1034-1040 жылдардағы Шотландия королі Доннхад мак Кринан

Кіріспе

1034-1040 жылдар аралығында шотландтардың королі

Донншад мак Кринан (Donnchadh mac Crìonain; ағылшын тілінде Дункан I деп аталады, және «Ант Илғарах», яғни «Ауру» немесе «Науқас» деген лақап атымен белгілі; – 14 тамыз 1040) 1034-1040 жылдар аралығында Шотландия (Альба) королі болды. Ол Шекспирдің «Макбет» пьесасындағы «Дункан патша» кейіпінің тарихи негізі саналады.

Өмір

Дункан патшаның тегі нақты белгісіз. Қазіргі заманғы мәтіндерде ол Дункельдтің мұрагерлік аббаты Кринаның және король Малкольм II-нің қызы Бетоктің ұлы ретінде көрсетіледі. Алайда, 17 ғасырдың соңында тарихшы Фредерик Ван Боссен Еуропа бойынша жинаған тарихи мәліметтерге сүйене отырып, Дункан патшаны Кринанның немересі Абонарл ап Кринан мен король Малкольм II-нің үлкен қызы Беатрис ханшайымының және «Нормандияның 2-ші герцогы» Гуннораның тұңғыш ұлы деп атады. Шекспирдің «Макбет» пьесасындағы «Дункан патшадан» өзгеше, тарихи Дункан жас адам болған сияқты. Ол 1034 жылғы 25 қарашада қайтыс болған әкесі Малкольмнан кейін патша тағына отырды, қарсылыққа ұшырамады. Ол Малкольмның тағайындалған мұрагері немесе Танаист болуы мүмкін, себебі мұрагерлік оқиғасыз өткен. Ертедегі тарихшылар Джон Фордуннан кейін Дунканның әкесінің өмірінде, 1018 мен 1034 жылдар аралығында Стратклайд патшасы болғанын болжады, бұл бұрынғы Стратклайд Корольдігін енші ретінде басқарды. Қазіргі тарихшылар бұл пікірді жоққа шығарады, бірақ Ұлттық биографияның Оксфорд сөздігі оны қолдайды. Ертедегі деректердің бірі, Alba патшаларының жылнамасының (CK I) нұсқасы, Дунканның әйеліне Сутен деген гаэль есімін берсе, Джон Фордун оның Нортумбрия графы Сивардтың туысы болуы мүмкін екенін айтады. Бұл 1688 жылы Фредерик ван Боссеннің жазған шолуынан өзгеше, онда Дункан патша екі рет үйленген, оның бірінші әйелі – Нортумберленд және Хантингтон графтарының қызы Унфрида (Гилгурттың қызы, мүмкін Сивард граф?) және «Олардың Малкольм мен Дональд есімді екі ұлы болды». Ол қайтыс болғаннан кейін, Дублин патшасы Сигфридтің қызы Астридаға үйленді. Оның әйелінің кім болғанына және туыстық байланыстарына қарамастан, Дунканның кем дегенде екі ұлы болды. Ұлы Малкольм III (Máel Coluim mac Donnchada) 1058 жылдан 1093 жылға дейін Макбеттің әйелінен туған ұлы Лулакты өлтіріп, таққа отырғаннан кейін патша болды. Екінші ұлы Дональд III (Domnall Bán, немесе «Дональбайн») кейін патша болды. Атолл графы Маэль Мьюр Дунканның үшінші ұлы болуы мүмкін, бірақ бұл нақты емес. Дунканның билігінің алғашқы кезеңі оқиғасыз болды, мүмкін, оның жастығының салдарынан. Макбет (Mac Bethad mac Findláich) оның дуксы болған деп жазылған, қазіргі кезде «герцог» деп аударылады және ханзада мен маркиз арасындағы шеннен басқа ештеңе білдірмейді, бірақ сол кезде «соғыс басшысы» деген римдік мағынасын сақтап қалған. Осы контексте – «Франкия герцогтары» жарты ғасыр бұрын франктардың Каролинг патшаларын алмастырды, ал Англияда Уэссекстің қуатты Годвині герцог деп аталды – Макбет тақтың артындағы күш болуы мүмкін екенін көрсетеді. 1039 жылы Дункан үлкен шотланд әскерін бастап, Дурхамды қоршауға алды, бірақ экспедиция сәтсіз аяқталды. Дункан аман қалды, бірақ келесі жылы ол армияны солтүстікке, Макбеттің иелігіне, Морейге, Морейге қарсы жазалау экспедициясына бастап барды. Ол Ботнагуан шайқасында, қазіргі Питгавени, Эльгин маңында, Макбет бастаған Морейліктермен шайқаста 1040 жылғы 14 тамызда қаза тапты. Ол Іона аралына қайта көшірілместен бұрын Эльгинде жерленген деп есептеледі.

