Кіріспе

1841–1896 жылдары туған неміс текті ағылшын жазушысы Матильда Блайнд (Матильда Коэн; 21 наурыз 1841 – 26 қараша 1896), – ағылшын ақыны, көркем әдебиетші, өмірбаяншы, очеркші және сыншы. 1870-ші жылдардың басында ол, көбінесе ерлерден құралған суретшілер мен жазушылар қауымдастығында, өзгеше әйел эстет ретінде көзге түсті. 1880-ші жылдардың соңында Вернон Ли (Вайолет Паджет), Эми Леви, Мона Кейрд, Олив Шрайнер, Розамунд Мариотт Уотсон және Кэтрин Тайнан сияқты «Жаңа әйел» жазушыларының арасында белгілі болды. Оны Алгернон Чарльз Суинберн, Уильям Майкл Россетти, Эми Леви, Эдит Несбит, Артур Саймонс және Арнольд Беннет мақтап бағалады. Оның көп талқыланған «Адамның өрлеуі» поэмасы Дарвиннің эволюция теориясына ерекше феминистік тұрғыдан жауап береді.

Ерте өмір

Блайнд Германияның Маннхайм қаласында банкир Джейкоб Абрахам Коэн мен оның екінші әйелі Фридерика Эттлингтердің үлкен баласы болып дүниеге келді. Оның Фердинанд есімді ағасы, екі жартылай ағасы (әкесінің бірінші некесінен Майер Джейкоб "Макс" Коэн және Фридерика мен Карл Блайндтың некесінен Рудольф) және Фридерика мен Карл Блайндтың некесінен туған жартылай әпкесі Оттили бар. Коэн 1848 жылы қайтыс болды, сол жылы анасы 1848 жылғы Баден көтерілісіне қатысқан Карл Блайндқа қайтадан үйленді. Олар 1852 жылы Лондонға көшіп келді, және ол көшіп келген кезде асыраушысының атын алды. Лондонда Блайнд Сент-Джонс Вудтағы әйелдер институтына оқуға түсті, онда ол болашақ романист Роза Нушетт Кэридің досы болды. Блайндтың өміріндегі осы кезеңнің көптеген дәлелдемелері Британ кітапханасындағы 55 беттік машинаға терілген нұсқасында бар. Бұл ерте жастағы, бүлікшіл қыздың ерікті ойлауы үшін әйелдер институтынан шығарылып, содан кейін Цюрихтегі аналық туыстарымен ұзақ уақыт тұру үшін Швейцарияға сапар шегетіні, содан кейін Альп таулары арқылы жалғыз жаяу саяхатқа шығатыны – сол кезде жалғыз әйел үшін өте ерекше жағдай. Нұсқадағы басты кейіпкердің аты Альма, бірақ оның басынан өткен оқиғалары Блайндтың өзінен өте ұқсас, ал баяндаудың Цюрих бөліміндегі кейбір есімдер Блайндтың жасөспірім шағында танысқан адамдары. Швейцарияда ол Цюрих университетінде лекция оқуға әйел болғандықтан тыйым салынды, бірақ анасы мен асыраушысының революциялық әріптестерімен көп уақыт өткізді. Сондай-ақ, ол танымал философ және санскрит ғалымы Куно Фишерден жеке сабақ алды. 1854 жылы Фишер өзінің «Заманауи философия тарихы: Декарт және оның мектебі» атты еңбегін бастады, ол 1865 жылы аяқталды, басқа нәрселермен қатар Фридрих Ницшеге тікелей әсер етті. Фишердің Барух Спиноза мен оның идеялары туралы баяндауында Ницше философиялық рухтың туыстығын мойындады. Екі философ та имманенттіктің радикалды философиясын және барлық трансценденттілікті жоққа шығарды, бұл философиялық көзқарас Людвиг Фейербах пен Дэвид Штрауспен де ортақ болды, оның «Ескі сенім мен жаңа: мойындау» деген еңбегін Фишермен оқығаннан кейін 23 жыл өткен соң аударды. Төрт ойшылдың бәрі де, ересек Блайнд та телеологияны – заттардың соңғы мақсаты немесе түпкі мақсаты бар деген идеяны