Кіріспе

Осман империясы мен Ресей патшалығы арасындағы қақтығыс. 1735–1739 жылдардағы Ресей мен Осман империясы арасындағы орыс-түрік соғысы Осман империясының Парсымен соғысы және Қырым татарларының үздіксіз шабуылдарының салдарынан туды. Бұл соғыс Ресейдің Қара теңізге қол жеткізу үшін күресінің жалғасы болды. 1737 жылы Габсбург монархиясы Ресей тарапынан соғысқа қатысты, ол тарихнамада 1737–1739 жылдардағы Австрия-Түрік соғысы ретінде белгілі.

Соғыстан бұрынғы Ресей дипломатиясы

Ресей-Түрік соғысының басталуына дейін Ресей қолайлы халықаралық жағдайды қамтамасыз етуге жетістікке қол жеткізді. Бұл 1732-1735 жылдар аралығында Парсы империясымен шарттарға қол қою арқылы іске асырылды (Парсы империясы 1730-1735 жылдар аралығында Осман империясымен қақтығыста болды), сондай-ақ 1735 жылы Польша тағына Осман империясын қолдайтын Франция ұсынған Станислав Лесчинский емес, Огюст III-нің тағайындалуын қолдау арқылы. Австрия 1726 жылдан бері Ресейдің одақтасы болып келді.

1735-1738 жылдардағы соғыс барысы

Соғысқа себеп 1735 жылдың соңында Қырым татарларының казак гетмандығына жасаған шабуылдары мен Қырым ханының Кавказдағы әскери жорығы болды. 1736 жылы орыс қолбасшылары Азов пен Қырым түбегін басып алуды жоспарлады. 1735 жылы, соғысқа дейін Ресей Парсымен бейбіт келісімге келді, орыс-парсы соғысында (Ганжа шарты) басып алынған барлық қалған аумақтарды қайтарды. 20 мамыр күні 1736 жылы, 62 000 сарбаздық ресейлік Днепр армиясы, фельдмаршал Буркхард Кристоф фон Мюннихтің басшылығымен, Қырымдағы Перекоп бекінісіне шабуыл жасап, 17 маусымда Бахчисарайды басып алды. Қырым хандары өз территорияларын қорғай алмады және басқыншылықты тойтара алмады. 1736, 1737 және 1738 жылдары орыс экспедициялық армиялары олардың қорғаныс позицияларын бұзып, Қырым түбегіне терең еніп, татар ақсүйектерін тауларға ығыстырып, хан II Фетих Герайды теңізге қашуға мәжбүр етті. Алайда, 1737-1739 жылдары оба ауруының жылдары болды, соның салдарынан соғысқа қатысушылардың барлық тарапы аурулар мен нашар санитарлық жағдайдан зардап шекті. Жеңіске жеткеніне және бірқатар майдан жеңістеріне қарамастан, Мюнних Украинаға шегінуге мәжбүр болды. 19 маусымда 1736 жылы, генерал Петр Ласидің басшылығындағы 28 000 сарбаздық ресейлік Дон армиясы, вице-адмирал Петр Бредаль басқаратын Дон флотилиясының қолдауымен Азов бекінісін басып алды. 1736 жылғы Қырым жорығы Ресейдің Украинаға кері шегінуімен аяқталды, нәтижесінде шамамен 30 000 адам қаза тапты. Олардың ішінде тек 2 000-ы соғысқа байланысты болды, ал қалғаны ауру, ашаршылық және аштықтан көз жұмды. 1737 жылдың шілдесінде Мюнних армиясы түрік бекінісі Очаковқа шабуыл жасады. Осы айда Ласидің 40 000 сарбаздық армиясы Қырымға кіріп, Қарасубазарды басып алды (Ласидің Қырымға жасаған жорығын қараңыз). Алайда, Ласи мен оның әскерлері жабдықтың жетіспеуіне байланысты Қырымды тастап кетуге мәжбүр болды. 1737 жылдың шілдесінде Габсбург монархиясы Осман империясына қарсы соғысқа қатысты, бірақ бірнеше рет жеңіліске ұшырады, соның ішінде 4 тамыздағы Баня-Лука шайқасында, 1739 жылдың 18-21 шілдесінде Грокка шайқасында, содан кейін 18 шілдеден 1739 жылдың 18 қыркүйегіне дейін Осман қоршауынан кейін Белградты жоғалтты. Тамыз айында Ресей, Австрия және Осман империясы Немировта келіссөздер бастады, бірақ олар сәтсіз аяқталды. 1738 жылы айтарлықтай әскери операциялар болған жоқ. Орыс армиясы оба ауруының таралуына байланысты Очаков пен Кинбурнды тастап кетуге мәжбүр болды. Осман мұсылмандарының соғыс туралы C. Фрейзердің ағылшын тіліне аударған есебінде, босниялық мұсылман әйелдері Остервич атик (Östroviç i âtık) бекінісін қоршауда австриялық немістерге қарсы "батырлардың қайратын" жинап, шайқаста соғысқан. Әйелдер Бузин (Büzin) және Четин (Çetin) бекіністерін қорғауда да белсенділік танытты. Олардың батылдығы француз тіліндегі бір жазбада да сипатталған. Жаңа Пазар, Изворник, Градишка және Баналука қалаларына да австриялықтар шабуыл жасады.

