Кіріспе

Дивиандық Нұр Миссиясы (Divya Sandesh Parishad; DLM) – 1960 жылы Гуру Ханс Джи Махарадж Солтүстік Үндістандағы өзінің ізбасарлары үшін құрған ұйым. 1970 жылдары ДЛМ батыста оның төртінші және кіші ұлы (Прем Рават) басшылығымен танымал болды. Кейбір ғалымдар Бхагавад-гита мен Радха-Соами дәстүрінің, сондай-ақ Сант-Мат қозғалысының ықпалын атап өтті, бірақ батыс қозғалысы көбінесе жаңа діни қозғалыс, секта, харизматикалық діни секта немесе балама дін ретінде қарастырылды. ДЛМ өкілдері бұл қозғалысты дін емес, шіркеу деп мәлімдеді. 1966 жылы Ханс Джи Махарадж қайтыс болғаннан кейін, оның орнына сегіз жасар Прем Рават келді, бірақ басқа отбасы мүшелері де талапкерлік көрсеткеніне қарамастан. Прем Рават әкесінің мұрагері ретінде қабылданғанымен, оның жасының кесірінен отбасы ДЛМ-ді тиімді бақылауда ұстады. 1971 жылы Рават анасына бағынбастан Ұлыбритания мен АҚШ-қа сапар шекті, онда ДЛМ-нің жергілікті бөлімшелері құрылып, жылдам дамыды. 1973 жылға қарай ДЛМ-нің Үндістанда миллионнан астам, ал Батыста ондаған мыңдары болды, сонымен қатар ондаған ашрамдар мен жүздеген орталықтар ашылды. Рават есейген сайын қозғалыста белсенді рөл атқара бастады және он алты жасқа толғаннан кейін, қаржылық тұрғыдан сәтсіз аяқталған "Миллениум-73" фестивалінен кейін АҚШ-тағы филиалдың әкімшілік басқаруын өз қолына алды. Оның тәуелсіздігінің артуы және 1974 жылы үнді емеске үйленуі анасымен және екі ағасы – Сатпал Джи Махарадж бен Боле Джи Махараджбен қарым-қатынастың толық үзілуіне әкелді. Олар Үндістанға оралды, онда үлкен ағасы Сатпал Махарадж Үндістандағы ДЛМ-ді басқаруды өз міндетіне алды. 1980 жылдардың басында Рават батыстық ДЛМ-ді таратуға кірісті. Ол ашрамдарды жапты және өзінің ұсынысынан нақты мәдениетке немесе дінге тәуелді емес болу үшін қалған үнділік ықпалдарды жойды. АҚШ, Ұлыбритания, Франция және Австралияда Раватты мұғалім ретінде қолдау үшін "Элан Витал" ДЛМ-нің орнына құрылды.

Құрылғы және алғашқы жылдары Үндістанда

Шри Сварупанандтың бастамасымен 1930 жылдары Үндістанның Синд және Лахор провинцияларында Шри Ханс Махарадж үйретуді бастады. 1950 жылы ол Махатмаларды, өздері де жандарды бағындыра алатын ізбасарларды бастады және "Хансадеш" атты журналды құрды, ол 2017 жылы да әрекетте. 1960 жылы Патна қаласында ол Солтүстік Үндістандағы жандарды ұйымдастыру үшін "Құдайдың Нұры Миссиясын" (Дивья Сандеш Паришад) құрды. 19 шілдеде 1966 жылы қайтыс болған кезде, "Құдайдың Нұры Миссиясы" Үндістанда алты миллион мүшеден тұрды. 13 күндік аза тұру кезінде оның анасы және ұйымның басшылары мұрагерлік мәселесін талқылады. Сол кезде 8 жастағы Прем Рават жиналған халыққа сөз сөйлеп, олардың ұстазы және "Толыққанды Ұстаз" ретінде қабылданып, оған Бал Бхагван деген есім берілді. Оның жасына байланысты, Құдайдың Нұры Миссиясын (DLM) басқарудың толық құқығы отбасының барлық мүшелеріне берілді.

