Кіріспе

Испан ақыны және монах Луис де Леон (Белмонте, Куэнка, 1527 – Мадригал де лас Альтас Торрес, Кастилия, Испания, 23 тамыз 1591), испан лирикалық ақыны, августин монахы, теолог және ғалым.

Ерте өмір

Луис де Леон 1527 немесе 1528 жылы Куэнка провинциясындағы Белмонте қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы Лопэ де Леон мен Инес де Варела еді, және олардың бес баласы болған. Оның әкесі заңгерлікпен айналысқан, осы себепті 1534 жылы отбасы Мадридке, ал кейін Вальядолидке көшкен. Луис өте жан-жақты және терең білім алды, сонымен қатар діни мәтіндер мен идеяларды түсіндіру және аударумен шұғылданды. Ол грек, еврей және латын тілдерін жетік білген. 1541 жылы он төрт жасында, әкесі Францисконың қамқорлығымен Саламанка университетіне Канондық құқықты оқуға түсті. 1541 және 1543 жылдар аралығында (Томпсон оқуын бастағаннан кейін шамамен 5-6 ай өткенін айтады, ал басқа авторлар көбінесе 1543 жыл деседі) Луис оқуын тоқтатты және Сент-Августин Ермиттері орденіне кірді. Белгісіз мерзімдік сынақтан кейін, ол 1544 жылдың 29 қаңтарында Сан-Педро монастырына қосылды. Леонның теологияны оқығаны туралы алғашқы жазба 1546 жылы Саламанка университетінің тізілім кітабында кездеседі. 1552 жылы Фрай Луис Толедо университетін теология бакалавры дәрежесімен бітірді және Алькала-де-Энарес университетінде еврей тілін және Библияны түсіндіруді оқуын жалғастырды.

Академиялық мансап

Алдыңғы жылы Саламанкаға оралғаннан кейін, 1560 жылы ол Саламанка университетінен лицензиат (7 мамыр) және теология магистрі (30 маусым) дәрежесін алды, ал келесі жылы сол университетте теология кафедрасы – Сент-Томас кафедрасына сайланды (Саламанкада барлық кафедралар сайлау арқылы іске қосылған). Бұл төрт жылдық мерзімге ғана шектелген екінші дәрежедегі кафедра болды. 1565 жылы ол Сент-Дюрандус кафедрасын жеңіп алды, және 1569 жылы оған қайта сайланды (ол 1573 жылы сайлау өте жатқанда түрмеде болғандықтан оны жоғалтты). 1566 жылы ол Саламанкадағы Сан-Гильермо Августин колледжінің әкімшісі болып тағайындалды, ал 1567 жылы университет проректоры қызметін атқарды. 1571 жылы ол Киелі хаттар кафедрасын да иеленді. Университетте оқып жүргенде ол классикалық және библейлік әдебиеттерді аударды және діни тақырыптарда жазды. Ол өзінің еңбектерімен кеңінен танылды.

Түрмеге қамау

1571 жылы доминикандық профессорлар Бартоломе де Медина мен Кастро Инквизицияға Фрай Луистің күмәнді діни көзқарастарын көрсететін он жеті ұсынысты ұсынды. Оның испан тіліне аударған және Сүлейменнің Әнін түсіндірген еңбектері оған қарсы қудалау үшін басты дәлел болды. Тағы бір айып – Вульгата мәтінін сынағаны туралы болды. Осының салдарынан ол 1572 жылдың 27 наурызынан 1576 жылдың желтоқсанына дейін Вальядолидте түрмеде отырды, ауырып, тұтқындық кезінде денсаулығы нашарлады. Оқшауланғандықтан және нашар жағдайларға қарамастан, Фрай Луис түрмеде тұрғанда жазу және зерттеумен белсенді айналысты. 1576 жылдың соңында жағдай өзгерді, 11 желтоқсанда Фрай Луис барлық айыптан тазаланды және жарияланымдары мен сөздерінде абайсырақтау болуы тиіс деген ескертумен түрмеден босатылды. Ол 30 желтоқсанда Саламанкаға қайтып келді. Әдетке сәйкес, ол 1577 жылдың 29 қаңтарында университеттегі лекциясын, төрт жылдық түрмеден кейін алғашқы лекциясын «Dicebamus hesterna die» (“Кеше айтқанымыздай”) деген сөздермен бастады.