Соғыстың соңғы кезеңі

1739 жылы фельдмаршал Мюнних басқарған орыс әскері Днепрден өтіп, Ставучани шайқасында түріктерді жеңіп, Хотын (19 тамыз) және Яссы бекіністерін басып алды. Бірақ Австрия Гроккада түріктерге жеңіліп, 21 тамызда Осман империясымен Белградта жеке шартқа қол қойды, бұл Ресейдің әскери жетістіктерінен қорқуының салдары болуы мүмкін. Бұған қоса, шведтердің жақын арада шабуылдауының қаупі және Пруссия, Польша және Швециямен Османның одағы Ресейді 29 қыркүйекте Түркиямен Ниш шартын жасасуға мәжбүр етті, осылайша соғыс аяқталды. Бұл бейбітшілік шарты бойынша Азов Ресейге берілді, ал Ресей Қырым мен Молдоваға деген талаптарынан бас тартып, Запорожье аймалына бақылауын күшейтті. Австрия үшін бұл соғыс ауыр жеңіліспен аяқталды. Ресей әскерлері шайқаста жақсы нәтижелер көрсеткенімен, ондаған мың сарбазы аурудан қаза тапты. Орыстар Қара теңізге қол жеткізді, бірақ Азов және Қара теңізде әскери кемелер ұстауға рұқсат алмады.

Әскери мәліметтер

Бұл бөлімде Дэвис пен Амин туралы дереккөздерде айтылғандар қысқаша баяндалған.

География

Осман империясы Қара теңіздің солтүстік жағалауында және Балқанның шығыс бөлігінде бекіністерді ұстады. Азов, Дон қазақтарын Азов теңізіне кіргізбеді. Каффа Қырым хандығын бағындырды. Ал Капи, Перекоп орларының артында, Қырымға қарайтын жолды күзетті. Очаков, Днепрдің құйылысында, Днепр қазақтарын Қара теңізден шеттетуге тырысты. Хотин, Жоғарғы Днестрде, Польша мемлекетін қадағалады. Түрік шекарасы, қазіргі Украина шекарасына жуық, Днестр бойында орналасқан. Польшаның талаптары Киевтен басқа Днепрге дейін жетті. Ресейдің шекарасы қазіргі шекарадан оңтүстікке қарай 100 шақырымнан астам жерде шамалы анық болды. Жартылай тәуелсіз Запорожье қазақтары Днепрдің иілісі бойында мекен етті. Қырым хандығы және оның Ноғай даласындағы одақтастары Польша мен Ресейге шапқышылық жасап, тұтқындалғандарды Каффада түріктерге сатты.