Халықаралық іздер

1971 жылы Рават, сол кезде Гуру Махараджи Джи деп белгілі болған, анасының қалауымен де, еркімен де келіспей Батысқа сапар шекті. DLM АҚШ және Ұлыбританияда құрылды. АҚШ-тағы филиалдың бас кеңсесі Денвер қаласында (Колорадо штаты) орналасқан еді. Ол коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді және 1974 жылы АҚШ Ішкі Кірістер Қызметінің 501(c)(3) тармағы бойынша шіркеу ретінде мойындалды. 1972 жылға қарай DLM Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Еуропада және Австралияда қызмет етті. 1973 жылға қарай DLM 37 елде жұмыс істеді, ондаған мың адам бастау алды (премилерге айналды), ал АҚШ және Ұлыбританияда бірнеше жүз орталық және ондаған ашрамдар құрылды. DLM сол кезде 8000 адал жандар мен 40 ашрамға ие екенін мәлімдеді. АҚШ-тағы бас кеңседегі қызметкерлердің саны 125-ке жетті, ал телеграф желілері бас кеңсе мен ашрамдарды байланыстырды. Нью-Йорк қаласында медициналық клиниканы қоса алғанда, әлеуметтік қызмет көрсету орталықтары ашылды. Түрмелерде, психиатриялық емдеу орындарында және ауруханалардағы адамдарға көмек көрсетуге бағытталған Әйелдердің Рухани Құқық Ұйымы құрылды. АҚШ-тың DLM екі журнал шығарды: ай сайын 90 000 тиражбен шығатын And It Is Divine (AIID) және екі апта сайын 60 000 тиражбен шығатын Divine Times. AIID-тің бағасы 1 доллар болды, бірақ көпшілігі, жарнамалар сияқты, тегін таратылды. Раватты қорғау үшін Дүниежүзілік Бейбітшілік Корпусы (WPC) қауіпсіздік күштері ретінде құрылды. DLM президенті Боб Мишлер қызметтен алынғаннан кейін, Раваттың «Құда-ата» фильмін көргеннен кейін жеке күзет жасау идеясы туғанын айтты. WPC жиналыстар мен іскерлік жобаларды ұйымдастырушы агентке айналды.

Детройт оқиғасы

1973 жылғы 8 тамызда Рават Детройт қалалық әкімшілігінде өз жұмысын мақтаған құрмет грамотасын алу кезінде, сол кезде Детройттың «Бесінші мүлік» деген жерастылық басылымының тілшісі болған Пэт Хэлли оны қырқылған креммен жасалған пирогпен бетінен ұрды. Рават шабуыл жасаған адамды қамауға алуға немесе оған зиян келтіруге қарсы екенін айтты, бірақ бірнеше күннен кейін екі адам оған шабуыл жасап, ауыр жарақат алды. Жергілікті мүшелер оқиғаны естіген соң Лос-Анджелестегі Раватқа хабарласып, ол Пэт Хэллидің отбасына көңіл айтып, DLM-ға толық тергеу жүргізуді тапсырды. Шабуылдаушылардың бірі үндістандық екені анықталды. Олар оқиғаға қатысқандарын мойындап, өздерін ұстап беруге дайын екендерін білдірді. Чикаго полициясына дереу хабар берілді. Детройт полициясы шабуылдаушыларды таба алмағанын немесе оларды Чикагодан Детройтке экстрадициялаудың қымбатқа түсетінін айтып, экстрадиция процесін бастаудан бас тартты. Ұстау ордері күшінде қалды. Детройт полициясының осы әрекетсіздігіне кейбіреулер Хэллидің радикалды саясатын себеп деп атады. Кейіннен бір өкіл үндістандық азаматтың «Еуропаға жіберілгенін» мәлімдеді.

