Арад қаласы және оның тарихи округі

Кіріспе

Венгрия Корольдігінің Арад округі – Венгрия Корольдігінің, Шығыс Венгрия Корольдігінің және Трансильвания Кнездігінің әкімшілік бірлігі. Округ 11 немесе 12 ғасырда Марос (Мюреш) өзені бойында құрылған, бірақ оның алғашқы басшысы, немесе ишпан, тек 1214 жылы айтылған. Оның аумағының көп бөлігі қазір Румынияның құрамында, тек Мажарстанға қарасты шағын аймақ (Элек қаласы және оны қоршаған ауылдар) ғана бар. Округтың орталығы Арад қаласы болған.

География

Ортағасырлық Арад округі Марос (Мюреш) өзенінің екі жағасындағы жерлерде орналасқан. Орта ғасырларда батыс жазықтарында егістік жерлер, жайылымдар, жүзімдіктер мен бау-бақшалар болғаны жақсы құжатталған. Шығыс төбелі аймақтарда халық сиреп қоныстанған. Ортағасырлық округтің жалпы аумағы шамамен ... құрады.

1744 жылы Арад округі Заранд округінің көп бөлігін, оның ішінде астанасы Заранд/Зарандыны қосты (Заранд округінің қалған бөлігі кейіннен қайта ұйымдастырылды, ал жаңа астанасы Körösbánya/Baia de Criș болды). 1876 жылы Венгрия Корольдігінің әкімшілік құрылымы өзгерген кезде, Арад округінің аумағы тағы өзгертілді, азайып қалған Заранд округінің батыс үштен бірін, атап айтқанда Nagyhalmágy/Hălmagiu ауданын қосты (сол кезде Заранд округі толығымен таратылды). Арад округі Венгрияның Чанад, Бекеш, Бихар, Торда-Араньош, Хуняд, Крассо-Шорень, Темеш және Торонтал округтерімен шектес болды. Мүреш өзені оның оңтүстік шекарасын құрады. Кришул Алб өзені округ арқылы ағып өтті. Оның аумағы шамамен 1910 жылы ... құрады.

Шығу тегі

Византия императоры Константин Порфирогениттің айтуынша, венгрлер 10-ғасырдың ортасында Марос аймағын бақылаған. Археологиялық қазбалар венгрлердің 9-ғасырдың соңында Карпат алқабына келгеннен кейін, өзен бойындағы жазықтарға қоныстанғанын көрсетеді. Липова (Липа) және Зăбрани (Темешидегкут) сияқты славян тіліндегі жер аттары, әсіресе таулардан басталып жазыққа жеткен өзен бойындағы аймақта славян тілінде сөйлейтін қауымдардың болғанын көрсетеді. 11-ғасырдың басында Дунай, Марос және Тиса өзендерінің арасындағы аумақты қуатты басшы Айтони биледі. "Gesta Hungarorum" бойынша, Марос Айтони билігінің солтүстік шекарасын құрады, бірақ Әйгердің өмірі туралы ұзын жырда ол Кёрьёш өзеніне дейінгі жерлерді бақылағаны айтылады. Айтони Венгрияның Степан I әскерімен шайқаста қаза тапты, оған Цсанад басшылық етті. Тарихшы Дьердь Дьерффи алғаш ұсынған ғылыми теорияға сәйкес, Степан I Айтони қаза болғаннан кейін Арад округін құрды. Екінші жағынан, тарихшы Гюла Кришто Айтони билеген жерлердің барлығы Степан I тұсында үлкен Цсанад округіне айналдырды дейді; Арад округі жеке әкімшілік бірлік ретінде тек 11-ғасырдың екінші жартысында немесе 12-ғасырда қалыптасты.

Орта ғасырлар

Арадтан 11 ғасырдағы жер мен ағаштан салынған бекіністің қалдықтары табылған. 1131 жылы Арадта өткен жиынға патша Бела Соқырдың әйелі, Расиялық Елена, 68 венгр лордын өлтіруге бұйрық берді. Арад қамалы және оған қарасты жерлер алғаш рет 1177 жылы шыққан патша жарлығында тіркелген. Арад округінің алғашқы іспаны, яғни басшысы, Пауль Чсанад 1214 жылғы патшалық дипломда есімдері аталады, бірақ оның нақтылығы күмәнді. Арад іспандары туралы ең алғашқы анық мәлімет 1240 жылы жазылған құжатта кездеседі. Округтың батыс аймақтары Csanád Рим-католик діншілігінің Арад деканатына кірді; Арадтың архдеканы алғаш рет 1288 жылы есімдері аталады. Ең ертегі құжаттар патшалардың Марос өзені бойындағы жазықтардың көп бөлігіне ие болғандығын көрсетеді. Алайда, патшалық жерлердің бөлінісі 11 ғасырдың соңында басталды. Мысалы, Венгрияның Ладислав I және оның інісі Ламперт 1095 жылға дейін Титель капелласына бес ауыл сыйлады, ал Бела Соқыр 1130 жылдары Арад капелласын құрды. Ходос руы округтегі жалғыз жергілікті ақсүйек руы болды; олар Ходош Бодрог монастырының меценаттары еді. Csanád, Csák және Dorozsma руларының өкілдері 13 ғасырдың басында Арад округінде жер алды. Моңғол шапқыншылығының салдары нақты анықталмаған, бірақ кем дегенде төрт монастырь жойылды. Солымос қамалы (қазіргі Шоймош, Липовада), округте дворян салған алғашқы бекініс, моңғолдардың кетуінен кейін салынды. Діни мекемелер, дінбасылар және әлемдік иелер, соның ішінде Csanád епископы, Арад капелласы және Гарай, Лакфис және Телегдилер, 14 ғасырдың бірінші жартысында бұрынғы патшалық жерлердің көп бөлігін иеленді. Төрт сайланған "ақсүйектер судьясы" болғандығы алғаш рет 1311 жылы тіркелді, бұл Арад округінің жергілікті ақсүйектердің өзін-өзі басқару институты – "ақсүйек округіне" айналғандығын көрсетеді. Липпа (қазіргі Липова) 14 ғасырдың басында ең гүлденген елді мекенге айналды: 1333 және 1335 жылдар аралығында жергілікті дін қызметкерінің Киелі Таққа төлеуі тиіс салық (266 динар) басқа приходтарда жиналған орташа салықтан он есе жоғары болды. Иоанн Кюльлёнің сол кездегі жылнамасына сәйкес, Липова округінің славяндары ғасырдың ортасында католицизмге көшті. Округтағы ең ертегі румын жер аты – Капревар (қазіргі Каприоара) – 1337 жылы аяқталған Телегдилердің жер тізімінде жазылған.