1735 жылға дейін

1722 жылы Ресей мен Түркия Персияның әлсіздігін пайдаланып, Персия империясының солтүстік-батыс бөлігін жаулап алды. Ресей Каспий теңізінің батыс жағалауын басып алды, ал Осман империясы Тәбризге дейін жетті. Надир шаһ біртіндеп парсы билігін қайта орнатты. 1734 жылға қарай Парсы Кавказдың оңтүстігіндегі жерлерін қайта жаулап алды, және Ресей өзі басып алған жерлерін ұстап тұра алмайтыны анық болды. 1733 немесе 1734 жылы түріктер Қырымға Солтүстік Кавказ арқылы парсыларға шабуыл жасауға бұйрық берді. Терек өзені бойындағы Еропкин оларды тоқтатуға тырысып, 55 адамын жоғалтты. Әскер Каспий теңізінің батыс жағалауымен Самур өзеніне дейін жетті, бірақ түсініксіз себептермен Түркия оларды кері шақырды.

1735 жыл: Соғыс басталады

1735 жылы Қырым ханы 80 000 сарбазды Солтүстік Кавказ арқылы Дербентке дейін бастап келді. 1735 жылдың соңында Леонтьевтің Қырымға шабуыл жасағаны туралы хабарды алған соң, ол кері қайтуға шешім қабылдады. Қайтып келе жатып, Кабардияда азық-түлік іздеп, 1736 жылдың көктемінде Қырымға жетті. Қырымның Кавказ ісіне араласуы соғысқа бір себеп болды. 1735 жылдың наурыз айында Гянджа шарты арқылы Ресей Парсыға басып алған жерлерін қайтарып берді және Түркияға қарсы Парсымен одақ құрды. Қырымдық әскерлер түбектен кеткен кезде және түріктер Парсымен соғысқанда, Ресей күтпеген шабуыл жасауға мүмкіндік алды. Генерал Мюнних оңтүстіске жылжып, әскері келесі жылға дейін дайын болмайтынын білді. Сол жылғы науқанды босқа жібермеу үшін Леонтьевті шабуылға жіберді. 1735: Леонтьевтің шабуылы: Леонтьев 1735 жылдың 1 қазанында жолға шықты, бұл маусым үшін тым кеш болатын. Ол Самара өзені маңынан бастап, Днепрдің қисығынан шығысқа қарай оңтүстікке қарай жорық жасады. Конска-Водада ол шамамен 1000 ноғайды өлтіріп, олардың малын тонады. Ол өзенмен батысқа бұрылып, 16 қазанда Перекоптан 10 күндік сапардағы Қаменный Затон бекінісіне жетті. Мұнда суыққа байланысты кері қайтып, 3000 жылқысын жоғалтты. Келесі күні қарлы боран тағы 1000 жылқының өліміне себеп болды. Қараша айының соңында ол бастаған жеріне оралды, 40 000 сарбазының 9 000-ы және шамамен 9 000 жылқысынан айырылды.

1736: 1-ші Қырым, Азов, Кинберн

1736: Азов қамалды: 1736 жылдың 30 наурызында Мюнних 5000 әскермен Азовты қоршады. Қосымша әскерлер келді, ал 7 сәуірде Мюнних Днепрдегі бас күшке қосылу үшін кетті. Мамыр айында Питер Лейси билікке ие болды, ал 26 маусымда түріктер қауіпсіз жолмен кету шартымен бас берді. Лейси Қырымға жол тартты, бірақ Мюннихтің кері шегінгенін естіген соң қайтып келді. 1736: Қырымға алғашқы орыс жорығы: Сәуірдің ортасында Мюнних 54000 әскермен және 8000-9000 көлікпен Днепрдің қисығынан шығысқа қарай Леонтьевтің жолымен оңтүстікке бет түзеді. 4 мамырда татарлар Бела-Зирка өзені бойында, Каменный Затонның жанында жеңіліп, Перекопқа шегінді. 19 мамырға қарай Ресей Перекопқа қарсы 30000 әскер жинады. 20 мамырда қабырға бұзылды, ал 22 мамырда Ор-Капи бекінісіндегі 2254 түрік шарт бойынша тапсырылды. Ресей алғаш рет Қырымға енді. 5 маусымда олар Гозлевеге азық-түлік іздеу үшін шабуыл жасады. 17 маусымда Бахчисарайды басып алды. Хан сарайы кездейсоқ немесе қасақана өртеліп кетті. 23 маусымда олар Ақмешіттегі калганың орнын өртеп жіберді. Қырым армиясының көп бөлігі тауларға тарап кетті, ал түріктер Каффаға қашты. Мюнних түріктер күш жібермес бұрын Каффаны басып алуды үміттенеді, бірақ 25 маусымда кері шегінуге шешім қабылдады. Дизентерия алғаш рет 7 маусымда байқалды. Көп ұзамай армияның үштен бірі ауырып, қалғандарының көпшілігі әлсіреп қалды. Армияны азықтандыруға жеткілікті тағам, таза су және жем болмады. 18 шілдеде олар Самара өзеніне қайта оралды. Армияның жартысы жоғалып кетті, 2000-ы шайқаста, ал қалғаны аурудан қайтыс болды. Осы жорылдан кейін Қырым ханы Қыплан I Ғырайдың орнына Фетих II Ғырай келді. 1736: Кинбурн басып алынды: Перекопты басып алғаннан кейін Леонтьев пен 13000 әскер Очаковтың оңтүстігіндегі Кинбурн түбегіндегі бекініс басып алуға жіберілді. Бекініс гарнизонына бекіністен шығып, қарсы жағалаудағы Очаковқа өтуге рұқсат берілді. Сол жерде 250 орыс тұтқын босатылды.

1737: 2-ші Қырым, Очаков

1737 жылдың 9 қаңтарында Австрия соғысқа қосылып, түрік әскерлерін Қара теңізден шегіндірді. Түркі-парсы қақтығысы 1736 жылдың қыркүйегінде аяқталғанмен, түрік әскерлерін батысқа жылжытуға уақыт керек болды. 1737 жылғы жоспарда бір әскер Днепр-Буг сағасындағы Очаков түрік бекінісін басып алуды, ал екіншісі Қырымға шабуыл жасауды көздеді. 1737: Очаковты басып алу: Сәуір айының басында Мюнних 70 000 сарбазбен Киев аймағынан аттанды. 30 маусымда олар Очаковқа жетті, онда 20 000 сарбаз қорғанып тұрды. Келесі күні шайқас басталды, ал 3 шілдеде қызу оқтар қалаға өрт түсірді. Өрт оқ-дәрі қоймасына жетіп, жарылыс болды, нәтижесінде мыңдаған түрік сарбазы қаза тапты. Осы оқиға түріктердің сол күні капитуляциялауына себеп болды. Мюнних бекіністі ұстап тұру үшін 8 000 сарбаз қалдырып, қалған әскермен Полтаваға қайтты. Қазан айында Осман әскері, сол сұлтанның тікелей бұйрығымен, бекіністі қайта басып алуға тырысты. Барлық әрекеттері сәтсіз аяқталды және 30 қазан күні олар шегінді. (Келесі көктемде оба ауруы бекіністе пайда болып, Молдавия, Валахия, Польша және Запорожьеде тіркелді. Ауру тарады, ал 1738 жылдың қыркүйегінде Очаков пен Кинбурн обадан құтылу үшін эвакуацияланды, себебі әлсіз әскерлер түріктер қайта келген жағдайда қарсы тұра алмады.) 1737: Қырымға екінші шабуыл: Мақсаты – қырымдықтардың Очаковты қолдауына жол бермеу, Қырымға мүмкіндігінше зиян келтіру және, мүмкін болса, Каффа түрік бекінісін басып алу. 1737 жылдың 3 мамырында Петр Ласси Азовдан батысқа қарай 50 шақырым жердегі Таганрог маңындағы Миус өзенінен жолға шықты. Жағалау бойымен 320-ға жуық шағын қайықтарда азық-түлік пен дон казактары ілесіп келді. 23 мамырда екі күш қазіргі Мариупольде, батысқа қарай 100 шақырым жерде кездесті. 28 маусымда түрік флоты Азов флотилиясын Хеническ маңында қуып жетеді. Екі рет оқ атысқаннан кейін олар (1 шілдеде) кері шегінді. Біраз уақыттан кейін дауыл флотилияның көп бөлігін, соның ішінде азық-түлік пен оқ-дәрілерін жойды. Перекоп маңында 60 000 татар күтіп тұрғанда шабуыл жасаудың орнына Ласси су бөшкелерінен понтон көпір салып, 2 шілдеден бастап Хеническ боғазынан Арабат түбіне өтті. Хан Фетих оңтүстікке қарай бет бұрды, бірақ Ласси оны тағы да айналып өтіп, Салхыр өзенінің жанындағы құрлыққа шығып, қырымдықтарды шашыратты. Ласси оңтүстік-батысқа қарай жол тартты және 14 шілдеде Қарасубазарды өртеп жіберді. Үш күннен кейін ол кері шегінуге шешім қабылдады. Ол флотилиямен бірге өзінің көптеген жабдықтарын жоғалтты; татарлар қайта топтасып жатты, таза су мен жем-шөп жетіспеді, сондай-ақ аурулар пайда бола бастады. 23 шілдеде ол Хеническ боғазынан өтіп, бір айдан кейін "Молочные Воды" жеріне жетті. Шабуылдың нәтижесінде түріктер Фетих II ханның орнына Меңлі II Герайды тағайындады.