The ancestry of King Duncan is not certain. In modern texts he is the son of Crínán, hereditary lay abbot of Dunkeld, and Bethóc, daughter of King Malcolm II. However, in the late 17th century the historian Frederic Van Bossen, after collecting historical accounts throughout Europe, identified King Duncan as the first son of Abonarhl ap crinan (the grandson of Crinan) and Princess Beatrice, the eldest daughter to King Malcom, the 2nd, and Gunora who was the daughter of the "2nd Duke of Normandy". Unlike the "King Duncan" of Shakespeare's Macbeth, the historical Duncan appears to have been a young man. He followed his grandfather Malcolm as king after the latter's death on 25 November 1034, without apparent opposition. He may have been Malcolm's acknowledged successor or Tànaiste as the succession appears to have been uneventful. Earlier histories, following John of Fordun, supposed that Duncan had been king of Strathclyde in his grandfather's lifetime, between 1018 and 1034, ruling the former Kingdom of Strathclyde as an appanage. Modern historians discount this idea, although it is supported by the Oxford Dictionary of National Biography. An earlier source, a variant of the Chronicle of the Kings of Alba (CK I), gives Duncan's wife the Gaelic name Suthen, and John of Fordun suggests that she may have been a relative of Siward, Earl of Northumbria. This differs from the review by Frederic van Bossen who wrote in 1688 that King Duncan was twice married, his first wife being Wonfrida (Unfrida) the daughter of Gigurt (Earl Siward?) the Earl of Northumberland and Huntingtoun and "By them was espoused two sons Malcome and Donald". Then, after her decease, he married Astrida the daughter of "Sigfrid, the "King of Dubline". Whatever his wife's name and family connections may have been, Duncan had at least two sons. The eldest, Malcolm III (Máel Coluim mac Donnchada) was king from 1058 to 1093 after assassinating and usurping Lulach, Macbeth's stepson. The second son Donald III (Domnall Bán, or "Donalbane") was king afterwards. Máel Muire, Earl of Atholl is a possible third son of Duncan, although this is uncertain. The early period of Duncan's reign was apparently uneventful, perhaps a consequence of his youth. Macbeth (Mac Bethad mac Findláich) is recorded as having been his dux, today rendered as "duke" and meaning nothing more than the rank between prince and marquess, but then still having the Roman meaning of "war leader". In context—"dukes of Francia" had half a century before replaced the Carolingian kings of the Franks and in England the over mighty Godwin of Wessex was called a dux—this suggests that Macbeth may have been the power behind the throne. In 1039, Duncan led a large Scots army south to besiege Durham, but the expedition ended in disaster. Duncan survived, but the following year he led an army north into Moray, Macbeth's domain, apparently on a punitive expedition against Moray. There he was killed in action, at the battle of Bothnagowan, now Pitgaveny, near Elgin, by the men of Moray led by Macbeth, probably on 14 August 1040. He is thought to have been buried at Elgin before later relocation to the island of Iona.

Көркем әдебиеттегі бейнелер

Дункан Уильям Шекспирдің "Макбет" (1606) пьесасында қарт патша ретінде бейнеленген. Оны басты кейіпкер Макбет ұйқыда өлтіреді. Найджел Трантердің "Макбет патша" (1978) тарихи романында Дункан Макбеттің таққа талапкер ретінде қауіпті деп санайтын, қулыққа саятын патша ретінде көрсетілген. Ол Макбетті улап өлтіруге тырысады, ал ол сәтсіз аяқталған соң, әскерімен оның үйіне шабуыл жасайды. Өзін қорғау үшін Макбет онымен шайқаста кездесіп, жаралайды, содан кейін қан кетуден көз жұмады, себебі ол нашар қанды немесе гемофилиямен ауырған. "Гаргойлдар" анимациялық телесериалында ол өзінің билігіне қатер төндіретін деп санайтын адамдарды өлтіретін әлсіз және ашкөз патша ретінде суреттелген. Ол тіпті Макбетті өлтіруге әрекеттеніп, Демонаны Морей ақсұлымен одақтасуға мәжбүр етеді, ал Дунканның өлімі – Дунканды жою үшін Оғаш әпкелердің бірі Макбетке берген сиқырлы энергия шартына соққы беруге тырысқаннан туындайды.