The remains of an 11th century stronghold, made of earth and timber, were found at Arad. At an assembly held in Arad in 1131, the wife of King Béla the Blind, Helena of Rascia, ordered the massacre of 68 Hungarian lords. Arad Castle and the estates attached to it were first documented in a royal charter, issued in 1177. The first known ispán, or head, of Arad County, Paul Csanád, was mentioned in a royal diploma, dated to 1214, but its authenticity is suspect. The earliest authentic document that referred to an ispán of Arad was issued in 1240. The western regions of the county were included in the Deanery of Arad of the Roman Catholic Diocese of Csanád; the Archdean of Arad was first mentioned in 1288. The earliest documents suggest that the kings owned most lands in the plains along the Maros. However, the distribution of royal domains started at the end of the 11th century. For instance, Ladislaus I of Hungary and his brother, Lampert, granted five villages to the Titel Chapter before 1095 and Béla the Blind established the Arad Chapter in the 1130s. The Hodos clan was the only local noble kindred in the county; they were the patrons of the Hodoș Bodrog Monastery. Members of the Csanád, Csák and Dorozsma clans received estates in Arad County in the early 13th century. The effects of the Mongol invasion of Hungary cannot exactly be determined, but at least four monasteries disappeared. Solymos Castle (in present day Șoimoș in Lipova), the first fortress built by a nobleman in the county, was erected after the withdrawal of the Mongols. Ecclesiastic institutions, prelates and lay lordsincluding the bishop of Csanád, the Arad Chapter and the Garais, Lackfis and Telegdisheld most former royal estates in the first half of the 14th century. The existence of four elected "judges of the nobles" was first documented in 1311, proving that Arad County had transformed into a "noble county", an institution of the local noblemen's self government. Lippa (present day Lipova) became the most prosperous settlement in the early 14th century: the tax payable by the local priest to the Holy See between 1333 and 1335 (266 dinars) was almost ten times higher than the average tax collected in other parishes. The Slavs of the district of Lipova were converted into Catholicism in the middle of the century, according to John of Küküllő's contemporaneous chronicle. The earliest Romanian place name in the countyCaprewar (now Căprioara)was recorded in a list of the estates of the Telegdis which was completed in 1337.

Қазіргі заман

1920 жылы Трианон шарты бойынша Арад округінің көп бөлігі Румынияға берілді, Бәкесшабаның оңтүстігіндегі шағын аумақты есептемегенде, ол 1923 жылы жаңадан құрылған венгрлік Цсанад Арад Торонтал округінің құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен Арад округінің венгр бөлігі қайта құрылған Цсанад округімен біріктірілді, бірақ 1950 жылы ол округ бөлініп, оның аумағы Бейкес округіне қосылды. Округтің қалған бөлігі қазір Румыниядағы Арад округінің құрамында. Бұл округ сонымен қатар бұрынғы Темес және Крашо-Сёрень округтерінің де бөліктерін қамтиды.

Демография

+ Ана тілі бойынша халық санағы Барлығы румын мажар неміс словак басқа немесе белгісіз 1880 303,964 185,241 (63,35%) 67,613 (23,12%) 30,931 (10,58%) 2,938 (1,00%) 5,669 (1,94%) 1890 343,597 208,957 (60,81%) 86,780 (25,26%) 37,303 (10,86%) 4,157 (1,21%) 6,400 (1,86%) 1900 386,100 223,806 (57,97%) 110,823 (28,70%) 40,148 (10,40%) 5,600 (1,45%) 5,723 (1,48%) 1910 414,388 239,755 (57,86%) 124,215 (29,98%) 38,695 (9,34%) 5,451 (1,32%) 6,272 (1,51%)

+ Діні бойынша халық санағы Барлығы православие католик кальвинист грек-католик лютеран еврей басқа немесе белгісіз 1880 303,964 186,758 (61,44%) 75,304 (24,77%) 17,519 (5,76%) 11,079 (3,64%) 5,151 (1,69%) 8,018 (2,64%) 135 (0,04%) 1890 343,597 201,984 (58,79%) 91,045 (26,50%) 20,787 (6,05%) 13,140 (3,82%) 7,495 (2,18%) 8,924 (2,60%) 222 (0,06%) 1900 386,100 215,904 (55,92%) 109,523 (28,37%) 24,849 (6,44%) 15,134 (3,92%) 9,954 (2,58%) 10,085 (2,61%) 651 (0,17%) 1910 414,388 230,907 (55,72%) 117,630 (28,39%) 26,709 (6,45%) 16,318 (3,94%) 10,950 (2,64%) 10,102 (2,44%) 1,772 (0,43%)