Үндістандағы DLM

1975 жылы Мата Джи Үндістандағы ДЛМ-ді бақылауға алып, үлкен ұлы Сатпал Раватты басшы етіп тағайындады. Үндістандағы сот процесі нәтижесінде оның інісі Сатпал Үндістандағы "Құдайдың нұры" миссиясын басқару құқығын алды, ал Рават әлемнің қалған бөлігінде ДЛМ-ге жетекшілік етуді жалғастырды. Сатпал Рават, қазір Шри Сатпал Джи Махарадж деп танылады, "Манав Дхарамды" ("Адамзат діні") үйретеді. Ол сондай-ақ саясаткер және бұрынғы Үндістанның министрі, ол "Үндістан бойынша тіркелген ерікті әлеуметтік көмек және қайырымдылық ұйымы" деп сипаттаған "Манав Уттан Сева Самити" ұйымын құрды, сонымен қатар "барлық діндердің мәні болып табылатын рухани білімді тегін қолжетімді етеді". Сатпал Раваттың қолдаушылары қазір оның әкесі Ханс Джи Махарадждың толыққанды мұрагері екенін мәлімдейді. Мұрагерлік туралы зерттеулер жасаған ғалымдар Сатпал мен оның отбасы сегіз жыл бойы Премнің мұрагерлік туралы жарияланымын қабылдап, қолдағанын хабарлайды. "Құдайдың біріккен ұйымы" (DUO) 1860 жылғы 21 нөміріндегі "Қоғамдарды тіркеу туралы" заңға сәйкес 1977 жылы Дели тіркеушісінде тіркелді, мақсаты Прем Раваттың ілімдерін Үндістанда тарату болды. Гевес айтуынша, ДУО Raj Vidya Bhavan құрылғанға дейін Үндістанда қалды.

Мүшелер

Жаңа діни қозғалыстарды салыстырып қарағанда, Гартрелл мен Шеннон адамдардың мұндай діни ұйымдарға соңғы мәні туралы сұрақтарға жауап алу үшін, сондай-ақ күнделікті мәселелерге жауап табу үшін баратынын атап өтті. Бұл топтардың тартымдылық тактикасындағы айырмашылықтарды талқылағанда, олар «Жаратушының Жарық Миссиясын» оларды махаббатқа толы күйге ұшыратқан немесе сезімдердің күшті толқындарымен көтеріп алған қозғалыстар мен эмоционалды байланыстарға қарсы шыққан қозғалыстардың арасындағы орталыққа орналастырды. Олар жаңадан келгендер мен ДЖМ мүшелері арасындағы жақын қарым-қатынастың бастапқы байланыс пен «Білім сессиясына» қатысу аралығында үш-төрт ай ішінде біртіндеп дамығанын және пайда болған достықтар жаңадан келгендердің күмәндерін білдіретін және ДЖМ сенімдерін талқылайтын маңызды аламат болғанын хабарлады. Осылайша, бұл қарым-қатынастар өте танымдық түрлену процесін толықтырды, онда қозғалыстың идеялары мен сенімдерін бастапқыда белсенді түрде қарастыруға шақырылды. Олар әлеуметтік сыйлықтардың қозғалыс деңгейінде немесе уақытында ұйымдастырылғанын көрсететін ешқандай дәлел таппады. ДЖМ-ді бес жыл бойы зерттеген социолог Джеймс В. Даунтон «осы сыйлықтардың идеализмі олардың [ДЖМ-ге] бет бұруының бір қозғаушы күші болды. Олар көбірек қамқорлық көрсететін әлемді құруды қалады» деді. Зерттеу нысандары сыйлықтарға айналғаннан кейін бес жыл өткен соң ол былай деп жазды: «Менің ойымша, бұл сыйлықтардың жақсарғанына күмән жоқ. Бүгінде олар бұрынғыдай бөтен, мақсатсыз, уайымды, қорқынышты емес, керісінше, бейбіт, сүйіспеншілікке толы, өзіне сенімді және өмірді бағалайтын сияқты. Бұл өзгерістерді олардың берілуіне, адалдығына және сыйлықтар қауымдастығына қатысуына байланысты деп айтуға болады. Олардың әрқайсысының, сөзсіз, оң әсері болды, бірақ егер сыйлықтардың айтқанын қабылдасақ, олардың ешқайсысы олардың ғаламдық рухты сезінуі сияқты маңызды болған жоқ. Өмірлік энергияны бес жыл бойы зерделегеннен кейін, олар өзіне қатысты оң көзқарас қалыптасқанын айтады». Кэролл Стонер мен Джо Энн Парк ашрамға барғанда, «олар өз өмірін өздері басқарып, өмір салтының нәтижесі ретінде белгілі бір бейбітшілікке қол жеткізгендей көрінді» деді. Бір аптадан кейін осы мүшелер Прем Раваттың кездесуіне қатысқанда, «олар өзін-өзі ұстай алмады, жылап, дірілдеп, оның аяқтарына сүйініп, иеді». 1974 жылы Марк Галантер жүргізген топтық байланысты зерттеу, фестивальге тіркелу желілерінен кездейсоқ таңдалған 119 ДЖМ мүшесінің сауалнама жауаптарына негізделген, ДЖМ-ге екі жыл қатысқаннан кейін мүшелер психологиялық қиындықтар мен есірткі пайдаланудың едәуір төмендеуін хабарлады. Зерттеу барысында сұралғандардың 45%-ы марихуананы күнделікті қолданған, ал зерттеу кезінде тек 7%-ы ғана қолданған. Зерттеу кезінде 37%-ға қарағанда, 71 пайызы жұмысқа кіріспес бұрын психологиялық стресске ұшыраған. Жалпы алғанда, 38%-ы психологиялық проблемалары үшін кәсіби көмекке жүгінген. Бұл байқаулар Галантердің «түрленуден және оның тұрақты болуынан туындайтын психиатриялық жағдайдың жалпы жақсаруы» деп сипаттаған жағдайға әкелді, ал мүшелер, олар қосылғанға дейін ауыр күйзеліске ұшыраған немесе қосылмаған болса да, қосылғаннан кейін эмоционалдық жағдайы жақсарғанын хабарлады. Галантердің мәліметінше, сауалнамаға қатысқандардың 82%-ы үйленбеген, 97%-ы ақ нәсілді, ал 73%-ы жиырмадан асқандар. Католик немесе протестант ағартушылық ортасы барлардың пайызы жалпы халықты бейнеледі, ал еврей ағартушылық ортасы бар мүшелер жалпы халыққа қарағанда он есе көп болды (21%-ға қарсы 2%). Олардың төрттен үш бөлігі колледжге оқуға түскен. Джеймс В. Даунтон АҚШ-тың үш қаласынан 41 ДЖМ мүшесі, Харе Кришна қозғалысының 29 мүшесі және 40 колледж студентімен салыстырмалы зерттеу жүргізді. ДЖМ мүшелерінің орташа жасы 23 және 19 мен 29 аралығында болды. Олар орта таптан шыққан, барлығы ақ түсті және орташа есеппен 1,5 жыл колледжде оқыған, Харе Кришна үлгісіне ұқсас, бірақ ДЖМ мүшелері үй-жайлары бұзылған отбасылардан шыққан. ДЖМ мүшелерінің 65 пайызы ЛСД-мен айналысқан кезде діни тәжірибеге ие болғанын айтты. Жалпы алғанда, ДЖМ мүшелерінің 95% психоделикалық дәрі-дәрмектерді қолданған, бұл Харе Кришнаның 89% және колледж студенттерінің 67% -мен салыстырғанда. Колледж студенттерімен салыстырғанда, ДЖМ мүшелерінің аз бөлігі діни тәрбие алған және олардың отбасылық тәжірибесі нашар болған, бірақ тек 17% -ы «жарылған үйлерден» келді. 1970 жылдары бір мүше былай деді: «Жақтастары өздерінің қаражатын беруге шақырылды» және кейбір жақтастар миссияға сенімді кіріс табу үшін күніне бір доллар беруге міндеттеме алды.