1738: 3-ші Қырым, батыс науқаны

Жоспарлау 1737 жылдың қарашасында басталды. 1738 жылғы мақсат – қрымдықтарды мойындату, ал Мюнних австриялықтарды қолдап Днестр бойымен шабуыл жасады. 1738: Қырымға үшінші жорық: Петр Лейси Волчье Водынан (жайылымы?) шықты, әскери күші өткен жылғыдан шамамен бірдей болды. 19 мамырда Азов жағалауындағы қазіргі Бердянск қаласында (төмендегі Азов флотын қараңыз) жабдықтау флотымен кездесті. Лейси Менгли мен 30 мың әскер Перекоптың артында күтіп тұрғанын және түрік әскерлері Ор-Капиде бекінгенін білді. Олар Молочные Водыда демалды. Перекопқа шабуыл жасаудың орнына Лейси Сивашты төмен суда, мүмкін Чонгар бұғазы маңында кешіп өтуге шешім қабылдады. Олар батысқа бұрылып, Перекоп пен хан әскерінің арасына енді. Олар Ор-Капиді минометтермен атқылады, ол шілде айының басында берілді. Олар оңтүстікке бет бұрды, бірақ 6 шілдеде үйлеріне қайтуға шешім қабылдады. Крымның ішкі аймағы өткен жылы тоналғандықтан азық-түлік пен жем-шөп жетіспеді, Азов флотының жабдықтаулары жоғалды (төмендегі Азов флотын қараңыз) және аурулар пайда бола бастады. Олар 9 шілдеде татар шабуылын тойтарды, Перекопта бір ай демалып, Перекопты мүмкіндігінше қиратты және Молочные Водыға оралды. Азов флоты: Петр Бредаль 19 мамырда қайта құрылған Азов флотымен, жабдықтауларымен және 4000 дон казагымен Лейси әскерімен кездесті. 23 мамырда дон казактары өз кемелерімен келді. 25 мамырда Бредаль түрік флотының шабуылына ілігіп, Виссарион мүйісінде (жайылымы?) блокадаға алынды. Түріктер қашқан үш кемеге асыққандықтан шабуыл жасады, блокада бұзылды. 6 маусымда олар қайтадан Федотов мүйісінде ұсталды, бұл Хеническ бұғазының шығысындағы ұзын құм сілкінісінде болды. Олар кемелерін құм сілкінісі арқылы сүйреп алып, Хеническ маңында қайта жинады, онда 16 маусымда қайта ұсталды. Олар қаруларын түсіріп, жағалаудағы батарея салды және кемелерін өртеп жіберді. Екі күндік артиллериялық қақтығыс болды, бірақ түріктер десант түсірмеді, мүмкін теңізшілері жетіспеді. Жабдықтау флотының жоғалуы Лейсиді Қырымнан кері шегінуге мәжбүр етті. 1738: Батыс жорығы: Мюннихтың мақсаты – негізгі әскерді Днестрге жеткізіп, Хотин немесе Бендердегі шекаралық бекіністерге шабуыл жасау болды. 17 сәуірде ол Днепрді Полтаваның оңтүстігінен кешіп өтті, ал маусымның соңында Бугты кешіп өтті. Ол Днестрге жетті, бірақ 6 тамызда түрік қарсыласы мен өзеннің батысындағы оба туралы хабарларға байланысты жорықты тоқтатты.