Кейінгі өмірі

Фрай Луис университетте оқытуын жалғастырды, 1576 жылдың соңында, ақталуынан кейін көп ұзамай, арнайы кафедраға ие болды. 1578 жылы ол өмір бойына Моральдық философия кафедрасын алды, ал 1579 жылы университеттің ең маңызды кафедрасына – Киелі Жазу кафедрасына (кейде Библиялық зерттеулер кафедрасы немесе Библия кафедрасы деп те аталады) сайланды. Ол Сахагун университетінде өнер магистрі дәрежесін алды. Фрай Луис бұрынғы түрме жазасынан кейін Инквизиция комитетінің ескертулеріне мән бермеді. 1582 жылы Мәсіхтің қадір-қасиеті және адамның алдын-ала белгіленуі тақырыбында өткен үш пікірсайыстан кейін, ол тағы да Инквизициямен қақтығысқа түсті, бірақ бұл жолы түрмеге қамалған жоқ. Екі жыл өткен соң, 1584 жылы ол ақталды. Фрай Луистің испан және латын тіліндегі алғашқы жарияланған еңбектері 1580 жылы жарық көрді, олардың кейбіреулері түрмеде жазылған; оның көптеген еңбектері осы онжылдықта басылды. 1583-1585 жылдары ол түрмеде жазған "Христос есімдері" атты танымал трактатының үш кітабын жариялады. 1583 жылы оның прозалық еңбектерінің ең танымал туындысы – "Кәмiл әйел" жаңа үйленген әйелдерге арналған нұсқаулық та жарық көрді. 1588 жылы Фрай Луис Тереза Авильскаяның жазбаларының алғашқы жинағын шығарды. Бұл жұмысты дайындау үшін ол оның қолжазбаларын жинап, сілтемелер мен жазбаларды тексеріп, түпкілікті мәтінді жасады (Терэза мен Леон екеуі де 1570 жылдың соңында Саламанкада болғанмен, олар өмір бойында кездеспеген деп есептеледі). Ол 1591 жылдың 23 тамызында 64 жасында Мадригал де лас Альтас Торрес, Авила қаласында қайтыс болды және Саламанкадағы Сан-Агустин монастырында жерленді. Өліміне он күн қалғанда ол Августин орденінің Генерал-викарі болып сайланды.

Cantar de los Cantares (Песнялар жырының аудармасы)

1561 жылы ол латын тіліндегі мәтінді оқи алмайтын Саламанкадағы монах Изабел Озорио, өзінің туысы үшін "Песня о песнях" кітабын испан тіліне аударуды бастады және оған қоса түсіндірме жазды. Бұл Леонның Киелі кітаптан жасаған тұңғыш аудармасы болды және, мүмкін, оның замандасы Ариас Монтаноның 1561 жылы Саламанка арқылы өтіп бара жатып берген түсіндірмесі оған шабыттандырған. Трент соборы Киелі кітапты испан тіліне аударуға тыйым салғандықтан, бұл жобада белгілі бір тәуекел болды. Дегенмен, қолжазба оның достары арасында танымал болды, олар оны көшіріп, жеке таратып жүрді. Бірақ 1572 жылы Леонды инквизицияға шақырғанда, оның аудармалары да оған тағылған айыптамалардың біріне айналды. Мәтіннің даулы табиғатынан туындап, ол 1798 жылға дейін жарияланбады.

In Cantica Canticorum Salomonis explanatio (Сүлейменнің жырлары туралы түсініктеме)

Бұл 1580 жылы жарық көрді және одан бұрынғы испандық түсіндірмеге сүйенді. Ол 1589 жылғы басылымда оны қайта қарап, толықтырды.

Ла Перфекта Касада (Кәдемі әйел)

Бұл кітап – Фрэй Луиске тиесілі "Соломонның мақалдарына" жасаған түсіндірмесі, және ол жас немересіне, жаңадан үйленгеніне орай, адамгершілік тұрғысынан жазылған нұсқаулық. Ол барлық жас әйелдерге күйеуіне және балаларына қатысты үйленген әйелдің дұрыс мінез-құлқы мен міндеттері туралы кеңес береді. Кітап сол дәуірдегі жас әйелдерге үйленуге сыйлық ретінде тез танымал болды, себебі ол некеге қатысты нұсқаулық еді. Бұған қоса, бұл кітап сол кездегі әйелдердің қоғамдағы рөлін қорғаған революциялық еңбек болды. Ол алғаш рет 1583 жылы жарық көрді және 1632 жылға дейін алты басылымға ие болды.

Де лос Номбре де Кристо (Мәсіхтің есімдері)

Бұл – шіркеудің негізгі қағидаларын қарапайым адамға түсіндіретін тағы бір белгілі еңбек. Онда үш дос екі күн бойы елді мекенде Мәсіхтің он төрт атын талқылайды. Әр кітаптың соңында лирикалық медитацияны білдіретін өлең болады. Басты тақырып – Мәсіхтің орталық рөлі және оның барлыққа ортақтығы. Еңбек кезең-кезеңмен дамыды. 1583 жылғы алғашқы басылымында барлығы тоғыз атты қарастыратын екі кітап бар. 1585 жылғы екінші басылымға төрт ат қосылып, үшінші кітап енгізілді, сондай-ақ бірінші кітапқа «бақташы» аты қосылды. Ал 1595 жылғы қайтыс болғаннан кейін жарық көрген басылымға «қошқар» деген бір атау қосылды. 1984 жылғы ағылшын аудармасы үшінші басылымның құрылымын пайдаланды. Бұл еңбек Испанияда жылдам танымал болды: 1605 жылға дейін жеті басылым жарық көрді.