Үндістанда

"Жаратушы жарық миссиясы" 1960-шы жылдары Үндістанда ашрамдар құруды бастады, Раджастхандағы шағын ашрамнан бастап, Дели мен Харидуардың арасындағы "Сатлок" ("Шындық мекені") деп аталатын ірі ашрамға дейін жетті. 1973 жылы Миссияның Делидегі бас штабына сапар шеккен Хушвант Сингх оны 8 фут (2 метр) биіктігіндегі қабырғалары бар, ауланы темір торымен қоршалған, 100 адамға арналған және мерейлі күндері 50 000 адамды тамақтандыруға қабілетті ғимараттар кешені ретінде сипаттады. Сингх сондай-ақ "мәрмәрдің кең қолданылуын, қабырғадан қабырғаға төселген кілемдерді, люстраларды және заманауи жиһаздарды" әулеттің белгісі ретінде баяндады.

Батыс елдерінде

DLM-нің жалпы мүшелерінің шағын бөлігі ғана оның қысқа тарихында ұйымдастырылған ашрамдарда өмір сүрді, бірақ АҚШ, Ұлыбритания, Еуропа және Австралияда бірнеше ондаған ашрам құрылды. Ашрамдарды ұлттық кеңсе тағайындаған «бас хатшылар» басқарды. Әр ашрамда «үй анасы» болды, ол тамақ дайындау, кір жуу, үтіктеу және тамақпен қамтамасыз етуді қадағалады, бірақ үй шаруасындағы әйелдің және аспаздың әдеттегі оқшаулануы, барлығының бірлесіп жұмыс істейтін, көмектесетін мерекеге айналды. Ашрам тұрғындары Миссияның АҚШ-тағы негізгі құрамына айналды, бірақ ашрамдардың өзі табыс көзі болған жоқ, ешқашан өзін-өзі қамтамасыз етуден артық болмады. Рават құрған ашрамдарда тұруға ниет білдірген жандардан сенім қорлары, сақтандыру полистері және басқа да мүліктері туралы егжей-тегжейлі өтініштерді толтыру талап етілді. 1970-ші жылдардың басында Австралияда ашрамдарда тұратын жандардың үлесі аз болды. Кейбір жандар бірнеше айға ашрамда тұрып, медитация жасап, содан кейін үйлерге немесе бірлескен тұрғын үйлерге көшіп кетті. Ашрам ережелері бойдақтық пен ет, алкоголь, темекі және есірткі заттардан бас тартуды талап етті. Үйленген де, жалғыз да адамдар ашрамдарда өмір сүрді, ал олар үшін бойдақтық – некелік серігімен ғана жыныстық қатынасқа түсуді білдірді. Шамамен үш жүз адам бірлескен үйлерде өмір сүрді, және барлық үй шаруашылықтары темекі тартпайтын, ішімдік ішпейтін және вегетариандық болды, ал кейбіреулерінде қаржылық және рухани ресурстар барлығының игілігі үшін біріктірілді. Әр үй өмір салты туралы өз шешімдерін қабылдады және көбінесе студенттер мен отбасылар тұрды. Ашрамдардан басқа, формалдылығы азырақ көптеген тұрғын үйлер де болды. «Преми орталықтары» – Миссияның қызметіне өкілдік ететін, табысының 30% -ын қайырымдылыққа беріп, диеталық ережелерді сақтайтын, бірақ үйленген, бойдақ емес жұптар мен балаларды қабылдайтын және ұлттық Миссияның бұйрықтарына бағынбайтын үйлер еді. «Преми үйлері» – ортақ міндеттемелер мен құндылықтармен біріктірілген бейресми үйлер (30-ға дейін адамдар) болды. Ашрамдар барлық жергілікті жандар үшін жергілікті үйлестіру орталықтары болып табылды. Марк Галантер 1989 жылы DLM ашрамына сапары туралы былай деп жазды:

