Испания Арагонының каталон тілді аймағы – La Franja. Тарихы орта ғасырға дейін барып жетеді, бірақ халқы каталонша сөйлейді. Географиясы, тілі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Испаниядағы Каталониямен шектесетін Арагонның каталон тілінде сөйлейтін бөлігі.
Catalan speaking part of Aragon, Spain
Ла Франжа («Жолақ») — Испаниядағы Каталониямен шектесетін Арагонның шығыс аймақтарындағы каталон тілінде сөйлейтін аумақ. Бұл сөз тікелей «жолақ» дегенді білдіреді және каталон тілінде Франжа д’Араго («Арагон жолағы»), Франжа де Понент («Батыс жолағы») немесе Франжа Ориентал д’Араго («Арагонның шығыс жолағы») деп аталуы мүмкін (каталон тілінде, «Арагонның шығыс жолағы»; немесе жай ғана Франча де Лебан/Левант, «Шығыс жолағы», немесе Франча д’Арагон, «Арагон жолағы»; испан тілінде, «Арагон жолағы»). Ла Франжа әдетте келесі арагондық әкімшілік аймақтардың (комаркалардың) муниципалитеттерінің бір бөлігінен тұрады: Рибагорса/Рибагорса, Ла Литера/Ла Ллитера, Бахо Синка/Баш Синка, Бахо Арагон Каспе/Баш Арагон Касп, Бахо Арагон/Баш Арагон және Матарраня/Матарраня. Ла Франжа Арагонның орта ғасырлық корольдігінен бері Арагонның құрамында болды; тарихында ешқашан Каталонияның бөлігі болған емес; алайда, оның халқы орта ғасырлардан бері каталон тілінде сөйлейді деп есептеледі, сондықтан бұл аумақ «Каталония елдері» деп аталатын аймақтың бір бөлігі саналады. Каталон тілінде сөйлейтін аумақтардың (Каталония, Валенсия қауымдастығы, Балеар аралдары, