Кіріспе
Прото-индоевропалық қоғам – бұл прото-индоевропалық тілінің, барлық қазіргі индоевропалық тілдердің атасы болған ежелгі прото-индоевропалықтардың қайта құрылған мәдениеті.
Proto Indo European society is the reconstructed culture of Proto Indo Europeans, the ancient speakers of the Proto Indo European language, ancestor of all modern Indo European languages.
Ғылыми тәсілдер
Бұл саладағы көптеген заманауи идеялар тілдің нақты шығу тегі туралы әлі де шешілмеген Үнді-Еуропалық отаны туралы пікірталасты қамтиды. Зерттеушілер осы мәдениетті зерттеу үшін төрт негізгі тәсілді қолданды: Тарихи лингвистика (әсіресе салыстырмалы лингвистика): Proto-Индоевропа тілінің сөздік қорының бір бөлігін құраған сөздер мен формулаларды қайта құруға және сәйкестендіруге негізделген түсіндірмелер (осы бетте * белгісімен, алдынан жұлдызша қойылып келтірілген). Бұл дыбыстық заңдар мен ортақ грамматикалық құрылымдар негізінде қайта құрылған; тамырлар үшін берілген анықтамалар "коннотациялар" (қыз тілдерінде мұра етілген сөзбен байланысты ұғымдар) ретінде түсінілуі керек, олардың бастапқы "денотациясына" (Proto-Индоевропа тілінің кезіндегі нақты мағынасы) жақын. Салыстырмалы мифология: ортақ тақырыптар мен ерекшеліктерді анықтау үшін Үнді-Еуропалық сенімдерді салыстыруға негізделген түсіндірмелер. Сыртқы ықпалдар мен сенімдердің үлкен өзгерістеріне байланысты, құдайлардың көптеген есімдерін сенімді түрде қалпына келтіру қиын, бірақ ғалымдар Proto-Индоевропа мифологиясының бөліктерін қалпына келтіре алды. Салыстырмалы фольклор, халық әңгімелерінің шығу тегін анықтаудың қиындығына байланысты, Үнді-Еуропалық зерттеулерде көбінесе назардан тыс қалады. Археология: материалдық мәдениеттің археологиялық дәлелдеріне негізделген түсіндірмелер. Археологтар Мария Гимбутас (1956) және Дэвид В. Энтони (2007) ұсынған Курган гипотезасы – Үнді-Еуропалық отаны туралы ең қабылданған теория, ол Халколит дәуірінде Понт-Каспий далаларында пайда болды деп болжайды. Бұдан кейін осы гипотезаға негізделген түсіндірмелер келтіріледі. Археогенетика: ежелгі адамдардың қоныс аударуының сипатын және "көбелек желілерін" түсіну үшін ежелгі ДНК-ны зерттеуге негізделген түсіндірмелер. Анатолиялық гипотезаны қолдау үшін 2012 жылы "Индоевропалық тілдер отбасының шығу тегі мен таралуын картаға түсіру" атты зерттеу кеңінен танымал болды, бірақ тарихи лингвистердің сынға ұшырады, олар зерттеуді салыстырмалы әдістен бас тарту және тілді гендермен шатастыруда айыптады.
Historical linguistics (especially comparative linguistics): interpretations based on the reconstruction and identification of words and formulae (those cited *thus on this page, with a preceding asterisk) which formed part of the vocabulary of the Proto Indo European language. These are reconstructed on the basis of sound laws and shared grammatical structures; the definitions hereunder given for the roots should be read as "connotations" (the concepts associated with a word that were inherited in the daughter languages), close to their original "denotation" (the exact meaning at the time of the Proto Indo European language). Comparative mythology: interpretations based on the comparison of Indo European beliefs to identify shared themes and characteristics. While few divine names can be confidently reconstructed due to foreign influences and considerable evolutions in beliefs, scholars have been able to recover parts of the Proto Indo European mythology. Comparative folklore is often overlooked in Indo European studies due to the difficulty of dating the origin of folk stories. Archaeology: interpretations based on archaeological evidence of a material culture. The Kurgan hypothesis, proposed by archeologists Marija Gimbutas (1956) and David W. Anthony (2007), is the most widely accepted theory on the Indo European homeland, and postulates an origin in the Pontic Caspian steppes during the Chalcolithic period. What follows are interpretations based upon this hypothesis. Archaeogenetics: interpretations based on the study of ancient DNA to understand the nature of ancient human migrations and "mating networks". In support of the Anatolian Hypothesis, a study named "Mapping the Origins and Expansion of the Indo European Language Family" gained widespread media attention in 2012, but received scrutiny from historical linguists, who accused the study of abandoning the comparative method and of conflating language with genes.
Ертедегі Хвалинск (49003900)
Үй жануарлары шамамен 4700 ж.б.э. Дунай аңғарынан Волга-Урал даласына әкелінді, онда Энтони ертедегі Индоевропа тілімен байланысты ертедегі Хвалинск мәдениеті (4900–3900) қалыптасты. Мал мен қойлар тамақтандырудан гөрі діни құрбандықтарда маңыздырақ болды, бұл Понт-Каспий далалары арқылы шығысқа қарай жаңа культтер мен рәсімдердің таралуын көрсетеді, ал үй жануарлары ғалам туралы прото-индоевропалық түсініктердің бастауы болды. Энтони осы кезеңде жылқының біртіндеп үйретілуін – бағындырудан бастап, жануармен жұмыс істеуге дейін жатқызады. 4500–4200 жылдар аралығында мыс, ерекше әшекейлі қабықшалар және жылтыратылған тас балғалар Шығыс Балқандағы Варнадан Волга өзені маңындағы Хвалинскке дейін Понт-Каспий далалары арқылы айырбасталды. Шамамен 4500 ж.б.э. далаларда импортталған мыс бұйымдарымен толықтырылған, бірақ қалғандарынан өзгешеленіп тұратын бірнеше бай безенділген жеке қабірлер пайда бола бастады. Анадолиялық ерекше топ 4200–4000 жылдар шамасында Оңтүстік-Шығыс Еуропаға Индоевропалық көші-қонның бірінші толқынынан пайда болған болуы мүмкін, бұл Суворово–Чернавода I көші-қонымен сәйкес келеді, сонымен қатар Хвалинск мәдениеті Дунай аймағына қарай батысқа қарай кеңейді, одан Новоданиловка (4400–3800) және Кейінгі Срединный Стог (4000–3500) мәдениеттері пайда болды. Жақында жүргізілген генетикалық зерттеулер Хвалинск мәдениетінің еркектері Батыс далалық малшылар (WSH) кластеріне жатса, олар Шығыс аңшы-жинаушылар (EHG) мен Кавказ аңшы-жинаушылар (CHG) тегінің қоспасы екенін көрсетті. Бұл қоспа б.з.д. 5000 жылдан бастап Шығыс Понт-Каспий даласында қалыптасқан. 4200–3300 жылдар аралығында далалық экономикада революциялық өзгерістер болды, үй жануарларын негізінен қоғамдық құрбандықтар үшін рәсімдік валюта ретінде пайдаланған, мал шаруашылығына ішінара тәуелділіктен кейін, ірі қара малға, қой немесе ешкі еті мен сүт өнімдеріне толық тәуелділікке көшілді. Кейінгі Хвалинск және Репин мәдениеттері (3900–3300), классикалық (Анадолиядан кейінгі) прото-индоевропа тілімен байланысты, 4000 жылдан кейін дәнді дақылдарды өсірудің алғашқы белгілерін көрсетті, бұл даланың батыс бөлігінен шығысқа қарай егіншіліктің баяу және ішінара таралуымен байланысты. 3700–3300 жылдар шамасында прото-тохарий тілінде сөйлейтіндердің Оңтүстік Сібірге қарай қоныс аударуының екінші толқыны Афанасьево мәдениетінің (3300–2500) пайда болуына әкелді. Дөңгелегі жоқ арбалар 3500 жыл шамасында көршілес Солтүстік Кавказдың Майкоп мәдениетінен (3700–3000) Понт-Каспий даласына енгізілді, олармен прото-индоевропалықтар жүн және жылқы саудасын жүргізді. Иерархиялық Майкоп мәдениетімен, өзі Месопотамиялық Урук мәдениетінің ықпалында болған, өзара әрекеттесу прото-индоевропалық өмір салтына елеулі әлеуметтік әсер етті. 3000 жылдан кейін болған климаттың өзгеруі шөптесін жердің өнімділігін арттыратын жағдай жасады. Жаңа мал шаруашылығы экономикасы үшінші демографиялық кеңеюдің жылдам толқынын бастан кешірді, бұл жолы Орталық және Солтүстік Еуропаға қарай. Усатово халқының шамамен б.з.д. 3300 жылдан бастап ежелгі еуропалық Триполи мәдениеті арқылы Польшаның оңтүстік-шығысына қарай қоныс аударуы, содан кейін Ямняның 3100–2800 жылдар аралығында Паннония алабына қарай қоныс аударуы кейбір ғалымдар тарапынан итальян, кельт және герман тілдеріне дейінгі тайпалардың қозғалысы ретінде қарастырылады. Прото-индоевропа тілі 2500 жылдан кейін сөйлеуден тоқтаған болуы мүмкін, өйткені оның әртүрлі диалектілері бір-біріне түсінікті емес тілдерге айналып, үшінші Индоевропалық көші-қон толқыны (3300–1500) кезінде Батыс Еуразияның көп бөлігіне тарала бастады. Индоиран тілдері 2000 жылдан кейін Орталық Азияға, қазіргі Иранға және Оңтүстік Азияға енгізілді.
Сыныптар құрылымы
Жалпы алғанда, протоиндоевропалық қоғам иерархиялық құрылымға ие болғандығы, әлеуметтік жіктелудің қандай да бір түрі мен әлеуметтік мәртебенің түрлі деңгейлері болғандығы қабылданған. Дегенмен, оларда қатаң қабатталған құрылым немесе тарихи Үндістандағыдай касталар болғаны күмәнді. Құлдар мен еркін адамдар арасында айқын айырмашылық болды, көбінесе соғыс тұтқындары немесе қарыздарын төлей алмаған борышкерлер құл ретінде ұсталған. Қоғамның еркін бөлігі дін қызметкерлері, патшалар және жауынгерлердің элиталық тобынан, сондай-ақ қарапайым халықтан тұрды. Әр рудың басшысы (*) тойлар мен рәсімдерді демеушілік етіп, мақтау өлеңдерінде ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген. Киім-кешек, дене әшекейлері және қару-жарақпен безендірілген қорған қабірлерінің болуы, сондай-ақ "байлық" (*), "мұқтаж болу" (*) немесе "қызметші" (*, "екі жақтан да қимылдайтын адам"; және *, "төмен тұрған адам") сияқты ұғымдардың жақсы расталуы, байлық пен кедейлік иерархиясы танылғанын көрсетеді. Кейбір қабірлер, орташадан ірі болып, салынуы үшін көптеген адамдардың қатысуын қажет еткен, сонымен қатар кейбір адамдарға жоғары мәртебе берілгенін көрсетеді. Мұндай ерекше жерлеу рәсімдері тек ең бай адамдарға ғана арналмаған. Әсіресе, металл өңдеушілерге (smiths) сәнді қабірлер берілген, бұл ерте қола дәуірінде олардың металлургиясын сиқырмен байланыстыруымен байланысты болуы мүмкін. Жалпы, мұндай қабірлер көбінесе Шығыс Дон-Волга далаларында ерлерге тиесілі болса, Батыс Днепр-Донец аймағында теңдік көбірек сақталған.
Туыстық қатынас
Лингвистика туыстық қатынастарға қатысты көптеген сөздерді сенімді түрде қайта құруға мүмкіндік берді. Олардың барлығы патриархалды, патрилокалды және патрилинейлік әлеуметтік құрылымды көрсетеді. Патрилокалдылық лексикалық дәлелдермен расталады, соның ішінде * , 'алыстату', деген сөз, еркек әйелді үйленуді білдіретін сөз. Осылайша, құқықтар, мүлік және міндеттер әкеге тиесілі болды, ал әйелдер күйеуінің отбасына жақын тұрып, қалыңдық төленгеннен кейін тұрмысқа шықты. Үйді (*) әдетте отбасының аға еркегі, * ("үйдің иесі") басқарды, және ол балалары, немерелері, тіпті туыс емес құлдар немесе қызметшілерден де құралуы мүмкін. Оның әйелі де толықтыратын рөл атқарған болуы мүмкін: кейбір деректер күйеуі қайтыс болған жағдайда, ол үйдің қожайыны (*) ретінде өз орнын сақтап қалар еді, ал үлкен ұлы жаңа қожайын болар еді. Прото-индоевропалық экспансионистік туыстық жүйе, ықтимал, ерлі-зайыпты экзогамия (неке арқылы басқа елден келген әйелдерді қабылдау) және басқа отбасылар мен тайпалармен асырап алынған балаларды алмасу арқылы қолдау тапты, бұл генетикалық дәлелдермен және кейінгі индоевропалық тілдердегі куәліктермен дәлелденді. Бір рет құрылғаннан кейін, отбасы негізін қалаушының еркек ұрпағының тірі қалғанша сақталды, ал клан немесе тайпа негізін қалаушылар көбінесе индоевропалық дәстүрлерде аңыздық өткеннен шыққан мифтік жандар ретінде бейнеленді. Бұл туыстық ұйым түрінде, жеке тұлғаның кланның негізін қалаушы ата-бабасынан генетикалық қашықтығы оның әлеуметтік мәртебесін анықтады. Бірақ егер ол ерекше батырлық немесе ізгілік көрсетсе, сол адам өз кезегінде қоғамда беделге ие болып, ақырында өз ұрпағын құра алатын еді. Жеке тұлғаны кланмен байланыстыратын қайта құрылған сөздікте * дегеніміз – «өз тобының мүшесі», «қоғамға жататын адам» (сырттан келгеннен айырмашылығы). Бұл сөз индоирандық [[арий (өз атауы)], және мүмкін кельт aryos ('асыл, еркін адам'), хеттік arā ('теңдес, серік'), және германдық arjaz ('асыл, ерекше') сөздеріне бастап кетті. Алайда, бұл терминнің этникалық мағынасы болмауы мүмкін, және прото-индоевропалық тілшілердің өздерін топ ретінде атау үшін бір сөзі болды ма, біз білмейміз. Тағы бір сөз, *, «адамдар», «еркін адамдар» дегенді білдіреді.
Қорғаушы-клиент
Прото-индоевропалықтардың "жетекші" дегенге бірнеше сөзі болған: * – жалпы термин, * ("орналастыру, ұйымдастыру") сөзінен туындаған; * діни функциялары бар билеушіні білдірді, римдік [[rex Sacrorum ('қасиеттілердің патшасы') патшаның діни қызметінің мұрасы ретінде сақталған. Мұндай демеушілер ұйымдастырған қоғамдық тойлар, олардың басқа қауымға көрсеткен жомарттығы арқылы еңбек пен ресурстарды теңсіз жұмылдыруға негізделген саяси иерархияны нығайту және сақтау жолы болды. Бәсекелестер өздерінің тойларының ауқымы мен күрделілігі арқылы ашық бәсекелесіп, одақтар сыйлық беру және осы қоғамдық жиындарда берілген уәделер арқылы бекітілді. Тойдың ұйымдастырушысы *, "қонақтардың иесі" деп аталды, ол өлмейтін құдайлар мен өмірлік қонақтарын тағам, сусын және поэзия сыйларымен құрметтеді.
Қонақ-қожайын
Вертикальды әлеуметтік теңсіздіктер ішінара қонақтар мен үй иелері арасындағы қонақжайлық міндеттемелерімен теңгерілген. Антонийдің сөзіне сәйкес, жылқыларды қолға үйрету және б.з.д. 4500-3500 жылдар аралығында Каспий-Понтия даласына арбалардың енгізілуі Ямная мәдениетінде жылжу белсенділігінің артуына, содан кейін қонақ-үй иесі саяси құрылымының қалыптасуына әкелді. Әсіресе қатал маусымдарда түрлі малшы рулары далалар арқылы көшіп-қонып жүрген кезде, бұл міндеттерді осы уақытқа дейін тек туыстары мен бірге тұратын адамдарына (*h₂erós) шектеген тайпалардың аумақтарында жергілікті көші-қонды реттеу қажет болды. Прото-индоевропа тілінде *ghós ti термині, бастапқы мағынасы «дастархан серігі» болған, үй иесін немесе қонақты білдіруі мүмкін. Қонақ пен үй иесі арасындағы міндетті өзаралықтың мағынасы латын тіліндегі hospēs («шет елдік, қонақ; үй иесі»), көне ағылшын тіліндегі ġiest («бейтаныс, қонақ») немесе көне шіркеу славян тіліндегі gostĭ («қонақ») және gospodĭ («ие») сияқты туысқан сөздерде сақталған. Шындығында, қонақтар мен үй иелері анттар мен құрбандықтармен байланысты өзара және қайтарулы қарым-қатынаста болды. Сый-сыяпат беру және алу рәсімдерімен бірге, қонақ болашақта кез келген уақытта үй иесіне қонақжайлық көрсетуге міндетті болды. Бұл міндет тіпті мұрагерлік болып табылуы мүмкін: Гомердің батырлары Глаук пен Диомед аталарының қонақ-үй иесі қарым-қатынасын бөліскенін білгенде, шайқасуды тоқтатып, бір-біріне сыйлықтар сыйлады. Қонақ-үй иесі міндеттемелерін бұзу аморальдық, заңсыз және қасиетсіз деп есептелді: Ирландия заңдарында қонақжайлықтан бас тарту кісі өлтірумен тең дәрежедегі ауыр қылмыс саналды. Қонақты өлтіру де қонақжайлықты жеңілтек пайдалану сияқты, ұлы жиренге ұшырады.
Құқықтық жүйе
Дәстүрлі заң тілінің архаикалық сипаты, сөздердің ескі формалары мен мағыналарын сақтауы және заң сөйлемдерінің әрқашан бірдей айтылу қажеттілігі Proto-Индоевропалық құқықтық жүйенің кейбір элементтерін сенімді түрде қайта құруға мүмкіндік береді. Мысалы, * («шеңбер жасау, аяқтау») сөзі әкенің (немесе иесінің) ұлының (немесе құлының) келтірген зиянын өтеуі немесе кінәліні зардап шеккен тарапқа тапсыруын білдіретін өтемақы түрін көрсетеді. Бұл Рим және Хет заңдарындағы ортақ құқықтық және тілдік тегімен расталады. Тағы бір түбір – * – өтемақыны білдіріп, туыс тілдерде «қан бағасы», «құдайға жалыну» немесе «кінә» мағыналарын береді, бұл оның ұрлық немесе зорлық-зомбылық үшін өтеу төлеуге арналғанын көрсетеді. Заң, көрінеу, ғаламның «реттелісін» (*) сақтау үшін жасалған, оның негізінде ғарыштық үйлесімділік физикалық немесе әлеуметтік әлемде болсын, сақталуы керек деген идея жатыр. Дегенмен, бұл жерде әділдікті қоғамдық түрде іске асыру болмаған, сондай-ақ, бүгінгідей ресми соттар да болмаған. Шарттық міндеттемелерді жеке тұлғалар кепіл ретінде қорғаған: егер екінші тарап төлеуге жарамсыз болса, олар оның қарызын төлеуге жауап беруге уәде берген. Дау туған жағдайда, адам мәселені өз қолына алып, мысалы, төлем жасауға мәжбүрлеу үшін біреудің мүлкіне кіруіне тыйым салатын немесе істі куәгерлермен бірге судьяларға (әлде патшаларға) беруге болады. «Ант» сөзі * етістігінен (*, «кету») туындаған, ол ант беру рәсімі ретінде сойылған жануарлардың арасымен жүруден шыққан. * түбірі (*, «сәйкес келу») ғарыштық тәртіп ұғымымен байланысты, яғни «сәйкес, дұрыс, реттелген». Бұл ең сенімді түрде қайта құрылған Proto-Индоевропалық сөздердің бірі, көптеген тармақтарда туыс сөздер кездеседі: латынша artus («буын»); Орта жоғары неміс тілінде art («туа біткен ерекшелік, табиғат, мінез»); грек тілінде artús (ἀρτύς, «реттелу»), мүмкін arete (ἀρετή, «қасиет»); армян тілінде ard (արդ, «өрнек, пішін»); Авестада arəta («реттелу») және ṛtá («ақиқат»); Санскритте ṛtú (ऋतु, «дұрыс уақыт, тәртіп, ереже»); Хетт тілінде āra (𒀀𒀀𒊏, «дұрыс, лайықты»); Тохариялық А тілінде ārt («мақтау, риза болу»).
Үшфункционалдық гипотеза
Жорж Дюмезиль ұсынған үш функциялы гипотеза, діни қызметкерлер (қасиетшілер мен билеушілердің діни және әлеуметтік функцияларын қамтитын), жауынгерлер (күш қолдану және батылдық ұғымдарымен байланысты) және шаруалар немесе егіншілер (өнімділік пен қолөнермен байланысты) сыныптары арасындағы үш бөліністе көрінетін үшжақты идеологияны постулаттайды. Бұл бөлініс көптеген тарихи белгілі, үнді-еуропа тілдерінде сөйлейтін топтарда байқалады. Дюмезил бастапқыда бұл бөліністің үнді-еуропалық қоғамдардағы нақты бөлінуден туындағанын мәлімдеген, бірақ кейіннен жүйені функциялар немесе жалпы ұйымдастыру принциптері ретінде бейнелеу арқылы көзқарасын жұмсартты. Дюмезильдің теориясы зор ықпалға ие болды және кейбір ғалымдар оның шеңберінде жұмыс істеуді жалғастыруда, бірақ ол сонымен қатар априорлық және тым кең қамтушылық деп сынға ұшырады, осылайша оны дәлелдеу немесе жоққа шығару мүмкін емес.
Нанымдар
Индоевропалықтардың қайта құрылған космологиясы, малдың, әсіресе сиырлардың құрбандыққа шалу рәсімінің олардың сенімдерінің негізінде, әлемдік тәртіптің бастапқы жағдайы ретінде болғанын көрсетеді. *Трито, алғашқы жауынгер туралы миф, *Нгви атты үш басты жылан ұрлаған малдарды босатуды қамтиды. Халықтың байлығын қайтарып алғаннан кейін, Трито ақырында малдарды дін қызметкеріне сыйлады, құдайлар мен адамдар арасындағы сый беру циклінің жалғасуын қамтамасыз ету үшін. Жаратылыс мифі дұрыс құрбандық шалған халыққа арналған құдайлардың ниетімен малдарды қайтарып алу ретінде шабуылды ақтауға мүмкіндік береді. Көптеген Индоевропалық мәдениеттер мал ұрлау дәстүрін сақтап қалды, оны көбінесе батырлық аңыздармен байланыстырды. Жорж Дюмезил діни функция екілік ретінде бейнеленгенін айтты, бірі дін қызметкерлерінің магиялық-діни табиғатын көрсетеді, ал екіншісі адам қоғамына діни санкция беруге қатысады (әсіресе келісімдер), бұл теория ирандық, римдік, скандинавиялық және кельт дәстүрлеріндегі ортақ белгілермен қолдалады. Астрономия Proto-Индоевропалықтардың арасында жетілдірілмеген, олар бірнеше жеке жұлдыздар мен жұлдыздық топтарға ғана (мысалы, Сириус, Үлкен Аю) ат қойған болуы мүмкін. Proto-Индоевропа тіліндегі "құдай" сөзі – *deiwós ("аспанды"), ол өзі *dei ("жарық, жарқыраңқы") сөзінен туындаған. Ал "жер" сөзі (*dʰéǵʰōm) "жерлік" және "адам" сөздерінің түбірі болып табылады, латын тіліндегі humus және homo сөздерінде анық көрінеді. Бұл құдайларға қатысты адамзаттың мәртебесінің иерархиялық тұжырымын көрсетеді, "өлімді" (*mr̩tós) сөзінің "адам" сөзімен синоним ретінде қолданылуымен расталады, Индоевропалық дәстүрлерде өлмейтін құдайларға қарсы. Бұл идея Гомердің "өлімсіз құдайлар мен жер бетінде жүретін адамдар" деген сөзінде көрінеді. Proto-Индоевропалық сенімдерге қарсы тұратын анимистік субстрат әсер етті, және лингвистикалық (туыс сөздер) және тақырыптық (көріністер) дәлелдерге негізделген бірнеше атаулар ғарыштық және элементтік құдайлар болып табылады: 'Күндізгі Аспан' (*Dyḗus), оның серігі 'Жер' (*Dʰéǵʰōm), оның қызы 'Таң' (*H₂éwsōs), және оның Егіз ұлдары, 'Күн' (*Séh₂ul) және Күн қызы, сондай-ақ жел, су, от, өзендер мен бұлақтардың құдайлары. Proto-Индоевропалық жаратылыс мифінде алғашқы адам *Ману ("Адам") өзінің егіз інісі *Yемоға ("Егіз") жасаған алғашқы құрбандық туралы айтылады, одан космологиялық элементтер пайда болды. Басқа құдайлар, мысалы ауа райы құдайы *Perkʷunos және жолдар мен малдың қамқоршысы *Péh₂usōn, батыс (еуропалық) және грек-арий дәстүрлерінде куәландырылғандықтан, кейінірек пайда болған жаңалықтар болуы мүмкін.
Әдет-ғұрыптар
Индоевропалықтар политеистік дінді ұстанған, оның негізі ірі қара мен жылқыны құрбандыққа шалу рәсімдері болған, бұл рәсімдерді діни қызметкерлер немесе шамандар жүргізген. Құдайларға құрбандық шалынған малдардың олардың құрметін алуға мүмкіндік беретініне үміттенген. Патша, бас діни қызметкер ретінде, басқа әлеммен жақсы қарым-қатынас орнатуда маңызды рөл атқарған. Ертедегі Индоевропалықтармен байланысты Хвалинск мәдениеті үй жануарларын құрбандыққа шалудың археологиялық дәлелдерін көрсеткен. Индоевропалықтарда жылқыны құрбандыққа шалу арқылы туыстық байланыстарды жаңарту дәстүрі болған, ол патшайымның немесе патшаның жылқымен ритуалдық түрде қосылуын қамтиды, содан кейін ол құрбандыққа шалынып, рәсімге қатысушыларға бөлістірілетін. Индоевропалық қоғамдағы сиқырдың рөлі туралы біз көп білмейміз, бірақ оның әлеуметтік құбылыс ретінде болғанына күмән жоқ, өйткені көптеген тармақтар ұқсас сөздермен айтылған дұғалар мен қарғыстарды, мысалы, құрттарға қарсы дұғаларды қолданғандарын көрсетеді. Сонымен қатар, дұғалар мен сиқырлы сөздер хирургиялық құралдар мен шөптер немесе дәрі-дәрмектермен бірге медицинаның үш түрінің бірі саналған. Өсімдікті күйдірудің ең ерте дәлелі б.з.д. 3500 жылға дейін Румыниядағы кургандарда табылғандықтан, кейбір ғалымдар марихуананы алғашқы Индоевропалықтардың ритуалдық рәсімдерде психоактивті есірткі ретінде қолданғандығын болжайды, бұл әдет олардың көші-қоны кезінде Батыс Еуразияға тараған. *kanna ("каннабис") түбірінің санскритте śaná, грек тілінде kánnabis (κάνναβις), герман тілінде *hanipa (неміс тілінде Hanf, ағылшын тілінде hemp), орыс тілінде konopljá, албан тілінде kanëp, армян тілінде kanap және көне прус тілінде knapios сөздерімен байланысты екендігі ұсынылған. Басқа тіл білімі мамандары ортақ тілдік мұра Индоевропалық кезеңге дейін қараймайтынын және марихуана сөзінің Еуразияға "айналып жүретін сөз" ретінде кейінірек тарағанын, содан кейін ежелгі грек және санскрит тілдеріне Индоевропалық емес тілден қарызға алынғанын айтады.
Поэзия
Поэзия мен әндер ежелгі Индоевропалық қоғамның орталық бөлігін құрады. Ақын-әнші – қоғамдағы ең көп жалақы алатын мамандық болатын, мүмкін, кейбір отбасыларда мұрагерлікпен жалғасып келетін кәсіптің өкілі, өнер әкеден балаға беріліп, ақын оның барлық техникалық жақтарын меңгеруі және кең көлемдегі дәстүрлі тақырыптарды білуі қажет болды. Ол жылқы, мал, көлік, әйелдер сияқты құнды сыйлықтарға ие болып, жоғары құрметпен қарастырылды. Кейде ақын-әнші белгілі бір ақсүйек ханзадемен немесе әулетімен тығыз байланыста болар еді. Ал кейде ол өзімен бірге жарандарымен саяхаттап, бірінен кейін бірі әртүрлі сарайларға қызмет ететін. Мәдени білімді жеткізуші ретінде ақын ежелгі батырлық дәуірлерді еске түсіріп, батырлардың, патшалардың және құдайлардың қаһармандықтарын жырлайтын. Қасиетті гимндерді жазу арқылы құдайлар қоғамға жақсы тағдар сыйлап, патшалардың есімін ұрпақтан ұрпаққа жеткізер еді. Ерте Индоевропа тілінде *erkw ("сыйлыққа мадақ") деген арнайы әнге қатысты лексема анықталған. Мұндай мақтау өлеңдері құдайлардың (немесе демеушінің) жомарттығын жариялап, олардың сыйларын тізімдеп, демеушінің даңқын арттыратын, ал өлімсіздікке тек көзге түсетін соғыс немесе ізгілік арқылы ғана қол жеткізілетін еді. Атақ-даңқ (*ḱléwos) ұғымы ежелгі Индоевропа поэзиясы мен мәдениетінің маңызды бөлігі болды. Бұл терминге негізделген көптеген поэтикалық тіркестерді қайта құруға болады, мысалы, *ḱléwos wéru ("кең даңқ"), *ḱléwos meǵh₂ ("үлкен даңқ"), *ḱléuesh₂ h₂nróm ("адамдардың, батырлардың атақты істері") немесе *dus ḱlewes ("нашар беделге ие"). Индоевропа поэзиялық дәстүрі, әдетте, ауызша формулалық болды: өшпейтін даңқ (*ḱléwos ń̥dʰgʷʰitom), жылдам аттар (*h₁ōḱéwes h₁éḱwōs), мәңгілік өмір (*h₂iu gʷih₃), күннің дөңгелегі (*sh₂uens kʷekʷlos) метафорасы немесе Гектор мен Рудраға тән "адам өлтіруші" (*hₐnr̥ gʷhen) сияқты тұрақты тіркестер ақын-әншілер арасында эпикалық әндердің лирикалық өлең жолдарын толықтыру үшін таратылды. Индоевропа ақынының міндеті – батырлардың атақты істерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізу еді. Ол ескі және кейде түсініксіз тұжырымдарға негізделіп, өзінің шеберлігі мен импровизациясымен мотивтерді байланыстыра отырып, өлеңдерді жазып, қайта айтатын. Сондықтан поэзия сөздерді тоқу (*wékʷos webh) және сөйлеуді жасау (*wékʷos teḱs) әрекеттерімен байланысты болды.
Соғыс жүргізу
Индоевропалықтар соғысқа бейім жаулап алушылар ретінде жиі бейнеленгенімен, олардың қайта құрастырылған қару-жарағы аса көп емес. Олардың садақ атуды білгеніне күмән жоқ, себебі «жасақ» (*gʷéru; *ḱúh₁los), «ұшты таяқ» (*h₂eiḱsmo) немесе «лақтыратын жасақ» (*ǵʰai só s) мағыналары бар бірнеше сөз куәландырылған. *wēben термині «кескіш қаруды» білдіреді, мүмкін, пышақ, ал *h₂/₃n̩sis – «ірі шабуылдық пышақты», шамамен б.з.д. 3300–3000 жылдар шамасында Еуразияда табылған қола пышақтарға ұқсас. Прото-индоевропалықтар 2000–1500 жылдар шамасында пайда болған қылыштарды білмеген. Балта *h₄edʰés деп аталатын, ал *spelo/eh₂ сөзі ағаш немесе былғары қалқанды білдірді. *leh₂wós термині «әскери бөлім» немесе «әскери қимыл» дегенді білдірсе, *teutéh₂ «жаугершілік кезінде жұмылдырылатын, мүлік иесі ересек еркек» дегенді білдіруі мүмкін, бәлкім, бастапқыда «құралмен қамтылған халық» деген мағынада қолданылған. Бірқатар ғалымдар Индоевропалық дәстүрлерде *kóryos деп аталатын жауынгерлік топқа қосылып ерлікке ие болу талап етілгенін айтады. Олар аға басшының жетекшілігімен аң аулап, қарақшылықпен айналысып, жат жұрттарды тонау арқылы өмір сүрген. *Kóryos мүшелері сол бауырластар қауымдарында (Männerbünde) бірнеше жыл қызмет етіп, содан кейін үйлеріне оралып, ересек адамдар ретінде жаңа беделге ие болған. Бастамашылық кезеңінде жас еркектер жабайы жануарлардың, әсіресе қасқырлардың (*wl̩kʷo) және иттің (*ḱwōn) терілерін киіп, есімдерін алып, олардың табиғатын қабылдап, өздерінің қоғамдық ережелері мен тыйымдарынан құтылуға тырысқан. Понт-Каспий даласынан табылған көптеген құрған стелаларында белбеу мен қару-жарақ киген адамның бейнесі бейнеленген. Кейінгі Индоевропалық дәстүрлерде, әсіресе германдық және кельт өнеріндегі жартылай жалаңаш жауынгерлердің бейнесінде, *kóryos шабуылшылары басшылары мен құдайларына байланыстыратын белбеу киген, басқа ештеңе кимеген. Скиф мәдениетінде де белбеулі жауынгерлерді бейнелейтін құрған стелаларының дәстүрі кең таралған. Түрлі элементтерге сүйене отырып, кейінірек Индоевропалық тілдерде кездесетін «жануарларға ұқсас шабуыл мәдениетінің» сабақтастығы туралы да болжам жасалған, мысалы, германдық берсеркерлер, италиялық Ver Sacrum, спарталық Криптея, сондай-ақ мифтік кельт фианнасы және Ведалық Маруттар, грек, герман, балтық және славян дәстүрлеріндегі адам-қасқыр аңызы. Көбінесе қалыңдыққа бәсекелестікке негізделген патриархалды экономикада, климаттың өзгеруі кезеңдерінде қалыңдық бағасының өсуі үйленбеген ер адамдардың мал ұрлауының көбеюіне әкелуі мүмкін. Ғалымдар сондай-ақ, меценат-клиент қарым-қатынасының тартымдылығымен қатар, *kóryos Индоевропалық тілдердің Еуразияның көп бөлігіне таралуында маңызды рөл атқарған болуы мүмкін деп санайды.
Жеке есімдер
Екі сөзден құралған сөздерді жеке есімдерде қолдану, көбінесе, бірақ әрқашан емес, олардың иесіне қаһармандық немесе асыл іс тағайындау, үнді-еуропа тілдерінде соншалықты кең таралған, оның мұрагерлік ерекшелік екені сөзсіз. Бұл есімдер ерте диалекттерде санскрит дәстүрінде бахуврихи деп аталатын күрделі сөздер класына жатқан. Веда бахуврихисіндегідей ("әлдеқанша күріш", "көп күріші бар адам" мағынасында), осы күрделі сөздер иелік көрсететін белсенді құрылым ретінде жасалады және сөз түбірін қажет етпейді. "Кеме" (*néh₂us) сөзі тілдік топтарда кеңінен кездесетіндіктен, көлік құралы (вероятно, ойық қайық) прото-индоевропалықтарға белгілі болған. Металлургияға қатысты лексика өте шектеулі, ең жақсы жағдайда мыс/қола, алтын және күміс болғандығын растай аламыз. "Металл" сөзінің негізгі түбірі (*h₂ey es) "мыс" немесе "бронза" – мыс пен қалайы қоспасын білдіреді деп есептеледі. "Алтын" сенімді түрде *h₂eusom ретінде қалпына келтірілген, ал *h₂erǵ n̩t om "ақ металл" немесе "күміс" деп аталады. Прото-индоевропалықтар сонымен қатар дәнбастаушы (*sr̩po/eh₂), былғарымен жұмыс істеуге немесе ағаш тесуге арналған шиыршық (*h₁óleh₂) және иілген, екі тармақты бұтақтан жасалған қарапайым жыртылғыш (*h₂érh₃ye/o) туралы білген. "Пеш" немесе "тамақ пісіруге арналған ыдыс" (*h₂/₃ukʷ) термині "пісіру" (*bʰōg) және "қайнату" (*yes) сияқты төрт тармаққа негізделген. Олар, әрине, сыра (*h₂elut) және бал (*médʰu) ішкен, ал "шарап" (*wóinom) сөзі де ұсынылған, бірақ бұл мәселе әлі де даулы. Прото-индоевропалықтар мата өндірген, оны жүн (*wĺh₂neh₂), зығыр (*linom), тігін (*syuh₁), орау (*(s)pen), тоқу (*h₂/₃webʰ) және өру (*pleḱ) үшін қолданылған, сондай-ақ ине (*skʷēis) және жіп (*pe/oth₂mo) болған. Олар тарақтар (*kes) және мазьбен майлауға да бейім болған (*h₃engʷ).
