Кіріспе

Крейсерлік танк (кейде кавалериялық танк немесе жылдам танк деп аталады) – жаяу әскер танктерінен өзгеше, қазіргі заманғы бронетранспорттық және механикаландырылған кавалерия ретінде жобаланған танктерге арналған, соғыстар аралығындағы британдық танк тұжырымы. Крейсерлік танктер 1930 жылдардағы орташа танк жобалары Корольдік бронетранспорттық корпусын қанағаттандырмағаннан кейін дамытылды. Крейсерлік танк тұжырымын Гиффард Ле Кесн Мартель ұсынды, ол қарсыласты тору үшін көптеген кішкентай жеңіл танктерді, бірнеше қымбат және қанағаттандырмайтын орташа танктерден артық көрді. "Жеңіл" крейсерлік танктер (мысалы, Cruiser Mk I) аз бронямен және тиісінше жылдам болды, ал "ауыр" крейсерлік танктер (мысалы, Cruiser Mk II) көбірек бронямен және сәл баяу болды. Британдық крейсерлік танк сериясы 1938 жылы A9 және A10 крейсерлік танктерімен басталды, одан кейін A13, A13 Mark II, 1940 жылы A13 Mark III Covenanter және 1941 жылы A15 Crusader қызметке түсті. 1944 жылы Crusader A27 Cromwellмен алмастырылды. Cromwellдің жақсы қаруланған жетілдірілген түрі – A34 Comet 1944 жылдың соңында пайдалануға беріле бастады. 1946 жылы пайда болған Centurion танкі Ұлыбританияның "Жанеке танкі" болды, крейсерлік және жаяу әскер танктерінің рөлінен асып, алғашқы негізгі ұрыс танкілерінің біріне айналды.

Өмірбаян

1930-жылдардың ортасында тәжірибелік орта танктардың жобаларына наразылық туындағандықтан, жылдамдық үшін бронь қалыңдығы құрбан етілген арнайы жылдам крейсерлік танктар және жылдамдықты ауыр броньға салып, жаяу әскер танктары дамытылды. Қаржылық шектеулер жақын қолдау және қарсы шабуыл үшін қолайлы машина жасауға мүмкіндік бермеді. Осы ойлар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған бірнеше танк жобаларының негізі болды. Британдық бронетанк операциялары теориясы екі типті танк жасау және екі типті бөлімшелер мен құрамаларды жабдықтау туралы шешімнен туындады. Крейсерлік танктар 1939 жылдың 4 сәуірінде құрылған Корольдік бронетанк корпусының бронетанк полктерімен басқарылды, бұл дивизиялар Корольдік танк полкінен (RTR) және соғыс барысында қайта құрылған кавалерия полктерінен құралды. Жаяу әскер танктары әскер танк батальондарына жіберілді, кейде әкімшілік тұрғысынан RTR-дің әскер танк бригадаларына біріктірілді. Жеңіл танк Mk VI сияқты кішкентай, жылдам және аз қаруланған танктар барлау машиналары ретінде пайдаланылды. Гиффард Ле Кесн Мартель 1930 жылдары Соғыс министрлігіндегі Механизация жөніндегі директордың көмекшісі және кейін орынбасары болып жұмыс істеген кезде крейсерлік танк концепциясын ұсынды. Мартель орта танктардың жаяу әскерді қолдау үшін тым күрделі және қымбат екенін, олар танкіге қарсы қаруларға осал болатынын және қозғалғанда дәл атуға қабілетсіз екенін, сондықтан жылдамдықтан ешқандай пайда көре алмайтынын айтты. Ол қарсыласты басып алу үшін салыстырмалы түрде қымбат орта танктардың орнына көптеген кішкентай және қарапайым танктарды жөн көріп, қарсыластың күштерін басып тастауды ұсынды. Ұзақ мерзімде универсалды танкты жасау жұмысын жалғастыру қажет болды, бірақ 1936 жылдан 1939 жылға дейін Мартель жаяу әскер танктеріне көп көңіл бөлді; ол орта танктарды дамытуды бөліп қарастырмады, бірақ танктарды дамытудағы шектеулерді ескере отырып, мұның логикалық екенін түсінді. Танктер броньды дивизиялардың жылдам операциялары үшін және нығайтылған қорғаныс позицияларына шабуыл жасағанда жаяу әскерді қолдау үшін қажет болды; екі міндетті де қанағаттандыратын бір машина табу мүмкін емес сияқты көрінді. Екі типті машина екі теория мен процедураға әкелді, жаяу әскер танктері туралы ойлар 1916 жылдан 1918 жылға дейінгі танк операцияларының тәжірибесінен туындады, сол кезде британдық танктер жаяу әскерді қолдау үшін қолданылған. Бронетанктік дивизия теориясы крейсерлік танктардың жылдамдығын және флангтарды қорғау, қарсыластың флангтары мен артқы жағына шабуыл жасау, қарсы шабуылдар мен қуғын операцияларын жүргізу үшін тәуелсіз әрекет етуді баса көрсетті.