қабылдамайды. Олар үшін ішкі мақсатсыз, имманентті әлем болмыстың көкжиегін және құндылықтың жалғыз мүмкін көзін құрайды. Бұл философиялық көзқарас Блайндтың барлық жазбаларына әсер етеді және «The Prophecy of St. Oran and Other Poems» басылымын шығарған Ньюман және компанияның кітапты таратудан алып тастауына себеп болды. Уильям Майкл Россетти Форд Мадокс Браунға жазғандай, Ньюман және компания «кітаптың атеистік сипатынан қорқып, оны енді сатпауға бел буған». 1866 жылы Блайндтың ағасы Фердинанд сол кездегі Солтүстік Германия Конфедерациясының канцлері Отто фон Бисмаркты өлтіруге тырысып, түрмеде өзін-өзі өлтірді. Ол өзінің асыраушысы Карл Блайнд пен Лондонда тұратын басқа да революциялық жер аударылғандар тарапынан ынталандырылды, олар Бисмарктың неміс мемлекеттерін империя құру стратегиясында пештердей ұстауына ашуланды. Көп жылдан кейін Блайнд 1866 жылдың көктемінде ағасынан алған хатының мазмұны туралы досы Монкюр Конвеймен бөлісті. Ол Фердинандпен 1864 жылдан бері, ол 18 жасында Германияда оқуға Лондоннан кеткеннен бері бөлек тұрды. Университет жылдары ол Бисмаркқа қарсы солшыл оппозицияға қатысты, ал 1866 жылы наурыз айында бітіргеннен кейін Бавария мен Богемияда туристік сапар кезінде ол Блайндке өзінің Бисмаркқа қарсылық білдіруінің тереңдігін сипаттап былай деп жазды: «Мен Германияның гүлденген далалары арқылы жүріп, соғыс темір тұяғының астында тез күйретілетін және аздың өзімшіл мақсаттары үшін өмірлерін жоғалтатын жастардың санын көріп, өте көп жамандықтың себебін жазалау туралы ой өздігінен келді, тіпті ол менің өміріммен де болса керек». Фердинандтың өліміне байланысты ол шығарған алғашқы, псевдонимді өлеңдер жинағы (Клоде Лейк баспасында басылған өлеңдер, 1867) оның ертедегі ұстазына, итальяндық революционер Джузеппе Мацциниге арналған, бірақ өлеңдердің өзінде де Фердинандтың есімі еске алынады. Джеймс Дидрик айтқандай, кітап «Маццинидің жеңіске жеткен республикашылдығын бір мезгілде атап өтетін және оның арбалы қосындысы Фердинандты, оның ысыраптанған идеализмі мен құрбандығын құрметтейтін «қос дауысты» жинақ ретінде қаралғанда, биографиялық және әдеби мәнге ие болады». Блайндтың алғашқы саяси байланыстары оның асыраушысының үйіне жиі келетін шетелдік қашқынмен қалыптасты, оның ішінде Джузеппе Маццини болды, оған ол құштарлықпен қарады және оның естеліктерін 1891 жылы Fortnightly Review журналында жариялады. Оның анасы мен асыраушысының Сент-Джонс Вудтағы үйіне жиі келетін басқа да революционерлердің арасында Карл Маркс пен Луи Блан болды. Оның әйелдердің сайлау құқығына ертедегі берілгендігі анасының досы Кэролайн Ашурст Стенсфельдтің ықпалымен болды, ол 1840 жылдардан бастап британдық феминистік қозғалыстың белсенді мүшесі болды. Бұл радикалды байланыстар Блайндтың саяси мазмұндағы поэзиясында және оның өзінің реформаға деген бекем міндеттемесінде көрінеді. Ричард Гарнетт айтқандай, Блайнд өскен саяси қашқын мен радикалдар қоғамында «әрекеттегі батылдыққа, қиындықтарда шыдамдылыққа және күштілерге қарсы жеңілмейтін қарсылыққа құрмет көрсету қажет болды».