Жануарлар
Жануарлар (әсіресе сүтқоректілер) қайта құрылған лексикада жеткілікті мөлшерде кездеседі. Біз әртүрлі жануар түрлеріне шамамен жетпіс бес атау бере аламыз, бірақ бұл прототілдегі барлық ажыратылған жануарларды толық қалпына келтірмейді. *kʷetwor pod төрт аяқты жануарды (tetrapod) білдірсе, *gʷyéh₃wyom жануарлардың жалпы атауы болған сияқты, ол *gʷyeh₃ түбірінен, яғни "тіршілік етуден" шыққан. Прото-үнді-еуропалық тілдердің өкілдері сондай-ақ жабайы жануарлар (*ǵʰwḗr) мен үй жануарларын (*péḱu) ажыратқан.
Үй жануарлары
Қайта құрылған лексика неолит экономикасын көрсетеді, отандық жануарларға кеңінен сілтемелер бар. Олар сиырлар (*gʷṓus), қойлар (*h₃ówis), ешкілер (*díks немесе *h₂eiĝs) және шошқалар (*sūs; сондай-ақ *pórḱos, "шошқа баласы") туралы білген. Иттер (*ḱwōn), сүт (*ǵl̩ákt; сондай-ақ *h₂melǵ, "сауу") және сүт тағамдары, жүн (*wĺh₂neh₂) және жүн маталары, егіншілік, арбалар және бал (*mélit) оларға мәлім болған. Жойылып кеткен тарпан түрі деп саналатын жылқыны (*h₁éḱwos) үйрету, бұл халықтардың арасында пайда болған болуы мүмкін, және ғалымдар бұл жаңалықты олардың жылдамдығын арттыруға және кеңірек таралуына себеп болған фактор ретінде қарастырады. Ит өлімнің символы ретінде қарастырылып, Үнді-Еуропа мәдениеттерінде (грек Цербер, Үнді Śarvarā, Норвегиялық Garmr) басқа әлемнің қорғаушысы ретінде бейнеленген. Бұл миф, мүмкін, ежелгі Солтүстік Еуразия сенімдерінен туындаған, мұны Американың жергілікті халықтары мен Сібір мифологиясындағы ұқсас мотивтер растайды, және бұл салыстырмалы мифология арқылы анықталатын ең көне мифтердің бірі болуы мүмкін. Әртүрлі Үнді-Еуропа дәстүрлерінде, ойын сүйектеріндегі ең нашар тасталым "ит" деп, ал ең жақсы тасталым "ит өлтіруші" деп аталған. Батыс Понтия даласындағы, әсіресе Ингуль аңғарындағы Ямная қабірлерінде ит тістері жиі әшекей ретінде тағылған.
Жабайы жануарлар
Тіл біліміндегі дәлелдер Proto Indo European тілдес адамдар түрлі жабайы жануарлармен, мысалы, қызыл түлкілермен (*wl(o)p), қасқырлармен (*wl̩kʷo), аюлармен (*h₂ŕ̩tḱos), қызыл бұғылармен (*h₁elh₁ēn), моос (қарға) (*h₁ólḱis), бүркіттермен (*h₃or), сусарлармен (*udrós), жыландармен (*h₁ógʷʰis), тышқандармен (*mūs; *mus, "ұрлау" деген мағынада), немесе форельдермен (*lóḱs) байланыста болғандығын көрсетеді. Олардың кейбіреулері мифологиялық және фольклорлық мотивтерде кездеседі. Тор және Пушан есімді норвеж және үнді құдайларының көліктерін қойлар тартады, сондай-ақ олар Балтық құдайы Перкунас және грек құдайы Панмен де байланысты. Қасқыр мен аю сөздері бірнеше тармақта табу деформациясына ұшырады, бұл олардың Proto Indo European мәдениетінде өлімнің символы ретінде қорқытылғандығын көрсетеді. Индоевропалық мәдениетте "қасқыр" термині көбінесе жабайы табиғатта өмір сүретін қарақшылар мен заңсыздық жасаушыларға қолданылады. Қасқырмен байланысты ритуалдық және мифологиялық ұғымдар, кейбір жағдайларда американдық жергілікті халықтардың сенімдерімен ұқсас, ортақ Ежелгі Солтүстік Еуразия мұрасын көрсетеді: Навахо тайпасында "май кох" сөзі "қасқыр" және "құпия білуші" мағыналарын білдіреді, ал Očhéthi Šakówiŋ тайпасында "shunk manita tanka" – "ит тәрізді күшті рух" дегенді білдіреді. Proto Indo European түбірі *ṷeid ("білім, көрегендік") хетт тілінде (ṷetna) және ескі скандинав тілінде (witnir) қасқырды, ал славян тілдерінде "адамға айналатын қасқырды" (серб vjedogonja және vukodlak, словен vedanec, украин viščun) белгілейді.