Кіріспе
Ликайон тауы (Λύκαιον ὄρος, Lýkaion Óros; Mons Lycaeus) – Грекияның Аркадия аймағындағы тау. Ликайонның екі шыңы бар: солтүстікте Стефани және оңтүстікте Әулие Илияс (Άγιος Ηλίας, Agios Īlías), оның ішінде Зевс алтары орналасқан. Солтүстік шыңы оңтүстік шыңынан биік, 1421 метрге қарсы 1382 метр. Ликайон тауы Зевс Ликайосқа қасиетті орын болды, оның басында туып өскені айтылады, сонымен қатар Пелагг пен оның ұлы Ликаонның мекені болды, олар таудың шаңырағында Зевс ритуалын құрған деп есептеледі. Бұл адамдық құрбандық пен тойға қатысқандығын көрсетеді, онда адам етінен үлес алған адам Ликаон сияқты қасқырға айналған, ол бір баланы құрбандыққа шалғаннан кейін осы түрге айналған. Зевс алтары – күлдің үлкен үйіндісі, төңірегін қоршаған қабырғасы бар. Аңыз бойынша, бұл жерге көлеңке түспейді және кірген әркім бір жыл ішінде қайтыс болады. Зевс құдайына арналған ғибадатхана әр төрт жылда өткізілетін Ликая атты спорттық ойындарға ұя болды. Археологиялық қазба жұмыстарын алғаш рет 1897 жылы Грекия археологиялық қызметі үшін К. Контопулос жүргізді, ал 1902-1909 жылдар аралығында К. Куруниотс жалғастырды. Пенсильвания және Аризона университеттерінің бірлескен жобасы – Ликайон тауының қазба және зерттеу жобасы 2004 жылы жұмысын бастады, мақсаты 1996 жылы басталған топографиялық зерттеуді жалғастыру және алтар мен темендердің ғана емес, сонымен қатар Ликая ойындары өткен жақын орналасқан аймақтың толық топографиялық және архитектуралық талдауын жүргізу болды. Әр сәулеттік тас блогының егжей-тегжейлі цифрлық жазбалары мен суреттері жасалды. Бүгінгі күні аймақтың толық картасы құрылды, оған күл алтары мен темендерден бөлек, екі бұлақ, оның ішінде Паузанийс есімдерін атаған Хагно бұлағы, ипподром, стадион, мүмкін монша болған ғимарат, ксенон (қонақ үй), стоа, бірнеше қатар орындықтар және мүсіндер тобы кірді. Бұл ғимараттардың көпшілігі бір-бірімен байланысты жоспарланған сияқты: ипподромның солтүстік жағындағы моншалар оның бойымен орналасқан, ал стоа, ксенон, төменгі бұлақ және орындықтар қатары бірдей бағытта салынған. Стоаның солтүстігінде төрт қатар орындықтар қазылып алынды, жақын жерде стелалар мен мүсіндердің негіздерінің қалдықтары табылды. Бұл орындықтар ипподромның оңтүстік жиегін шектеді және жарыс жолының оңтүстік-шығыс жағындағы ертерек қазылған орындықтар қатарына сәйкес келді. Дегенмен, ипподромдағы шараларды көру үшін көпшілік көрермендер айналасындағы төбелерде отырды.
