Кіріспе

Риаке қола мүсіндері (итальянша: Bronzi di Riace, ˈbrondzi di riˈaːtʃe), сондай-ақ Риаке жауынгерлері деп аталады, бұл шамамен б.з.д. 460–450 жылдар аралығында құйылған екі толық көлемді грек қола мүсіні. Олар 1972 жылы Оңтүстік Италиядағы Калабрия маңындағы Риаке теңізінен табылған. Қазір қола мүсіндер Реджио Калабрияның жақын маңдағы Museo Nazionale della Magna Grecia мұражайында сақтаулы. Олар көне гректің толық көлемді қоладан жасалған сирек сақталған мүсіндерінің бірі (көбінесе кейінгі уақытта балқытылған), және осы дәуірде қол жеткізілген техникалық шеберлік пен көркемдік ерекшеліктерді көрсетеді. Мүсіндер қазір Каррара мәрмәрімен қапталған сейсмикалық платформаның үстіндегі микроклиматты бөлмеде қойылған. Бронзалармен бірге бөлмеде екі бас мүсіні де бар: Testa del Filosofo және Testa di Basilea, олар да б.з.д. V ғасырға жатады. Бронзалар 1972 жылы табылғанымен, консервациядан кейін 1981 жылы ғана көпшілікке ұсынылды. Флоренция мен Римде көрсетілгені Италияда сол жылғы маңызды мәдени оқиға болды және көптеген журналдардың мұқабасында жарияланды. Қазір Калабрияның символы саналатын бұл қола мүсіндер Италия пошта маркаларында бейнеленген және кеңінен көшірілген. Екі қола мүсін де жас жауынгерді бейнелейтіні үшін "А" мүсіні, ал екіншісі, ересек жауынгерді бейнелейтіні үшін "Б" мүсіні деп аталады. Екі мүсін де жоғалған балауыз құю әдісімен жасалған.

Ашылу

Кімнің мүсіндерді тапқаны туралы пікір талас әлі де жалғасуда. Бір теория бойынша, Римдік химик Стефано Мариоттини Монстерачедегі демалысының соңында, суға түсіп жүргенде қоладан жасалған мүсіндерді кездейсоқ тапқан. Риаце жағалауынан 200 метр қашықтықта, 6-8 метр тереңдікте суға түскен кезде Мариоттини құмнан шығып тұрған А мүсінінің сол қолын байқады. Басында ол өлі адамның денесін тапқандай болды, бірақ қолына тиген кезде ол қоладан жасалғанын түсінді. Мариоттини А мүсінінің қалған бөлігін құмнан ашып бастады. Кейін, жақын жерде тағы бір қола мүсін бар екенін байқап, Реджио-Калабриядағы мәдениет департаментіне хабарласуға шешім қабылдады. Тағы бір теория, көбінесе аз танымал, мүсіндерді Риацеден келген төрт жасөспірім тапқан. Олар су астында мүсіндерді тапқаннан кейін, жақын маңдағы Монстераседегі мемлекеттік қаржы кеңсесіне барып, табылғандары туралы мәлімдеді. Бір аптадан соң, 21 тамызда Б мүсіні, ал екі күннен кейін А мүсіні судан шығарылды. Мүсіндер табылған жерде кеме апаттану орыны анықталған жоқ, бірақ жақын маңдағы, шөгіп жатқан жағалауда сәулеттік қалдықтар да табылған. Бронзалар мен олардың табылу тарихы 2005 жылғы BBC телеарнасының «Өнер әлемді қалай жасады» атты деректік фильмінің бірінші бөлімінде көрсетілді, онда Стефано Мариоттинимен сұхбат алынды. 2008 жылы жарық көрген «Facce di Bronzo» кітабында қола сарапшысы Джузеппе Браго 1972 жылғы ресми жазбалардың, Мариоттинидің мәлімдемелеріне сүйене отырып, тек қана шлем мен қалқан емес, сонымен қатар ашық қолдары бар үшінші қола мүсін де болғанын көрсеткенін айтты. Бірақ, олардың ешқайсысы ресми түрде табылған кезде судан шығарылмаған. Бұл археологиялық жағдайлар ресми түрде табылғанға дейін бірнеше күн бұрын ұрланып, шетелдегі коллекционерге сатылған деп саналады. Сондай-ақ, А және В мүсіндері ресми түрде табылған кезде, табылған кездегі есептермен салыстырғанда басқа позицияда табылғаны туралы дәлелдер келтірілді, бұл мүсіндерді табылған жерінен алып кетуге әрекеттер жасалғанын көрсетеді. 2019 жылдың жазында итальяндық Le Iene телешоуы Риаце орнында жоғалған археологиялық жағдайлардың құпиясын ашу үшін тергеу бастады және Мариоттинимен сұхбаттасып, оның табылған кездегі мәлімдемелеріне қатысты нақтылық сұрады. Мариоттини бұл туралы пікір білдіруден бас тартты.