Мансап

1870-ші жылдардың басында, өзінің алғашқы өлеңдерінде қолданған еркек псевдонимін тастағаннан кейін, Блайнд Лондонның әдеби богемасында ескерерлік күш ретінде көзге түсті. 1870 жылдың қаңтар айының басында ол Лондондағы Прогресс шіркеуінде Перси Биш Шелли туралы лекция оқыды, онда ақынның саяси радикализмін баса көрсетті. Сол жылдың шілдесінде «The Westminster Review» журналында Уильям Майкл Россеттидің «Перси Биш Шеллидің поэтикалық шығармалары» басылымына рецензия жариялады, ол Альгернон Чарльз Суинберннің мақтауына ие болды және бұрын тек ерлерден құралған «Шеллейшілер» тобына қабылдануына мүмкіндік берді. Бұл топқа Суинберн, Россетти және Ричард Гарнетт кірді, ол Блайндтың өмірі бойы досы және әдеби кеңесшісі болып қалатын еді. Бұл эссе жарық көргеннен бір жыл өткен соң, Блайнд «Dark Blue» журналында өлеңдер мен ғилыми мақалалар жариялай бастады. Оксфордта құрылған бұл журнал өміршеңдігінің қысқа мерзімінде Ұлыбританияның жетекші прерафаэлиттері мен эстетиктерінің прозалық және көркем туындыларын жариялады. Оның осы журналдағы кең ауқымды жарияланымдары – батыл феминист-эстетиканың туындылары: ол мазасыз ғашықтар туралы сексуалдық тұрғыдан радикалды өлеңдер, исланд поэзиясы туралы білімді эссе және таптық бөлінудің адам қатынастарына тигізетін зиянды әсерін зерттейтін әңгіме жазды. 1872 жылдың күзінде «Dark Blue» журналымен байланысы аяқталып жатқанда, ол «Athenaeum» журналы үшін заманауи поэзия мен көркем әдебиетке шолулар жасай бастады, онда келесі 15 жыл ішінде Уильям Моррис пен Маргарет Олифант сияқты заманауи жазушылардың кең ауқымын бағалады. 1871 жылдың соңында ол Перси Биш Шелли өлеңдерінен таңдамаларын Британ авторларының «Таухниц» жинағы үшін жариялады, онда Шелли өмірінен кіріспе «Естелік» бар. Келесі жылы ол Дэвид Штраустың «Ескі наным және жаңа: Әйкіндеу» атты аудармасын шығарды, ол 1853 жылы «Исаның өмірі» кітабын аударған Джордж Элиоттың ізімен жүріп, батыл еркін ойшыл ретінде оның беделін нығайтты. Бұл ертедегі туындылардың жанрлық ауқымы (өлең, көркем әдебиет, сын, өмірбаян, аударма), сондай-ақ олардың тақырыбы мен идеялары (әйелдердің тәуелсіздігі мен бейімділігі, антитеизм, эстетизм, әдеби және саяси радикализмнің байланысы) Блайндтың мансабының қалған бөлігін сипаттайтын эстетикалық принциптер мен идеяларды көрсетеді, сонымен қатар оның сезімталдығы мен көзқарасының космополиттік сипатын атап көрсетеді. Әдебиетке деген әртүрлі қызығушылықтарына қарамастан, Блайнд поэзияға адал болды, бұл 1869 жылы Ричард Гарнеттке жазған хатында айқын көрінеді: «Менің жалғыз нағыз жанды өмірім ұзақ уақыт бойы жазу болды, мен поэзияның сиқырлы суларында жүзіп, қалқып жүргенде ғана бақыттымын. Әйтпесе, судан шыққан балықтай дем аламын». 