Mount Lykaion (Λύκαιον ὄρος, Lýkaion Óros; Mons Lycaeus) is a mountain in Arcadia, Greece. Lykaion has two peaks: Stefani to the north and St. Ilias (Άγιος Ηλίας, Agios Īlías) to the south where the altar of Zeus is located. The northern peak is higher, 1,421 m, than the southern, 1,382 m Mount Lykaion was sacred to Zeus Lykaios, who was said to have been born and brought up on it, and was the home of Pelasgus and his son Lycaon, who were said to have founded the ritual of Zeus practiced on its summit. This seems to have involved a human sacrifice and a feast in which the man who received the portion of a human victim was changed to a wolf, as Lycaon had been after sacrificing a child. The altar of Zeus consists of a great mound of ashes with a retaining wall. It was said that no shadows fell within the precincts and that any who entered it died within the year. The sanctuary of Zeus played host to athletic games held every four years, the Lykaia. Archaeological excavations were first carried out in 1897 by K. Kontopoulos for the Greek Archaeological Service, followed by K. Kourouniotes between 1902 and 1909. The Mt. Lykaion Excavation and Survey Project, a joint effort of the University of Pennsylvania and the University of Arizona began work at the site in 2004, with the aim of continuing the topographical survey begun in 1996 and carrying out a full topographical and architectural analysis not only of the altar and temenos, but of the nearby valley where the Lykaian Games were held. The detailed digital records and drawings of every architectural stone block. To date, a complete map of the area has been made, including not only the Ash Altar and temenos, but also two fountains, including the Hagno fountain mentioned by Pausanias, the hippodrome, the stadium, a building that was probably a bathhouse, the xenon (hotel), a stoa, several rows of seats, and a group of statue bases. Many of these buildings seem to have been planned in relation to each other: the baths at the northern end of the hippodrome are on the same alignment as it is, and the stoa, the xenon, the lower fountain, and the rows of seats all appear to have been built in an intentionally similar alignment. Just to the north of the stoa four rows of seats were excavated, with the remains of a group of stelae and statue bases nearby. These would have bordered the hippodrome's southern edge, and correspond to an earlier excavated row of seats on the south eastern edge of the racetrack. The majority of the spectators of events in the hippodrome, however, would have sat on the surrounding hills.
Әдебиетте
Тау Ликайон, оның діни маңызы және төрт жылда бір рет өткізілетін атлетикалық ойындар ежелгі әдеби көздерде жиі кездеседі. 2-ші ғасыр грек географы Паузания өз Грекия сипаттамасының сегізінші кітабында ең көп ақпарат береді, онда Ликайонның мифологиялық, тарихи және физикалық ерекшеліктерін толыққанды талқылайды. Дегенмен, Платоннан Вергилийге дейінгі көздерде де шашыраңқы сілтемелер кездеседі.
Аңыз дәуірі
Паузаний Аркадиялықтардың Крита тауындағы Ликайонды Зевстің туған жері деп есептегенін айтады, бірақ дәстүр бойынша Зевстің туған жері кем дегенде екі жерде айтылған. Грек тайпасының мифтік негізін қалаушы Пелагтың ұлы Ликаон Зевске табынуды Ликайон тауында бастады деп есептеледі, құдайға Ликайос есімін беріп, оның құрметіне ойындар ұйымдастырды. Рим дәуіріндегі мифологиялық жинақ "Библиотека" Ликаонның Зевстің барлық нәрсені білу қабілетін сынап, оны адам еті қосылған құрбандық жеуге алдауға тырысқанын қосады. Жаза ретінде Зевс Ликаонды және оның елу ұлын өлтірді. Басқа дереккөздер, соның ішінде римдік ақын Овидий, Ликаонның жазасы – ертедегі ликантропия мысалы – қасқырға айналу болғанын мәлімдейді.
Тарихи оқиғалар
Паузаний мен грек тарихшысы Полибийдің айтуынша, Зевстің құрбандық алаңына жақын Ликайон тауында жазулы бағана (стель) орнатылған. Бұл Екінші Мессен соғысы кезінде спарталықтарға қарсы болған көтеріліс шақырылған. Жазуда Ұлы Ойпаңдағы шайқаста мессендік батыр Аристоменге сатқындық жасаған Аркадиялық Аристократтың өлімі туралы мәлімделген. Пелопоннес соғысының грек тарихшысы Фукидид, Спарта патшасы Плейстоанакс б.з.д. 440 жылдардың ортасынан 427 жылға дейін Ликайон тауында жер аударылғанын, қуғыннан қашу үшін Зевстің қасиетті аймағын (теменос) қамтитын үй салғанын жазды. II ғасырдың македониялық риторигі Полиен өзінің «Стратегемаларында» спарталықтар мен Македониялық Деметрийдің б.з.д. 294 жылы Ликайон тауында болған шайқасын сипаттайды. Ликайон тауы екі әскердің лагерьлері арасында орналасқан, македониялықтардың бұл жерге бейтаныс болуынан олар қорқынышқа бірікті. Дегенмен, Деметрийдің әскері шайқасты оңай жеңіп алды. Рим империясы кезінде жазған грек авторы Плутарх және Полибий б.з.д. 227 жылы Ликайон тауында Ахая лигасы (Арат басшылығымен) мен спарталықтар (Клеомен III басшылығымен) арасындағы шайқасқа сілтеме жасайды. Деректер нақты болмаса да, екі автор да ахеялықтардың жеңілгенін және Араттың қаза тапқаны туралы (бұл қате болған) хабарлағандарын нақты көрсетеді.