Даму

Крейсерлік танктер, теңіз крейсерлері сияқты, жылдам және жылжымалы болды. Олар жаяу әскер танкілерімен, олардың ауыр артиллериясымен салыстырғанда, тәуелсіз операциялар үшін арналған. Жаяу әскер танкілері қарсыластың алдыңғы шебінде жарықтар жасағанда, крейсерлік танктер артқа өтіп, жабдықтау және байланыс орталықтарына шабуыл жасауға тиіс болды. Бұл J. F. C. Fuller, Percy Hobart және Basil Liddell Hart теорияларына сәйкес келеді. Крейсерлік танктер атты әскерге ұқсас қолданылуы тиіс еді, сондықтан жылдамдық ең маңызды фактор болды. Осы мақсатқа жету үшін алғашқы крейсерлік танктер жеңіл броньдалған және салмақты азайту үшін қаруландырылды. Жылдамдыққа баса назар аудару британдық конструкцияларды теңгерімсіз етті. Шектеулі қозғалтқыш қуатымен жылдамдық броньды қорғаудан бас тарту арқылы ғана мүмкін болды (жаяу әскер танкілері, солдаттардың қарқынымен жүре отырып, әлдеқайда көп броняны алып жүре алатын). "Жылдамдық – қару" деген идея Корольдік танк корпусында ең маңыздысы саналды. Мобильдік принципінің, Германияның жоғары бронясы мен қарулануы үшін төмен жылдамдықты қабылдау саясатына қарсы екені түсінілмеді. Неміс орта танкісінің бір оғы крейсерлік танкты оңай жоя алатын. Крейсерлік танктердің басты кемшілігі – негізгі пушкасының кішкентай калибрі болды. Алғашқы крейсерлік танктер 40 мм пушкамен қаруланды. Бұл пушка ертедегі танктердің бронясын тесіп өтуге жеткілікті болды, бірақ жарылғыш оқ-дәрілер берілмеді. Бұл крейсерлік танктерді сүйретілетін танкіге қарсы пушкалармен күресуге қабілетсіз етті, бұл Шөлдік науқандағы алыс қашықтықтағы ұрыстарда үлкен кемшілік болды. Crusader-ге орнатылған қосымша пулемет мұнарасы жарылғыш оқ-дәрілердің орнын толтыра алмады. Неміс танктерінің бронясы күшейген сайын, британдық крейсерлік танктер 57 мм Ordnance QF 6 фунттық пушкамен жаңартылды, бастапқыда Crusader Mk. III (келесі крейсерлік танк енгізілгенге дейін аралық шешім). Cromwell-дің алғашқы үлгілері де 6 фунттық пушкамен жабдықталған, бірақ оларда әлі де қанағаттанарлық жарылғыш оқ-дәрілер болған жоқ. Cromwell-ге 75 мм жоғары жылдамдықты пушка орнату жоспарланған, бірақ пушка мұнара сақинасына тым үлкен болды. Сондықтан жаңа Cromwell танктеріне 75 мм QF (АҚШ 75 мм оқ-дәрісін қолдана алатын 6 фунттық пушканың кеңейтілген нұсқасы) орнатылатын болды. Жаңа 75 мм пушка броняны тесіп өту қабілетін азайту есебінен жарылғыш оқ-дәрілерді көбірек қолдануға мүмкіндік берді және неміс бронялы көліктерінің көпшілігімен күресуге жеткілікті болды. Cromwell-дің табысының бір бөлігі – оның жоғары қуат-салмақ арақатынасы, Rolls Royce Merlin қозғалтқышы Meteor ретінде қабылдануының нәтижесінде болды. Бұл Cromwell-ге жолдарда ең жоғары жылдамдыққа ие болуға жеткілікті қуат берді. M4 Sherman жолдарда шамамен сол жылдамдыққа ие болды, сонымен қатар Cromwell-дің елді мекендегі жылдамдығы мен маневрлік қабілеті де сәл жоғары болды. Жаңа қозғалтқыш танкты бұрынғы крейсерлік конструкцияларға қарағанда әлдеқайда қатты броньдауға және қарулануға мүмкіндік берді. Cromwell-ге HV 75 мм пушканы орнату мүмкін болмағандықтан, 17 фунттық танкіге қарсы пушкаға арналған танк жасау жұмыстары жүргізілді. Cruiser Mk VIII Challenger 17 фунттық пушканы жаңа мұнарадағы ұзартылған Cromwell корпусына орнатып жасалды. Challenger экипажы арасында танымал болғанымен, ол өте қолайсыз келісім болды. Үлкен пушканы орнату үшін броняны азайту оны жақын аралықтағы ұрыстарға ыңғайсыз етті және Cromwell-ге қарағанда жиірек ішіндегі механизмдері бұзылып жатты. Ұлыбританияда көптеген американдық M4 Sherman танктері болғандықтан, Sherman-ды 17 фунттық пушкаға айналдыру (Sherman Firefly ретінде) тиімді шешім болды. Firefly Churchill, Sherman және Cromwell танктерімен 1:4 арақатынаста