1870 және 1880 жылдары Шотландияға сапарлар жасаған Блайнд екі маңызды және амбициялы өлеңге шабыттанды: «Сент-Оранның болжамы» (1881 жылы жарық көрді, бірақ бірнеше жыл бұрын жазылған) және «Қызыл егіздік» (1886), Таулы жерлерді тартып алуға қарсы айыптау. Екеуі де құлшынысқа толы және күшті, ал «Пайғамбарлық» Мэттью Арнольд «кельт сиқыры» деп атаған қасиетке ие. 1880 жылдары Блайндтың ақын ретінде беделі артып келе жатқанда, ол Джон Генри Инграм редакциялаған «Eminent Women Series» сериясы үшін екі жоғары бағаланған өмірбаянды қоса алғанда, бірқатар басқа да ауқымды әдеби жобаларды қолға алды. Біріншісі – романшы Джордж Элиоттың (1883; жаңа басылымы 1888) алғашқы өмірбаяны, екіншісі – Француз төңкерісі кезінде Жирондистер фракциясының жетекшісі болған Мадам Роланның (1886) өмірі. Соңғысын жазған кезде ол негізінен Манчестерде, суретші Форд Мэдокс Браунның (қалалық мэрияны фрескалармен безендіруге қатысқан) және оның әйелімен жақын жерде тұрды. Браун сонымен қатар осы кезеңде Блайндтың портретін салған. Браун мен Блайнд 1870-ші жылдардың ортасынан бастап 1893 жылы Браунның қайтысына дейін эмоционалды жақын болды, бірақ бұл байланыс оның отбасында үлкен дүрбелең тудырды. Блайндтың жалғыз романы, «Тарантелла» прозалық романтикасы, көптеген жағынан ерекше туынды, бірақ коммерциялық және танымал сәттілікке жете алмады. Ричард Гарнет «Осы ерекше кітаптың тағдыры – әдебиеттегі әділетсіздік» деп жазды. «Онда қызықты оқиға, тартымды кейіпкерлер, диалогтың жеңілдігі мен табиғилығы» және «жазушының ең маңызды ойлары мен терең сезімдерінің көп бөлігі» бар екенін атап өткен Гарнет романның кең аудиторияны тартуға сәтсіздік танытуын 1880-ші жылдардың ортасында реализмге және «кейіпкерді мұқият талдауға» басымдық берумен байланысты деп санайды. Ал «Тарантелла» «өте романтикалық, өте идеалистік, өте сөзшешен, және ешқандай бөлшектерге мән бермейтін» Гарнеттің қорытындысы бойынша, енді романтикаға деген сұраныс жаңадан оянғандықтан, Блайндтың романы «өз орнына оралуға лайық». Роман 1893 жылы француз тіліне аударылып, сол жылы Т. Фишер Уинвинмен бір томдық форматта қайта басылды, бірақ оның «A Phantom Lover» (1890) Вернон Ли, «Dreams» (1890) Олив Шрайнер және «The Portrait of Dorian Gray» (1891) Оскар Уайльд сияқты философиялық туындылармен қатар болуы оның жағдайын жақсартпады. 1889 жылы Блайнд «Адамның өрлеуі» атты туындысын жариялады, оның тақырыптық өлеңі Чарльз Дарвиннің эволюция теориясына амбициялы жауап болды. Өлең кеңінен талқыланды және Блайндтың беделін арттырды. «Athenaeum» журналының 20 шілдедегі санында рецензент оны қызығушылықпен баяндады: «Біз оның кітабын метрополитенде оқыған адамдарды көрдік, олар оқырман оқырманның назарына толыққандай түсіп, бірнеше станциядан тысқары кетіп қалды». Бұл өлеңнің маңыздылығы 1899 жылғы эволюциялық биолог Альфред Рассел Уоллестің кіріспесі бар басылыммен одан әрі нығайтылды. 