1739: 4-ші Қырым жеңіліске ұшырады, батыс науқаны, соғыс аяқталды

1739: Крымға қарсы сәтсіз шабуыл: Левашев Азовтан жорыққа шығуға тиіс еді, бірақ эпидемия оны Миусс өзенінде тоқтауға мәжбүр етті. Кейіннен ол Азовқа қайтып оралды, себебі өрт Азовтың қару-жарақ қоймасы мен астық қоймасын қиратты. Бредал ауру мен кемелердің жетіспеуіне байланысты Азовтан теңізге шыға алмады. Лейси 10 мамырда Изиумнан аттанды. Оның әскері әлсіреген, өйткені олардың көп бөлігі батыс жорығына жіберілді. Шілдеде ол түріктердің әскер мен флот жібергенін және Левашевтің кері қайтқанын білді. Ол Перекопқа қарай жорық жасады, бірақ үмітсіздікке тап болды және 24 тамызда украиндық шепке қайтып келді. 1739: Батыс жорығы: Мюнних Хотинды басып алып, Австрияға көмектесуді жоспарлады, олардың жағдайы нашар болатын. Ол сәуірдің соңында Киевтен шығып, Польша жері арқылы өтті, себебі жер жағдайы жақсырақ еді және поляктар араласуға күші жетпеді. Тамыз айында Ставучани шайқасында жеңіске жетіп, Хотинды басып алды және оңтүстікке қарай Яссыға беттеді. Онда ол Австрияның жеке бейбіт келісімге келгенін біліп, өзінің позициясын сақтап қалу мүмкін еместігін түсінді. 23 қыркүйекте оған Ресей аумағына оралуға бұйрық берілді. 1739: Келісімдер: Соғыс қыркүйекте Австриямен Белград келісімі және қазанда Ресеймен Ниш келісімі (1739) арқылы аяқталды. Үш тараптың барлығы соғыстың олардан күтілетін пайдадан артық шығынға түсіретінін түсінгендіктен, одан шығуға тырысты. Ресейді алдағы орыс-швед соғысы (1741–1743) да алаңдатты. Ресей тек демилитаризацияланған Азов пен Запорожьеді сақтап қалды, бірақ Молдавияға жеткенін көрсетті және енді Қырымға да қауіп төндіретін күшке ие болды. Келесі соғыста Ресей Қырымды басып алып, Бухарестті қысқа мерзімге иеленді.

Австрия-Түркия соғысына қатысты жазба

Австрия түріктер Ресеймен соғысқанда Балқанда жер алуға үміттенеді. Шекара 1717 жылы алынған жерлер бойынша Белградтан оңтүстікке қарай шамамен 100 км қашықтықта орналасқан. 1737 жылы Австрия оңтүстікке жылжып, Ништі басып алды, бірақ көп ұзамай одан бас тарды. 1738 жылы түріктер Сербияда және Дунай бойында шабуылдап, жерлерді жаулап алды. 1739 жылы Австрия Дунайды кесіп өтіп, Гроцка шайқасында соғысып, қайта Дунайға шегінді. Белград түріктермен қоршауда болғанда келіссөздер басталды. Австрия Белградты, Дунайдың оңтүстігіндегі Сербияны және Батыс Валахияны берді, бұл әскери жағдай талап еткеннен артық болуы мүмкін. Соғыс дұрыс басқарылмады. Келесі жылы Австрия мұрагерлік соғысы басталды.