Кіріспе

Әлемдегі екінші ірі антилопа.

Түрлер қорабы
| атауы = Common eland
| статусы = LC
| статус жүйесі = IUCN3.1
| статус анықтамасы =
| суреті = Taurotragus oryx young bull Etosha 2015.jpg
| бөлімшелік қатарлары = Ішкі түрлер
| бөлімшелік = * T. o. livingstonii
T. o. oryx
T. o. pattersonianus
| таксоны = Taurotragus oryx
| авторы = (Pallas, 1766)
| синонимдер = жинақы тізім|тақырыбы=Түрлер синонимиясы 1766 жылы Питер Саймон Паллас ғылыми тұрғыдан сипаттаған. Көбінесе шөппен қоректенеді, негізгі тағамы – шөптер мен жапырақтар. Жалпы еландтар 500-ге дейін жететін топтарды құрайды, бірақ аумақтық емес. Жалпы еланд саванна, орман, ашық және таулы жайылымдар сияқты әртүрлі гүлді өсімдіктер өсетін жерлерді ұнатады; тығыз орманнан қашық тұрады. Ол дауысты үрлеулер, көру және дене қимылдары, сондай-ақ басқаларды қауіп туралы ескерту үшін флехмен реакциясын пайдаланады. Жалпы еландтың терісі мен еті адамдарға пайдалы, және Оңтүстік Африкада үйретілген. Еланд сүтінде сиыр сүтіне қарағанда майлылығы жоғары, сондықтан пастеризацияланбастан ұзақ сақталады. Ангола, Ботсвана, Конго Демократиялық Республикасы, Эсватини, Эфиопия, Кения, Лесото, Малави, Мозамбик, Намибия, Руанда, Оңтүстік Африка, Оңтүстік Судан, Танзания, Уганда, Замбия және Зимбабведе таралған, бірақ Бурундиде енді кездеспейді. Жалпы еландтың саны азайып бара жатқанмен, Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны алаңдатуға аз себеп болатын түрлерге жатқызған.

Этимология

Жалпы елландтың ғылыми атауы – Taurotragus oryx, ол үш сөзден тұрады: tauros, tragos және oryx. Таурос – грек тілінде бұқа немесе тоқ, латынша taurus сөзімен бір мағынаны білдіреді. Трагос – грек тілінде еркек ешкіге қатысты, елландтың құлағындағы шашаның және ешкінің сақалына ұқсастығын көрсетеді. Орикс – латын және грек тілдерінде (жатыс септігі: orygos) пикакс, яғни қашауды білдіреді, бұл Солтүстік Африка антилопаларының, мысалы, жалпы елланд пен қисық мүйізді орикстің сүйір мүйіздеріне сілтеме жасайды. "Эланд" атауы африкаанс тілінде "моос" немесе "арқа" дегенді білдіреді. Оның литва тіліндегі élnis сөзімен ұқсас балтық түбірі бар, ол "керең" дегенді білдіреді. Бұл сөз 1610 жылдары француз тілінде ellan, неміс тілінде Elend түрінде бұрыннан қолданылып келген. Голландиялық қоныс аударушылар Жақсы Үміт мүйісіне келгенде және Голландиялық Мыс колониясын құрғанда, олар осы жануарға ірі, шөппен қоректенетін моос атын қойды. Голландия тілінде бұл жануарды солтүстік тайга ормандыларында кездесетін моостан ажырату үшін "эланд антилопасы" деп атайды. Аналықтарының салмағы , мұрынынан құйрық тамырына дейінгі ұзындығы және иық биіктігі болады. Бұқалардың салмағы , мұрынынан құйрық тамырына дейінгі ұзындығы және иық биіктігі болады. Құйрығы ұзын. Жұмсақ жүнінен басқа, терісі тегіс. Аналықтарының түсі қызыл қоңыр, ал аталықтарының түсі қараңғырақ, көкшіл сұр реңді. Бұқалардың денесінде тік ақ жолақтар болуы мүмкін (әсіресе Оңтүстік Африкадағы Кару аймағында). Еркектер қартайған сайын, түсі көбірек сұрланады. Еркектердің маңдайларында тығыз жүн және мойындарында үлкен тері бүршігі болады. Дауысы топтан алысқа естіледі және бұл байланыс құралы болуы мүмкін.