1890 жылы Блайнд «Woman» журналында жарияланған өмірбаянның нысаны болды, бұл журналда Арнольд Беннетт 1890-шы жылдарда жазып, редакциялаған болатын. «Mathilde Blind туралы әңгіме» 3 шілдедегі «Ескеретін тұлғалар туралы ескертпелер» бөлімінде «қазіргі ой-пікірмен және әдебиетпен таныс әркімнің Mathilde Blind есімімен таныс екенін» айтудан басталады. Анонимді автор «Мадам Роланның тамаша өміріне» және «Францияда да, Англияда да революциялық қаһарманның ең көрнекті және дәл суреті» және «Тарантеллаға», «қиялы мен ойға толы ерекше әңгімеге» тоқталып, мақтады. Алайда «Miss Blind поэзиядағы жетістіктерімен танымал», - деп жалғастырды автор, «Сент-Оранның болжамы және басқа өлеңдер» өлеңдері «бірден көзге түсті, олардың көптегені тез арада танымал болды», - деп атап өтті, сондай-ақ «Қызыл егіздік», «Егінші», «Өлгендер» және «Көше балаларының биі» өлеңдері «ағылшын тілінде оқылатын және сөйленетін әлемнің кез келген жерінде үнемі қайта басылып тұрады» деді. Блайнд «Адамның өрлеуін» өзінің шедевр деп есептейтінін айтқаннан кейін, автор Блайндтың «Marie Bashkirtseff журналын» (1890) аударғаннан кейін тудырған сенсацияны сипаттайды, «бір әйелдің жанын осылай ашып көрсету, оның жалаңаш интенсивтілігі Жан-Жак Руссоның және «Журнал де Гонкур» сияқты жазбаларымен салыстыруға лайық». Блайнд 1890-шы жылдардың басында Италия мен Египетке кеңінен саяхаттады, жаратылыс пен ежелгілікке деген сүйіспеншілігімен және денсаулығының нашарлауымен байланысты. Бұл саяхаттардың әсері «Миниатюралық драмалар» (1891), «Өлеңдер мен сонеттер» (1893) және әсіресе «Құстардың көші» (1895) туындыларында көрінеді. Арнольд Беннетт «Woman» журналының 22 мамырғы санындағы «Құстардың көші» туындысына жазған псевдонимді рецензиясы, ол журналдың көмекші редакторы болған кезде, Блайндтың өліміне бірнеше жыл қалғанда жазылған поэзияның сапасын көрсетеді. «Miss Blind көптеген түрде әндейді – ол, бәлкім, ағылшын әдебиетіндегі басқа әйел ақынынан да әртүрлі, және оның барлық әндерінде біз ұстап ала алатын, бірақ шектей алмайтын ерекше, жеке стиль бар».

Бағалау

Соңғы кезде Блайнд әйелдер әдебиетін зерттеушілердің назарын аударды. Бір сайтта былай делінген: "Оның саяси және әлеуметтік теңсіздікке деген күйзеліс сезімі оның туындыларындағы біртұтас желі болып өтеді. Оның поэзиясы дыбыс пен бейнелік көркемдіктің ұлы сұлулығын, күшті повество, кейіпкерлерді терең бейнелеу, эмоционалдық экспрессия және зихи идеялармен байланыстыруды үйлестіреді". Сайтта оның шығармаларына Джордж Элиот, Джордж Сэнд және Элизабет Баррет Браунингтің ықпалы тигені айтылады. Изобель Армстронг "The Heather on Fire" және "The Ascent of Man" сияқты ұзақ туындыларын қайта қарастырып, оларда "19 ғасырдағы әйелдер поэзиясындағы гендерлік дәстүр" көрінісін тапты. Ол Блайндтың "шығармашылық пен гендерлік жаңа мифін қайта құру" арқылы осы дәстүрдің әлеуметтік және саяси талдауда қандай жетістіктерге жете алатынын көрсеткенін атап өтті.