Қаптама
Тау Ликайон ежелгі Грецияда маңызды діни құлшылық орыны болған. Паузанияс Панға арналған, ағаштармен қоршалған қасиетті орынды сипаттаған. Қасиетті орында Паузанияс заманына дейін мүсіндерінен айырылған мүсіндердің негіздері, сондай-ақ бір кезде спорттық жарыстар өткізілген ипподром да болған. Ликай Панға сілтемелер латын поэзиясында, әсіресе Вергилийдің "Энеида" эпосында көп кездеседі: "Lupercal / Parrhasio dictum Panos de more Lycaei" – "Люперкаль, Ликай Панға Паррасиялық құлшыныстан кейін аталған", және Горацийдің "Одаларында": "Velox amoenum saepe Lucretilem / mutat Lycaeo Faunus" – "Жылдам Фаунус [Пан] көбінесе Ликайды жағымды Лукретилиспен алмастырады".
Зевс Ликай
Паузаний таудың ең биік нүктесінде Зевс Ликайға арналған жер үймесі және құрбандық алаңы болғанын жазды. Ол құрбандық алаңының жанындағы екі бағананы сипаттайды, олардың үстінде бұрын алтын бүркіттер тұрған. Паузаний осы құрбандық алаңында құпия құрбандықтар өткізілгеніне сіңіп айтады, бірақ олардың тым ерте замандылығына байланысты осы рәсімдерді зерттеуге құлшынбағанын түсіндіреді. Паузаний Зевстің қасиетті аумағы – temenos туралы да айтады, онда адамдарға кіруге тыйым салынған. Ол temenos-қа кірген әрбір адам бір жыл ішінде қайтыс болады деген жалпы сенімді атап көрсетеді, сондай-ақ қасиетті аумақта адамдар мен жануарлардың барлығы көлеңке тастамайды деген аңызды айтады.
Ойындар
Ликайда төрт жылда бір рет өткізілетін спорт жарыстары әдеби ескертулерде кездейсоқ айтылады. Авторлар ойындардың алғаш рет қашан ұйымдастырылғаны туралы пікірде келіспейді: Аристотель Ликайон ойындарын Елеусиния, Панафена және Аргив ойындарынан кейін төртінші орынға қойғанын айтады, ал Паусания Ликай жарысының Панафенадан бұрынғысырақ болғанын дәлелдейді. Ежелгі грек лирикалық ақыны Пиндар өз жеңіс жырларында бірнеше спортшының жеңістерін тіркеген, ал Ликай ипподромынан жақында қазылған екі жазулы стела ойындардағы шаралар, қатысушылар және жеңімпаздар туралы мәліметтер береді.