F Luysii Legionensis Augustiniani Theologiae Doctoris, & Divinorum Librorum primi apud Salmanticenses interpretis explanatiorum in eosdem (Люси Легионесс Аугустинский теологияның докторы, & Дивинорум кітапханасының алғашқы нұсқасы)

1589 жылы Фрай Луис Ғобадия, 2 Салоникалықтарға, Ғалаттықтарға және Әндер әні туралы латын тіліндегі түсіндірмелер жинағын жариялады. Бұл оның Библияны зерттеуші ғалым ретіндегі ең үлкен жетістігін көрсетеді.

Әйүп кітабының түсіндірмесі

Бұл Фрай Луис жасаған тағы бір үлес, латын тілін білмейтін адамдарға Киелі Жазуды қолжетімді ету үшін. Яғни, ол қарапайым халықтың Библиялық үгілмен танысуын қалады. Оқиға Әйүптің сабырлылығы мен қиындықтарға төзімділігі туралы баяндайды, сонымен қатар адамның мінез-құлқына түзетутер енгізуге арналған нұсқаулық болып табылады. Ол өлең және әңгіме түрінде жазылған, осылайша оны оқу қызықты да, ақпаратты да етеді. Леон түрмеде тұрғанда осы жұмысты бастады және 1580 жылдың соңына қарай отыз бес тарауын аяқтады. Ол оны он жылдан кейін қайта қолға алып, 1591 жылы, өлімінен бірнеше ай бұрын аяқтады. Бұл еңбекті Ана де Хесусқа арнады, ал Кресттік Иоанн оған өзінің «Рухани әнін» арнаған еді. Фрай Луис оны соңғы жылдары Тереза Авильскаяның еңбектерінің алғашқы басылымын дайындау кезінде және Тереза конституциясына ұсынылған өзгерістерге қарсы Аяқсыз Кармелит монахтарының құқықтарын қорғау барысында таныған. Алғаш рет 1779 жылы жарық көрді.

Испан тіліндегі 23 түпнұсқа өлең

Фрай Луис көптеген өлеңдер жазған, олардың көп бөлігі шамамен 1559 және 1584 жылдар аралығында жазылған. Ол оларды жарияламаған, бірақ достары арасында таратқан. Олар алғаш рет 1631 жылы, Квеведо оларды басып шығарғанда жарық көрді. Испан тілі мамандары анықтағандай, Фрай Луистің поэзиясы жиырма тоғыз өлеңнен тұрады. Оның ең белгілі екі мысалы төменде келтірілген: «The Life Removed» және «Ode to Salinas».

Өмірден айырылған

"Өмірден алыс" өлеңінде, оның бір бөлігі төменде келтірілген, Фрай Луис, Гораций ұсынған beatus ille тақырыбын негізге ала отырып, таңдау және оның салдары туралы ой толғайды. Ол былай дейді: билікке және байлыққа құмар, басқалардың әңгімелеріне және пікірлеріне еріп жүретін ақылсыз адамдар тыныштық, бақыт және бостандыққа, жасырын жолмен жүретін адамдарға уәде етілгендей жете алмайды. Өлеңдегі оқиға дауылдағы кеме туралы, оның теңізшілерін ашкөздік пен мақсаттылық қана жетелейді, және олар жасырын жолмен жүретін адамдардың берекелі соңымен кездеспейді.

Салинасқа арналған ода

Фрай Луис жазған тағы бір мәшһүр өлең – оның досы Франсиско де Салинасқа арналған ода. Олар өнер мен поэзия туралы жиі әңгімелесіп, бірге музыка тыңдайтын. Салинас – органшы және композитор, ол Фрай Луиспен бірге музыка адамды дінге жақындастырады және рухани ойларға жетелейді деген пікірде болды. Оданың бір бөлігі төменде келтірілген. Бұл одада музыканың құдайды тануға, сондай-ақ надандық пен басыбайлылықтан құтылуға көмектесетін көптеген жағымды суреттері бар.

Кейінгі беделі

Кейінгі ғасырларда Фрай Луи Испанияда ақын ретінде ерекше даңққа ие болды. 1631 жылы Франсиско де Квеведо Леонның өлеңдер жинағын дайындады. Ал XVIII ғасырда ол көптеген неоклассикалық ақындарға шабыт сыйлады.