Кіріспе

Видиша қаласы (विदिशा, бұрын Бельса деп аталып, ежелгі заманда Беснагар деп белгілі болған) – Үндістанның Мадхья-Прадеш штатының орталық бөлігінде орналасқан қала. Штаттың астанасы Бхопалдан солтүстік-шығысқа қарай 62,5 км қашықтықта жатыр. "Видиша" атауы Пураналарда еске алынатын "Байс" өзенінен шыққан. Аудан 1904 жылы Гвалиор мемлекетінің құрамындағы Видиша (сондай-ақ Бхилса деп те аталады) және Басода (бірақ Басода мемлекеті емес) округтерін біріктіру арқылы Бхилса округі ретінде құрылды. 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, Гвалиордың бұрынғы княздық мемлекеті 1948 жылы құрылған Мадхья-Бхарат штатының құрамына кірді. Видиша орта ғасырларда Бхелсаның, немесе Бхилсаның әкімшілік орталығы болды. 1956 жылы қаланың атауы Видиша деп өзгертілді. Видиша 2018 жылы NITI Aayog ұйымның бастамасымен іске асырылған "Аспирациялық аудандар" бағдарламасына қатысқан 112 ауданның ішінде.

Демография

2011 жылғы Үндістан халық санағы бойынша Видиша қаласының халқы 155 959 адамды құрады. Халықтың 53,21% ер адамдардан, ал 46,79% әйелдерден тұрады. Видишаның орташа сауаттылық деңгейі 86,88%, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (74,04%) жоғары: ер адамдардың сауаттылығы 92,29%, әйелдердің сауаттылығы 80,98%. Видишада халықтың 15% 6 жасқа дейінгі балалар болып табылады.

Беснагар

Қала Бетва өзенінің шығысында, Бетва және Бес өзендерінің тоғысында, Санчиден 9 км қашықтықта орналасқан. Бешнагар қаласы қазіргі Видишадан 3 км қашықтықта, өзеннің батыс жағында орналасып, б.з.д. 6-5 ғасырларда Шунгалар, Нагалар, Сатаваханалар және Гупталар тұсында маңызды сауда орталығына айналды және Пали жазбаларында еске алынған. Император Ашока әкесінің өмір сүру кезеңінде Видишаның әкімі болды. Оның будда дінін ұстанған алғашқы әйелі, Видиша Деви императрицасы Видишада өсіп-өнді. Бұл туралы Калидасаның "Мегадута" поэмасында айтылған. Қаланың батыс жағында үлкен қорғаныс қабырғасының қалдықтары табылған.

Бхелса ретінде пайда болуы

Беснагар орта ғасырларда Бхельса деп аталды. Ол Күн құдайы Бхилласваминнің ғибадатханасымен әйгілі болды. Оны Кейінгі Гупта патшасы Девагупта және Раштракута патшасы Кришна III биледі. Бұл атау алғаш рет 878 жылы Паравада қауымының саудагері Хатиака жазып қалған жазуда кездеседі. 12 ғасырлық Три шашты шалака пуруша хатирасында Видисадағы Бхилласвамин мүсіні және Жівант Сваминің құмға көмілген көшірмесі туралы айтылады. Минхауддиннің "Табақат-и Нусири" еңбегінде ғибадатхана 1233-34 жылдары Илтутмиш тарапынан қиратылғаны жазылған. 1293 жылы Дели сұлтандығының Алауддин Халджи, Сұлтан Джалалуддиннің әскербасы ретінде қаланы тонады. Бұл шабуыл Видишаның орта ғасырлардағы маңыздылығын көрсетеді. 1532 жылы Бхилсаны Гуджарат сұлтандығының Бахадур Шаһы басып алды. Кейін ол Малва сұлтандарына, Моғолдарға және Синдияларға қарасты.

Видишадағы джайнизм

Видиша Пуранакшетраның джайнистік тиртасы саналады. Видишаны оныншы тиртханкар – Шиталанатханың туған жері деп есептейді. Видишада 14 храм бар, олардың ішінде 9-10 ғасырларда салынған Бада Мандир, Баджрамат джайнистік храмы, Маладеви храмы, Гадармал храмы және Патари джайнистік храмы ең танымалдары. Бұл храмдар сәулет өнерімен бай.