Қазіргі заманғы зерттеу
1832 жылдан кейін Грекия Осман империясынан тәуелсіздік алғаннан бастап, еуропалық саяхатшылар мен ғалымдар Спарта мен Пелопоннес аймағын жүйелі түрде зерттеуге кірісті. Эрнст Куртиус, Шарль Беуле және Гийом Блуэ аймаққа қатысты ғылыми еңбектер жариялады, ал осы аймақ туралы талқылаулар неміс және британдық саяхаттарда да кездесті. Осы авторлардың көпшілігі Паузанияны аймақтың географиясы мен көрікті жерлеріне нұсқаулық ретінде пайдаланды, сонымен қатар қазіргі грек жер аттарын ежелгі деректермен сәйкестендіруге ұмтылды. Беуле ипподромды және оның төңірегін сипаттады, оның ішінде судьялар мен магистраттардың отыру орындары деп есептеген үлкен тастарды, сондай-ақ Панға арналған ғибадатхана деп атаған ғимараттың қалдықтарын көрсетті, бірақ бұл, көбінесе, қазіргі қазбаларда табылған стоаға сәйкес келеді. Немец жазушысы Росс моншаны және оның ежелгі, бірақ әлі көрінетін су резервуарларын (цистерналарын) сипаттады, бұл жерді жергілікті тұрғындар Скафидия деп атағандығын атап өтті. Ликайон тауына алғашқы қазба жұмыстарын 1897 жылы археолог К. Контопулос, ал 1902 жылы К. Куруниотс жүргізді. Контопулос ипподром мен құрбандық алаңының жанында бірнеше сынақ траншеяларын қазып шығарды. Куруниотс құрбандық алаңын және оны қоршаған аумақты (теменді) қазу арқылы маңызды мәліметтер алды; ол құрбандық алаңы Паузания сипаттағандай, қара топырақтан құралған көтеріңкі үйінді екенін анықтады. 1909 жылы Куруниотс таудың шығыс бөлігінде, шамасының астында, ипподром, стадион және монша орналасқан жерді қазып зерттеді. Куруниотстың қазбаларынан кейін антропологтар мен Аркадия дінін зерттеушілер бұл жерді қасиетті орын ретінде дамуы тұрғысынан зерттеді, бірақ 1996 жылға дейін жүйелі және ғылыми зерттеулер жүргізілген жоқ. Осы жылы Пенсильвания университетінің профессоры, доктор Дэвид Гилман Романо аймақтың топографиялық және архитектуралық зерттеуін жүргізді. Романо өз жұмысын Пенсильвания және Аризона университеттерінің қолдауымен Mt. Ликайон қазба және зерттеу жобасы аясында жалғастырды. 2004 және 2005 жылдары тазалау және зерттеудің алдын ала кезеңі өтті, одан кейін 2006 жылдың маусымынан бастап бес жылдық қазба бағдарламасы іске асырылды. 2011 жылдың жазында нәтижелерді зерттеуге арналған екі жылдық кезеңді бастау жоспарланған.
Күл құрбандық үстелі
Бұл жердегі қара топырақтан жасалған дөңгелек құрбандық үстелінің биіктігі шамамен 1,5 метр, ал диаметрі 30 метрге жуық. Ол индоевропалық халықтар аймаққа қоныстанғанға дейінгі кезеңге жатқан сияқты. 1903 жылы Куруниоттардың құрбандық үстелі мен оның жанындағы темендерді қазу жұмыстары Ликайон құрбандық үстелінде б.з.д. 7 ғасырының соңынан бастап белгілі бір діни қызмет болғанын анықтады, оның ішінде жануарлардың сүйектері, кішкентай үш аяқты тіреуіштер, пышақтар және бүркіт пен найзағай ұстаған Зевстің мүсіндері табылды. Бұл заттардың көпшілігі темендерден табылған. Жер құрбандығы «ашық от құрбандығы» туралы «Сызықтық В» мәліметтерімен сәйкес келуі мүмкін. «Сызықтық В» (б.з.д. 14–13 ғасырлар) жазуларында Зевске арналған құрбандықтар және құрбандық үстелінің жанындағы қасиетті аумақ (теменос) туралы алғашқы айтылымдар келтірілген, Ликайонда қазылған жерлердегідей. 2007 жылғы қазба жұмыстары күлді құрбандық үстелінде б.з.д. 3000 жылға дейін қолданылған деген болжам бар қыш ыдыс сынықтарын және қызмет белгілерін көрсетті. Жақын орналасқан Олимпиадада (бар болғаны 35 шақырым қашықтықта) ұқсас күлді құрбандық үстелі бар, және екі елді мекенде де ежелгі спорттық ойындар өткізілген. Ликайондағы қызметтің өте ерте кезеңі осы әдет-ғұрыптардың осы жерде пайда болғанын көрсетеді. 2016 жылы күлді құрбандық үстелінің қазба жұмыстары кезінде адам құрбандығы деп саналатын 3000 жылдық жасөспірімнің қаңқасы табылды. Зерттеушілер бұл жерлеу орны емес екенін, қаңқа тастармен қапталғандығын, бұл әдеттегі адам жерлеуі емес екенін түсіндірді. Платон және басқа да ежелгі авторлар Ликайон тауын Зевске адам құрбандығымен байланыстырды. Аңыз бойынша, құрбандыққа шалынған бала құрбандыққа шалынған жануардың етімен бірге пісіріліп, адам етін жегендер 9 жылға қасқырға айналады.