Тарих және шығу тегі

Скульптуралар жасалған кезде Калабрияның көп бөлігі (әсіресе жағалау қалалары) грек тілінде сөйлейтін халықтармен мекенделген, бұл аймақ Ұлы Грекия (“Greater Greece”) деп аталған, яғни теңіз арқылы тараған грек территориялары. Ең көп таралған теорияға сәйкес, екі бөлек грек суретшісі бұл қола мүсіндерді шамамен б.з.д. 5 ғасырында, 30 жылдай айырмамен жасаған. “А” мүсіні б.з.д. 460 және 450 жылдар аралығында, ал “Б” мүсіні б.з.д. 430 және 420 жылдар аралығында жасалған болуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер “А” мүсінін Миронның туындысы деп санайды, ал “Б” мүсінін Фидийдің шәкірті Алқамен жасаған деседі. “А” мүсіні өзінің сұлулығы мен күшіне көз жеткізіп, мақтан тұтатын жас батыр немесе құдайды бейнелейді. Ал “Б” мүсіні, керісінше, тыныш позада тұрған, көңілді және мейірімді көзқарасы бар есейген батырды көрсетеді. Риаке қолалары – ежелгі грек мүсіндерінің сақталған мықты үлгілерінің қатарына жаңадан қосылған маңызды туындылар. Олар архаикалық грек мүсіндерінен ерте классикалық стильге өту кезеңінде жасалған, идеалданған геометриясы мен мүмкін емес анатомиясын көзге түсетін және тартымды “реалистік” бетпен жасырады. Олар контраппостоның көрнекті мысалдары, себебі олардың салмағы артқы аяқтарында, бұл оларды көптеген басқа архаикалық позалардан гөрі әлдеқайда шынайы етеді. Бұлшық еттері анық көрінеді, бірақ кесілмеген, жұмсақ және көздің қуанышына жеткілікті нақты болып көрінеді. Қоладан жасалған мүсіндердің бас жағының бұрылуы оларға қозғалыс пен өмір сыйлайды. Олардың қолдары мен аяқтарының асимметриялық орналасуы олардың шынайылығын арттырады. “А” мүсінінің көздері кальциттен (бастапқыда піл сүйегі деп есептелген), ал тістері күмістен жасалған. Еріндері мен сүт бездері мыстан құйылған. Бұрын олар қолында найза мен қалқан ұстаған, бірақ олар әлі табылған жоқ. Сонымен қатар, “Б” жауынгері басына кигізілген шлемді киген, ал “А” жауынгері басына гүл шоғын таққан болуы мүмкін. “А” мүсінінің қола қалыңдығы шамамен 8,5 мм (0,33 дюйм), ал “Б” мүсінінікі – 7,5 мм (0,3 дюйм) құрайды.

