Кіріспе
Таулық ньяла (Амхари: የተራራ ኒዮላ) (Tragelaphus buxtoni) немесе балбоқ – Эфиопияның орталық бөлігіндегі жоғары биіктіктегі орманды жерлерде кездесетін ірі антилопа. Бұл монотиптік түр (көзге түсетін тұқымдары жоқ түр), алғаш рет 1910 жылы ағылшын натуралисі Ричард Лидеккер сипаттаған. Еркектері әдетте биік, ал аналықтары иыққа дейін жетеді. Еркектердің салмағы , ал аналықтардың салмағы . Жүні сұрдан қоңырға дейін болады, арқасынан құрсағына дейін екі-бес нашар көрінетін ақ жолақтары және алтыдан онға дейін ақ дақтары бар. Беті, мойны мен аяқтарында да ақ түсті белгілер кездеседі. Еркектерде арқасының ортасымен өтетін, шамамен биіктігіндегі қысқа, қара түсті тік қыртысы болады. Мүйіз тек еркектерде ғана болады. Таулық ньялалар адамдарға ұялшақ және жасырын болады. Төрт-бес жеке тұлға қысқа мерзімге жиналып, шағын топтарды құрай алады. Еркектер аумақтық емес. Негізінен жапырақ жейтін, таулық ньяла кейде шөп жеуге көше алады. Аналықтары екі жасында жұптасады, ал еркектері де осы жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Жүктілік сегіз-тоғыз айға созылады, содан кейін бір ғана бала туады. Таулық ньяланың өмір сүру ұзақтығы 15-20 жылды құрайды. Таулық ньяланың әдеттегі мекендеу ортасы – адам қоныстарының биіктігіндегі таулық орман, ал ірі мал оларды Рифт аңғарының шығысындағы Эфиопияның биік тауларындағы 6° және 10° арасындағы биіктіктегі шөптік орманға көшуге мәжбүр етті. Таулық ньяланың жалпы санының шамамен жартысы Бейл таулары ұлттық паркінің солтүстік бөлігіндегі Гейсей аймағында кездеседі. Таулық ньяла Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) жойылу қаупі төніп тұрған түрлер тізіміне енгізілген. Олардың эфиопиялық мәдениетке әсері айқын, себебі таулық ньяла эфиопиялық он центтік монеталардың беткі жағында бейнеленген.
The mountain nyala (Amharic: የተራራ ኒዮላ) (Tragelaphus buxtoni) or balbok, is a large antelope found in high altitude woodlands in a small part of central Ethiopia. It is a monotypic species (without any identified subspecies) first described by English naturalist Richard Lydekker in 1910. The males are typically tall while females stand at the shoulder. Males weigh and females weigh The coat is grey to brown, marked with two to five poorly defined white strips extending from the back to the underside, and a row of six to ten white spots. White markings are present on the face, throat and legs as well. Males have a short dark erect crest, about high, running along the middle of the back. Only males possess horns. The mountain nyala are shy and elusive towards human beings. Four to five individuals may congregate for short intervals of time to form small herds. Males are not territorial. Primarily a browser, the mountain nyala may switch to grazing occasionally. Females start mating at two years of age, and males too become sexually mature by that time. Gestation lasts for eight to nine months, after which a single calf is born. The lifespan of a mountain nyala is around 15 to 20 years. The typical habitat for the mountain nyala is composed of montane woodlands at an altitude of Human settlement and large livestock population have forced the animal to occupy heath forests at an altitude of above Mountain nyala are endemic to the Ethiopian highlands east of the Rift Valley, between 6°N and 10°N. Up to half of the total population of the mountain nyala occurs in the area of Gaysay, in the northern part of the Bale Mountains National Park. The mountain nyala has been classified under the Endangered category of the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). Their influence on Ethiopian culture is notable, with the mountain nyala being featured on the obverse of Ethiopian ten cents coins.
Таксономия
Тау ньяласы алғаш рет 1910 жылы ағылшын табиғаттанушысы Ричард Лайдеккер сипаттаған. Оның ғылыми атауы – Tragelaphus buxtoni. Бұл түр Bovidae тұқымдасының Tragelaphus туысына жатқызылған. Таулық ньяланы алғаш рет 1908 жылы Англияға майор Айвор Бакстон әкелді, оның құрметіне түрдің аты қойылған. Эфиопияда аң ауынан оралған майор Бакстон алғаш рет британдық таксидермист Роуланд Уордқа өзі атқан мысалын ұсынды, ол кейіннен Лайдеккерге осы жайлы хабарлады. Бұл Африкадағы соңғы ірі антилопа болды. Оның спираль тәрізді мүйіздері және беті мен қабырғаларындағы ақ дақтары оны Tragelaphus туысының бір түрі екенін анықтады. Лайдеккер бұл түрдің екі куду түріне (бұрын Strepsiceros туысына жатқызылған) қарағанда ньялаға (T. angasii) жақын екенін айтты. Шындығында, тау ньяласының Tragelaphus және Strepsiceros-қа ұқсастығы соңғысының бұрынғы туысқа бірігуіне әкелді. 2005 жылы Квазулу-Натал университетінің (Дурбан) Сэнди Виллоус Мунро тоғыз Tragelaphus түрінің митохондриялық талдауын жүргізді. mtDNA және nDNA деректері салыстырылды. Нәтижелер тау ньяласының митохондриялық ағашта бушбук (T. scriptus), ситатунга (T. spekii) және бонго (T. eurycerus) түрлерімен бірге сеңлі таксон екенін көрсетті (митохондриялық деректерді пайдалана отырып алынған филогенетикалық қатынастар). Алайда, ядролық ағашта бушбук, тау ньяласы және ситатунга, сондай-ақ бонго үш тең тармақ құрайды. Осылайша, тау ньяласы осы үш түрмен монофилеттік кладты құрайды. Үлкен куду клады шамамен 8,6 миллион жыл бұрын тау ньяласы, бонго, ситатунга және бушбук құраған кладтан бөлініп шықты.