Тарихи орындар мен ескерткіштер

Ескі қаланың шығыс жиегінде Парамара дәуірінің соңына жататын, Биджаманддал деп аталатын үлкен ғибадатхананың қираған қалдықтары орналасқан. Ғимараттың құрылысы шамамен 11 ғасырдың екінші жартысында басталған болуы мүмкін. Оның аяқталмағанын ғибадатхана тұғырының маңынан табылған аяқталмаған ойылған нишалар мен сәулеттік бөлшектер дәлелдейді. Тұғырдың үстінде бағаналармен салынған шағын мешіт орналасқан, олардың бірінде шамамен 1094–1134 жылдар аралығында өмір сүрген Нараварман патша заманында жазылған жазу бар. Бұл – оған табынушы болған Карчиканы (яғни Камунданы) құрметтеген қасиетті жазу. Михраб мешіттің 14 ғасырдың соңында салынғанын көрсетеді. Биджаманддалдың жанында Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасының қоймасы орналасқан. Осы аумақта 7 ғасырға жататын қадамдық құдық бар, оның кіреберісінің жанында Кришна суреттері бейнеленген екі биік бағана тұр. Бұл – Орталық Үндістандағы Кришна бейнесінің ең ерте мысалдары. Видишадағы Биджамандал ғибадатханасының көлемі Орисадағы Конарк ғибадатханасымен салыстыруға болады. Лоханги Пір – Видиша ауданындағы тас формациясы, оның аты жергілікті тұрғындарда Лоханги Пір деп белгілі болған қасиетті шейх Жалал Чиштиден шыққан. Бұл кішкентай күмбезді құрылыс – қабір, оның үстінде екі парсы жазуы бар. Бір жазу 1460 жылға, ал екіншісі 1583 жылға жатады. Жақын төбеде 1 ғасырға жататын үлкен қоңырау тәжі және резервуарды көруге болады. Қабірдің жанында ортағасырлық ғибадатхананың қалдықтары бар, ол бағаналы крипта ретінде сақталған. Бұл – Аннапурна қасиеттісіне арналған. Лоханги – Видишаның ортасында, теміржол стансасынан жаяу арақашықтықта орналасқан үлкен тас, аймақта діни және тарихи маңызы бар. Удайгири Видиша қаласынан 10 шақырымдай қашықтықта орналасқан. Бұл кем дегенде 20 үңгірден тұратын кешен, онда 4-5 ғасырлар аралығындағы Гүпта дәуірінен қалған индуистік және джайнистік мүсіндер сақталған. Джайнистік мәтіндерде айтылғандай, Тиртханкара Шитал Натх осы жерде нирванаға қол жеткізген. Бұл – тасқа ойылған мүсіндермен безендірілген шағын төбе. Маладеви ғибадатханасы – 9 ғасырға жататын, шығыс беткейінде орналасқан және таудан кесілген үлкен платформаға салынған, массивті тіреу қабырғасымен нығайтылған еңсемді ескерткіш. Маладеви ғибадатханасының әсерлі құрылысы 86-шы Ұлттық жол бойындағы Видишадан шамамен 40 км қашықтықтағы Гьяраспурдағы аңғардың панорамалық көрінісін ұсынады. Хиндола Торана – «хиндола» сөзі тербеліс, ал «торана» сөзі аркалы қақпаны білдіреді. Бұл – құмтастан жасалған, әсем әшекейленген аркалы қақпа. Оның екі бағанасында Вишну иесінің он инкарнациясы бейнеленген. Оның жанында төрт ойылған бағана мен арқалықтар Тримурти ғибадатханасының қираған қалдықтары болып көрінеді, өйткені осы бағаналар мен арқалықтарда Шива, Ганеша, Парвати қасиеттері және олардың қызметшілері бейнеленген. Бұл қақпа Вишну, Шива немесе Тирумурти ғибадатханасының кіреберіс қақпасы болуы мүмкін. Баджрамат ғибадатханасы Гияраспур қаласында, 146-шы Ұлттық жол бойында Суб-судьялық магистраттың және Техсильдар кеңсесінің артында орналасқан. Ғибадатхана шығысқа қарай орналасқан, ол бұрын индуистік ғибадатхана болған, кейін джайнистік ғибадатханаға айналған. Бұл Маладеви ғибадатханасы орналасқан төбенің қарама-қарсысында орналасқан. Дашавтар ғибадатханасы жергілікті көлдің солтүстігінде орналасқан, онда шағын вайшнавтық ғибадатханалардың қираған қалдықтарын табуға болады, олар халық арасында Садхаватара ғибадатханасы деп белгілі. Ғибадатханада үлкен ашық бағаналы зал бар, ондағы бағаналар Вишнудың он инкарнациясына арналған. Бұл бағаналар 8-10 ғасырларға жатады. Көлдің батыс жағалауында 9 немесе 10 ғасырларға жататын сати бағаналарының қираған қалдықтары бар. Осы бағаналардың біріне төрт мүсін салынған, ол отырған Хара Гаури бейнесін көрсетеді. Гирдхари ғибадатханасы мүсіндерімен және әсем ойылған өрнектерімен танымал, Сирондж қаласындағы танымал орын. Бұл ғибадатханаға жақын жерде Джаташанкар мен Махамайяның ежелгі ғибадатханалары орналасқан. Джаташанкар ғибадатханасы Сирондж қаласының оңтүстік-батысында 3 км қашықтықта, орманды аймақта орналасқан. Ал Махамайя ғибадатханасы Сирондж қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км қашықтықта орналасқан. Басода төңірегіндегі Удайпур ауылында орналасқан Удайшвара ғибадатханасы – аймақтағы ең маңызды индуистік қасиетті орындардың бірі. Бұл ғибадатханада табылған жазулар Удайпур қаласын 11 ғасырда Пармара патшасы Удайадитя құрғанын көрсетеді. Ғибадатханада табылған басқа жазулар Пармара патшасы Удайадитя оны Шива иесіне арқалағанын көрсетеді.

Видиша аудандық мұражайы

Видиша музейі немесе Видиша аудандық мұражайы – Видиша қаласының басты мұражайы. Мұражайда көптеген мүсіндер, терракоталар мен монеталар бар, әсіресе 9-10 ғасырлардағы (біздің заманымыз бойынша) және Хараппа өнері де кездеседі. Видишада медициналық колледж орналасқан. Ол 2018 жылы ашылды және сол жылы алғашқы студенттер қабылданып алынды. 2018 жылы 150 студент қабылданса, 2019 жылы қабылдау саны 180-ге дейін артты. Студенттер колледжге NEET UG емтиханы арқылы түседі.