Таксономия

Жалпы елландты алғаш рет 1766 жылы неміс зоологы және ботаник Питер Симон Паллас сипаттады. Ол Artiodactyla қатарына, Bovidae тұқымдасына және Bovinae ішкі тұқымдасына жатады. Жалпы елландтар кейде молекулалық филогенетика негізінде Tragelaphus туысына жатқызылады, бірақ көбінесе алып елландпен (T. derbianus) бірге Taurotragus деп саналады. T. o. oryx (Паллас, 1766; Кейп елланы): сонымен қатар алц, барбатус, канна және ореас деп те аталады. Ол Оңтүстік және оңтүстік-батыс Африкада таралған. Жүні сары қоңыр, ересектерде жолақтары жоғалады. T. o. livingstonii (Склатер, 1864; Ливингстон елланы): сонымен қатар kaufmanni, niediecki, selousi және triangularis деп те аталады. Ол Орталық Замбезияның миомбо ормандарында кездеседі. Ливингстон елланының жүні қоңыр түсті, оған дейін 12 жолаққа дейін болады. T. o. pattersonianus (Лайдеккер, 1906; Шығыс Африка елланы немесе Паттерсон елланы): сонымен қатар билинга деп те аталады. Ол Шығыс Африкада таралған, сондықтан оның ортақ атауы осылай. Ливингстон елланы сияқты, оның жүні де 12 жолақты болуы мүмкін. Джон Генри Паттерсон тапқан және оған осы атауды берген, ал ол бұл үлгіні "The Man eaters of Tsavo" (1907) кітабында сипаттаған.

Терморегуляция

Жалпы елландтар қоршаған ортаның төтенше температурасына төтеп беруге көмектесетін бірнеше терморегуляторлық бейімделулерге ие. Терідегі перифериялық жылу рецепторларын пайдалана отырып, елландтар жылуды сезінеді және осыған сәйкес булану арқылы салқындатуды арттырады немесе азайтады. Күн ашық күндері жалпы елландтар тері температурасын дене температурасынан төмен ұстайды. Температура белгілі бір шектен жоғарылаған кезде терлеу мен тыныс алудың да күшеюі байқалады. Оның үлкен дене көлеміне қарағанда үлкен беттік ауданы, үлкен тұнбалары бар елландтарда тиімді терморегуляцияға мүмкіндік береді. Аталық, аналық және жас елландтар жеке әлеуметтік топтар құрайды. Аталықтар тобы ең кішкентай; олар бірге болады және тамақ немесе су көздерін іздейді. Аналықтар тобы әлдеқайда ірі және үлкен аумақтарды қамтиды. Жердегі санақтар мен әуеден жүргізілген зерттеулерді пайдалана отырып, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) жалпы елландтың халық тығыздығын шаршы километрге 0,05-тен 1-ге дейін бағалайды, ал жалпы саны 136 000-ға жуық деп есептеледі. Намибия, Ботсвана, Зимбабве, Оңтүстік Африка, Малави, Кения және Танзаниядағы халық саны тұрақты немесе өсіп келеді деп саналады. Дегенмен, мекендеу ортасының жоғалуынан, адам қоныстарының кеңеюінен және оның сапалы еті үшін браконьерліктен халық саны біртіндеп азайып барады. Олар көп уақыт бойы жайбарақат және бейқам болғандықтан, оларды өлтіру оңай. Бұл түр Эсуатиниде жойылып кетті. Қазіргі уақытта жалпы елландтардың көп саны жеке меншікте, әсіресе Намибия, Зимбабве және Оңтүстік Африкада, бұл олардың трофейлік жануар ретіндегі құндылығын көрсетеді. Жалпы елландтар Зимбабведе және Оңтүстік Африкада кеңінен үйретілген.

Қолданылуы

Кейде жалпы еланд еті үшін шаруашылықта өсіріліп, аң аулау үшін де қолданылады, ал кейбір жағдайларда Африка климатына жақсы бейімделгендіктен, оны мүйізді малдан тиімдірек пайдалануға болады. Осы себепті, Оңтүстік Африканың кейбір шаруалары мүйізді мал өсіруден еланд өсіруге көшкен. Сондай-ақ, жалпы еландтар Намибияның Гротфонтейн қаласының елтаңбасында қолдаушы ретінде бейнеленген.

Үй шаруашылығы

Қарапайым елдер шалшаң мінезге ие және Оңтүстік Африка мен Ресейде ет және сүт өндіру үшін сәтті үйретілген. Олардың суға қажеттілігі төмен, себебі олар зәрде жоғары концентрациялы мочевина бөледі, бірақ оларға тұз тастау орындарымен бірге кең жайылым алаңы және жүгері, сорго, қарбыз және бұршақ сияқты көп мөлшерде қосымша жем беру қажет, бұл қымбатқа түсуі мүмкін. Аналық күніне дейін бай майлылығы жоғары сүт бере алады, бұл сиыр сүтінен асып түседі. Тамаша дәмді сүттің майлылығы 11-17% құрайды және дұрыс сақталған жағдайда сегіз айға дейін, ал сиыр сүті бірнеше күнге дейін сақталады. Қарапайым елдерді ұстау қиын, олар биіктігіне дейін қоршауларды секіріп өте алады немесе үлкен дене салмағымен бұзып шығады. Кейде жабайы елдер үйретілген елдермен араласу үшін қоршауларды бұзады. Қарапайым елдер тұтқындықта көбейе алады, бірақ бұзаулардың өмір сүру көрсеткіші төмен, сондықтан олардың денсаулығы мен жеткілікті тамақтануын қамтамасыз ету үшін жас төлдерді анасынан бөліп ұстау қажет болуы мүмкін. Шаруашылық жүргізуде сақтық қажет, себебі әдетте тыныш жануарлар оңай қорқып кетеді және оларға кеңінен орын керек.