Шығу тегі

Жалпы алғанда, мүсіндер дауыл кезінде батқан кемеде тасымалданған болуы мүмкін деп есептеледі, бірақ кеме апатқа ұшырағандығына ешқандай дәлел табылған жоқ. Мүсіндердің олар жасалған кезде немесе кейін жергілікті мақсатқа жеткізілуі де мүмкін. 2004 жылы итальяндық-американдық археологтардың бірлескен тобы жүргізген қосымша зерттеулер осы баяу суға батып бара жатқан жағалауда иониялық ғибадатхананың негізін анықтады. Локриден Совератқа дейінгі суасты жағалауын роботтық құралдармен зерттеулер бұл жағалаудың ежелгі дәуірдегі толық картинасын ұсынып отыр, бірақ Ряцедегідей қоладан жасалған еңкейгендер табылған жоқ. Мұндай керемет өнер туындыларын белгілі мүсіншілерге жатқызу дәстүрлі бағытта жүргізілді: "Бұл жағдайда классикалық дәуірдің барлық 'танымал' есімдері ұсынылды", - деп жазады Брунильда Сисмондо Риджвей, сонымен қатар кем дегенде бірнеше ғалымның "өткен жылдардағы үстемдік афиноцентризмге" қарсы, аттикалық емес, тіпті 'колониялық' шеберхананы қарастыруға дайын екендігіне қуанғанын айтады. Бронзалардың жоғары сапалы түпнұсқа туындылар екендігіне сенімді болғанымен, олардың денелері бір модельден жасалған, содан кейін құю алдында балауызға тікелей өзгерістер енгізілген, сондықтан оларды үлгілер ретінде қарастыруға болады.

Сәйкестендіру

Көне әдебиетте бронзадан жасалған суреттердегі спортшылар мен батырлардың кім екені туралы нақты куәлік жоқ. Бұл екі мүсін бастапқыда үлкен ғибадатханадағы ант беру тобының бір бөлігі болған сияқты. Паузанияның айтуынша, қола мүсіндер Тидей мен Амфиарайды бейнелеуі мүмкін, олар Аргос қаласындағы Тебаға қарсы жеті жауынгердің монументалды тобының екі мүшесі еді. Алайда, олар Дельфидегі афиналық жауынгерлер болуы мүмкін, Марафон шайқасына арналған ескерткіштің бөлігі, немесе Олимпиядан шыққан болуы да мүмкін. Аргос, Дельфи және Олимпия – ең жоғары сапалы мүсіндерге арналған үш танымал грек орталығы, және олардың үшеуі де римдіктердің басып алуынан кейін ресми тонауға ұшырады. Мүмкін, бұл қола бұйымдар Римнің Грекияны жаулап алғаннан кейін болған грек өнерін тонаудың бір бөлігі ретінде, жасалғаннан көп уақыт өткен соң Италияға тасымалданған шығар. Сальваторе Сеттис пен Винценц Бринкманн (Либигегауз полихромиялық зерттеу жобасы) бұл жауынгерлерді Афинаның ұлы Эректей және Посейдонның ұлы Эумолп деп санайды. Паузания 1.27.4-те Афина акрополісіндегі Афина ғибадатханасының жанында Эректей мен Эумолпты бейнелейтін қола мүсіндер тобы туралы айтылады: «бір-біріне қарсы тұрған ер адамдардың үлкен қола мүсіндері, олардың бірін Эректей, екіншісін Эумолп деп атайды».

2009-2011 қалпына келтіру

2009 жылдың желтоқсанында Риаче бронзалары Реджиодағы Каманелла сарайына тасылды, бұрын Ұлы Грекия Ұлттық мұражайында қайта жаңарту жұмыстары басталды. 2010 жылдың басында тәжірибелі өнер реставраторлары Косимо Шепис (Нуччо Шепис деп те белгілі) және Паола Донати Риаче бронзаларын қалпына келтіру жұмыстарын бастады. Екі қола мүсіннің қалпына келтіру жұмыстары 2011 жылы аяқталды.