«Ашрамдағы атмосфера шынымен де ерекше болды. Мен бұрын таныс емес адамдар тарапынан достықпен, тіпті жақындықпен күшті қарсы алыстым. Мүшелердің өзара тығыз байланысы бірден байқалды, бұл топтың жұмысының маңызды аспектісі еді. Адамдардың арасында жақындық пен екі ондаған адам тығыз бөлмеде тұрғанда күтілетін ұсақ-түйек шиеленістердің болмауы сезілді. Топтың ынтымағын көрсететін қамқорлық пен жақындық кез келген жағымсыз сезімді басаңдетті. Мен өзімді сыртқы әлемдегі қарым-қатынастардың қиындықтарынан қорғалған, қолдау көрсететін ортаға кіргендей сезіндім.»

Қабылдау

"Жаратушының Нұры" миссиясы әртүрлі және кейде қарама-қайшы терминдермен сипатталды. Ол жаңа діни қозғалыс, секта, харизматикалық діни секта, Сант Маттың тармағы, балама дін немесе басқа дәстүрлі діндерден жаралған, жастар діні, Радхасоами тармағы, ортодоксалды сикх қауымы, Адвайт Матпен байланысты дәстүр, дінді таратушы дін ("Гуру ісімі"), және тоқтатылған діни қозғалыс деп аталды. АҚШ газеттері мен жаңалықтар журналдарында қолданылған терминдерді зерттеу, бұқаралық ақпарат құралдарының әлеуметтік ғалымдар ұсынған бейтарап терминологияны қолданбауын көрсетті. Зерттеу нәтижесінде "Жаратушының Нұры" миссиясы мақалалардың 10,3%-ында "секта" деп, 24,1%-ында "культ" деп, ал 13,8%-ында екеуі де деп аталды. Тақырыптардың 21,4%-ында "секта" деп, ал "культ" деген атау 0% болды. 1977 жылы ДЛМ президенті мен өкілі "біз шіркеуміз, дін емеспіз" деді. Кейбір елдерде ДЛМ қуғынға ұшырап, тіпті тыйым салынды. 1972 жылы Аргентинада әскери хунтаның шағын діни топтарға қарсы күресінің аясында Мар-дель-Платада ДЛМ-нің 87 мүшесі есірткі қолданғаны және дінін ұстанғаны үшін тұтқындалды. Рим-католик шіркеуінің ықпалымен ДЛМ, Харе Кришна және Ехоба куәгерлеріне тыйым салынды. Чилидің үкіметтік хунтасы (1973) 1974 жылы 200-ден астам мүшесін, оның ішінде 12 шетелдікті тұтқындады. Сингапур билігі де Ехоба куәгерлері мен ДЛМ-ге тыйым салды. Бромли мен Хаммонд "Жаратушының Нұры" миссиясын "орташа шиеленіс санатына" жатқызды, бұл қозғалыс қоғамға қауіпті емес, бірақ ерекше болып көрінді, сондықтан оған күдікпен қаралып, оқшауландыру саясаты қолданылды. Рон Гивс "Жаратушының Нұры" миссиясының қазіргі Солтүстік Үндістанның Сант пантхасының (секталық институт) ерекшеліктерін қамтитын, өзінің ерекше белгілері бар жаңа діни қозғалысқа айналғанын, ал ниргуна бхакти тірі сатгуруға деген терең құрметпен және батыс контрмәдениетінің мыңжылдық үміттерімен үйлескенін айтады. 1985 жылы Джеймс Т. Ричардсон "Иса қозғалысы", "Біріктіру шіркеуі", "Еуропадағы Құдайдың балалары" тобы және "Жаратушының Нұры" миссиясы сияқты бірнеше жаңа діни қозғалыстарды зерттеудің қорытындысында "жаңа діндердегі өмір көбінесе зиянды емес, емдік болады" деді және осы қозғалыстарға тартылған жастар өздерінің идеалдарын бекітуге тырысады деп болжады. Ричардсон өз шолуында осы топтар туралы психикалық денсаулық сақтау мамандары мен басқалардың жасайтын жағымсыз суреттерді қолдауға жеткілікті мәліметтер жоқ екенін анықтады.