сүйемелдеді. Firefly-дың өндірісі Challenger-ді басып өтті, бірақ Cromwell жабдықталған бөлімшелерде Challenger-ге көбінесе артықшылық берілді, өйткені Sherman-ның жол жылдамдығы баяу және елді мекендегі маневрлік қабілеті төмен болды. Британдықтардың күш-жігерінің ең басты жетістігі - 77 мм HV пушкасымен жабдықталған Comet танктері болды. Comet – Cromwell-дің одан әрі дамуы, "ауыр" крейсерлік танк, ол Challenger немесе Firefly сияқты 17 фунттық бронетранспорт құралдарының қажеттілігін жоюға тырысты. Comet жол жылдамдығын Cromwell-ге қарағанда азайтты, бірақ броняны жақсартты және ауыр неміс танктерінің бронясын тесіп өте алатын, жарылғыш оқ-дәрілерді де қолдана алатын қару берді. Танк қысқа уақытқа қызмет етті, өйткені Centurion танктерінің дизайны дайын болды және алғашқы прототипі 1945 жылы пайда болды. Жылдамдыққа баса назар аударғанмен, көптеген алғашқы крейсерлік танктер механикалық сенімділіксіздікке ұшырады, әсіресе Солтүстік Африка кампаниясының ыстық және құнарлы шөлінде. Бұл проблема әдетте асығыс дамыту мен қызметке енгізудің нәтижесінде туды. 1940 жылы Франциядағы сәтсіздіктен кейін крейсерлік танктердің конструкцияларын "сызбадан тоқтатуға" бұйрық берілді, әсіресе танктерге шұғыл қажеттілік болғандықтан. Cruiser танктерінің алғашқы үлгілерін қуаттандырған Liberty қозғалтқышы өмірлік циклын аяқтады және Crusader сияқты танктерде шегіне жетті. Бұл проблема Cromwell-дің 1944 жылы пайда болуымен ғана толық шешілді, ол қуатты және сенімді Rolls Royce Meteor қозғалтқышымен жабдықталған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Танк, крейсер, Mk VI, (Crusader) Батыс Шөлдегі науқанда көптеп қолданылды. Сол кездегі Covenanter үлкен сенімсіздік тудырды және Ұлыбританияда оқу мақсатында қалды. Cavalier, Centaur және Cromwell танктері Covenanter мен Crusader-дің жоспарланған жаңарулары болды. 1942 жылы өндіріске түсуі тиіс болған жоба кешіктірілді, ал Crusader уақытша шара ретінде Mk. III 6 фунттық зеңбірекпен жаңартылды; Cavalier – Crusader-дің жетілдірілген нұсқасы. Centaur және Cromwell танктері Cavalier қозғалтқышын және жаңа Rolls Royce Meteor қозғалтқышын пайдаланатын баламалы конструкциялар болды – үш машина да сыртқы түрінде ұқсас болды. Cavalier-ге жасалған тапсырыстар азайтылды, ал Centaur мен Cromwell-дің ұқсастығы кейбір Centaur танктері Cromwell ретінде аяқталғанын білдірді. Cavalier оқу үшін пайдаланылды, ал Centaur және Cromwell танктері Нормандияға шабуыл кезінде жауынгерлік қимылдарға қатысты. Comet танкісі 1945 жылы Солтүстік-Батыс Еуропада қолданысқа енді, бірақ Cromwell немесе Comet танктері британ әскеріндегі американдық танктерді ауыстыру үшін жеткілікті болған жоқ. Соғыс барысында, әлдеқайда қуаттырақ қозғалтқыштар мен жақсартылған жүріс бөліктері крейсерлік танктердің өлшемдерін, бронясын және атыс күшін арттыруға мүмкіндік берді, жылдамдығы мен маневрлігін сақтай отырып. "Крейсерлік" танктердің бронясы ауыр, баяу, жаяу әскер танктеріне ұқсас болғандықтан, крейсерлік және жаяу әскер танктерінің конструкцияларының бірігуі олардың арасындағы айырмашылықты жойды. Centurion танкі крейсерлік танктың жылдамдығы мен жаяу әскер танктерінің бронясын біріктіру арқылы ауыр крейсер ретінде жобаланды. Centurion крейсерлік танктердің бастапқы қасиеттерін арттырып, алғашқы заманауи британдық негізгі жауынгерлік танкқа айналды.

Басқа әскерлердегі крейсерлік танктер

1930 жылдары Чехословакия армиясы танктерін үш санатқа бөлді: жеңіл танктер (кавалериялық), жеңіл танктер (жаяу әскерлік) және орташа танктер. Кавалериялық санаты крейсерлік танк концепциясына ұқсас болды. Крейсерлік танк концепциясы 1930 жылдары Канада мен КСРО-да да қолданылды, мысалы, BT танк сериясы (быстроходный танк, [fast tank]).