаңадан табылған Клепсидра бұлағын қорғау үшін Одиссей Андрутсос атымен аталатын жаңа бекініс салған.

Тәуелсіз Грекия

Тәуелсіздік алғаннан кейін, Византия, франк және Осман дәуірлеріне қатысты көптеген элементтер ескерткішті түпнұсқалық түріне қайтару мақсатымен жойылды, осылайша ол кейінгі қосымшалардан "тазартылды". Парфенон мешіті 1843 жылы, ал Франк мұнарасы 1875 жылы бұзылды. Неміс тарихшысы Вольф Зайдлдың сөзіне сәйкес, неміс неоклассицизм архитекторы Лео фон Кленце 19 ғасырда Акропольді қалпына келтіруге жауапты болды, бұл туралы ол "Грекиядағы баварлықтар" кітабында сипаттаған. Акропольден алынған кейбір ежелгі заттар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған Ескі Акрополь мұражайында қойылды. 1941 жылы Остік күштері Грекияны басып алған кезде, неміс әскерлері Акрополь үстінде нацистік Германияның соғыс туын көтерді. Манолис Глезос және Апостолос Сантас оны қарсылықтың бірінші актілерінің бірі ретінде алып тастады. 1944 жылы Грекияның премьер-министрі Георгиос Папандреу нацистерден азат етілгенін тойлау үшін Акропольге келді.

Археологиялық қалдықтар

Акропольге кіреберіс Пропилея деп аталатын монументалды қақпа болды. Кіреберістің оңтүстігінде Афина Никеге арналған шағын ғибадатхана орналасқан. Акропольдің ортасында Парфенон немесе Афина Парфенос ғибадатханасы (Күңдіз Афина) тұр. Кіреберістің шығысында және Парфенонның солтүстігінде Эрехтейон деп аталатын ғибадатхана орналасқан. Акропольдің үстін құрайтын платформаның оңтүстігінде ежелгі, бірақ көбінесе қайта жаңартылған Дионис театрының қиратындары бар. Бірнеше жүз метр қашықтықта Герод Аттиктың қазір ішінара қалпына келтірілген Одеоны орналасқан. Барлық құнды көне артефакттар Акрополь мұражайында сақталған, ол сол жартастың оңтүстік беткейінде, Парфеноннан 280 метр қашықтықта орналасқан.

Акрополды қалпына келтіру жобасы

Акропольді қайта жаңарту жобасы ғасырлар бойғы тозу, ластану, әскери қимылдардың салдарынан келген бұзылыстар мен бұрынғы қате жаңартуларды жою мақсатымен 1975 жылы басталды. Жобаға Акрополь мен оның етегінен барлық тас сынықтарын, тіпті кішкентайларын да жинау және анықтау кірді. Материалдарды мүмкіндігінше қайта құрастыру арқылы (анастилоз) қалпына келтіруге тырысылды, бұл үшін тек қана қажет болған жағдайда Тау Пентеликосынан алынған жаңа мәрмәр қолданылды. Барлық жұмыс титан штыриялармен жасалды және болашақта сарапшылар өзгерістер енгізуді шешсе, толығымен кері қайтарылатын етіп жасалған. Заманауи технологияның ең соңғы жетістіктері мен ежелгі техникаларды зерттеу және қайта жаңарту кеңінен қолданылды. 17 ғасырда Венециялықтардың бомбалауынан көп бөлігі қираған Парфенонның колоннадалары қалпына келтірілді, бұрын дұрыс орнатылмаған көптеген бағаналар енді өз орнына қойылды. Пропилеяның шатыры мен едені жартылай қалпына келтірілді, шатыр бөлігі жаңа мәрмәрден жасалып, түпнұсқадағыдай көк және алтын инкрустациялармен әшекейленді. Барлығы 2675 тонна сәулеттік элементтер қалпына келтірілді, оның ішінде 686 тас түпнұсқа сынықтарынан қайта құрастырылды, 905-і жаңа мәрмәрмен жабылды, ал 186 бөлігі толығымен жаңа мәрмәрден жасалды. Жалпы 530 текше метр жаңа пентелик мәрмәр пайдаланылды. 2021 жылы қолжетімділікті арттыру мақсатымен жаңа темір бетон жолдар салынғандығы археологтар арасында пікір тудырды.

Мәдени маңызы

Афиналықтар әр төрт жылда Олимпиада ойындарымен тең дәрежеде танымал Ұлы Панафинея мерекесін өткізген. Мереке барысында шеру (Парфенон фризінде бейнеленген деп саналады) Panathenaic Way арқылы қаладан өтіп, Акропольде аяқталған. Онда Ерехтейондағы Афина Полиас мүсініне (жыл сайынғы Кіші Панафинея кезінде) немесе Парфенондағы Афина Парфенос мүсініне (әр төрт жылда өткізілетін Ұлы Панафинея кезінде) тоқылған жүннен жасалған жаңа пеплос кигізілген. Батыс өркениетінің кейінгі дәстүрі мен классикалық қайта жандану кезеңінде Акрополь, кем дегенде 18 ғасырдың ортасынан бері грек мұрасының және классикалық Грецияның шаңырағының маңызды символы ретінде жиі еске алынады. Ғибадатханадан қалған көптеген жәдігерлер қазіргі таңда ежелгі тастың іргесіндегі Акрополь мұражайында сақтаулы.

Геология

Акрополь екі литостратиграфиялық бірлікten тұратын жартас: Афина шистасы және оның үстіндегі Акрополь әктасы. Афина шистасы – Қайра дәуірінің соңына жататын жұмсақ қызғылт түсті тау жынысы. Алғашқы шөгінділер шамамен 72 миллион жыл бұрын өзен дельтасында жиналған. Акрополь әктасы Жура дәуірінің соңына жатады, ол Афина шистасынан шамамен 30 миллион жыл бұрын пайда болған. Акрополь әктасы қысымдық тектоникалық күштердің әсерінен Афина шистасының үстіне итеріліп, жамылғы немесе төңкерілген тақта құрады. Әктас жамылғысының эрозиясы Акрополдің ажырауына және қазіргі күнгі бейнесінің қалыптасуына әкелді. Афина шистасы мен әктасының жанасу жерлерінде бұлақтар мен карстық үңгірлер кездеседі. Афина аймағындағы көптеген төбелер Акропольмен бірдей жамылғының эрозиясы нәтижесінде пайда болған, олардың ішінде Ликабет, Ареопаг және Мусейон төбелері бар. Акрополь құрылысында қолданылған мәрмәр қаланың солтүстік-шығысында орналасқан Пентелик тауының карьерлерінен алынған.

Геологиялық тұрақсыздық

Акрополь салынған әктас аймақтағы эрозия мен тектоникалық өзгерістерге байланысты тұрақсыз. Бұл тұрақсыздық тарихи ескерткішке зиян келтіретін тас сығуына себеп болуы мүмкін. Ескерткішті қорғау үшін түрлі шаралар қолданылды, оның ішінде тіреу қабырғалары, дренаж жүйелері және тас бекіткіштері. Бұл шаралар тарихи ескерткішке қауіп төндіретін табиғи процестерді тежеуге бағытталған.