Сипаттама
Тау ньяласы – жыныстық диморфиялы ірі мүйізді жануар. Еркектердің және аналықтардың бас пен дене ұзындығы шамамен бірдей. Еркектердің бойы әдетте биік, ал аналықтары иық тұсында тұрады. Еркектердің салмағы , ал аналықтардың салмағы . Бұйраланған құйрығы тізеге дейін жетеді және ұзын. Тау ньяласы үлкен кудуға ұқсас, себебі екеуінің де бүйірінде ақ дақтар болады және бұралаған мүйіздері бар. Дегенмен, үлкен кудуды тау ньяласынан оның биіктігі мен ашық түсі арқылы ажыратуға болады. Сонымен қатар, үлкен кудудың мүйіздері екі-үш спиральдан тұрады және ұштары бір-бірінен қашық орналасқан. Тау ньяласына ұқсас тағы бір түр – ньяла, бірақ оны кішірек мөлшері және мойны мен тамағындағы ұзын түктер арқасында оңай ажыратуға болады. Ньяланың мүйіздері өте ұқсас болғанымен, олар жұқарақ және тар. Төрт-бес жеке тұлға қысқа уақытқа бірігіп, кішкентай топтарды құрай алады. Алайда, Бале аймағынан 100-ге дейін жеке тұлғадан тұратын топтар тіркелген, олардың құрамында бірнеше отбасылық топтар мезгіл-мезгіл қозғалып тұрады. Мұндай ірі топтардың мөлшері мен ұзақтығы маусымға, мекендеу ортасының түріне және күнің уақытына байланысты. Аналықтар мен жас тұлғалардың топтарында ересек аналықтардың былтырғы және биылғы буралары болады. Бұл топтарды ересек еркектер басқарады, олардың эструсқа енуіне байланысты. Бакалаврлық топтарды үстемдік етпейтін ересек бұқалар мен жас еркектер құрайды, олардың саны 13-ке дейін жетеді. Аралас жынысты топтар да құрылуы мүмкін. Ескі бұқалар көбінесе жалғыз өмір сүреді, бірақ олар кейде эструстағы аналықтарды іздеп, аналықтардың топтарына барады. Екі жыныста да үстемдік иерархиясы байқалады. Еркектер аумақтық емес, жасыл маусымда шамамен аумақты қамтиды. Ал аналықтар мен жас тұлғалар жасыл маусымда одан да кішкентай аумақты – шамамен қамтиды. Құрғақ маусымдағы аумақ екі жыныс үшін де жасыл маусымдағыдан әлдеқайда үлкен. Еркектер көбінесе мүйіздерін қолданып күреседі. Қазіргі кезде орманды мекендеу орталарының тұтас бөліктері үлкен егістік жерлер арасында шашырап жатқан бірнеше учаскелерге дейін азайды. Адамдардың қоныстануы және ірі малдың көптігі жануарларды биіктігі теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, Erica arborea, Erica trimera, Hypericum, Euphorbia және Helichrysum түрлеріне бай шөптік орманды мекендеу орталарын басып алуға мәжбүр етті. Олар тіпті Alchemilla және Festuca түрлерін қамтитын афроальпілік шалғындықтарға дейін ығысуы мүмкін. Оның шығыс шекарасында тау ньяласы әдетте теңіз деңгейінен шамамен төменгі биіктіктегі аумақтарды мекендейді. Бір зерттеу Бале тауларының оңтүстік беткейіндегі ауданды тау ньяласы үшін ең тұрақты мекендеу ортасы ретінде анықтады.
Қауіп-қатерлер мен қорғау
Таулық ньяланың тіршілік етуіне қауіп төндіретін негізгі факторлар: заңсыз аң аулау, орта тұру ортасын жою, малдың жайылуы, иттің бұзауларды аулауы, таулы жерлердегі егістік алқаптарының кеңеюі және биік жерлерде құрылыс салу. Бұл жануарды мүйіздері мен еті үшін аулайды. Еті жергілікті медицинада қолданылады, сондай-ақ дәстүрлі сүт бөтелкелеріне сосакилер жасауға пайдаланылады. Трофейлік аң ауру бағдарламаларының әсері әлі анықталмаған, ал қазіргі трофейлік аң ауру квоталары ұзақ мерзімді тұрақты болмауы мүмкін. Дегенмен, тиімді реттелген жағдайда трофейлік аң ауру осы түрді ұзақ мерзімді басқаруда маңызды рөл атқара алады. Бале таулары ұлттық паркінен кейін 1990 жылы екінші қорғалатын аймақ ретінде шағын Куни Муктар таулық ньяла қорығы құрылды. Бірақ 1996 жылға қарай қорық орманды кесу, браконьерлік, егіншілік және шағырлардың эрозиясынан қатты зардап шекті, нәтижесінде халық саны одан тез арада жоғалып кетті. Таулық ньялаларды адамдар аулайды, мысалы, Оромо халқы. Оромо халқы әдетте бұл жануарларды ауламайды, тек Пасха мерекесіне жақын күндері барлық еңбекке қабілетті ерлер атпен аң аулауға шығады.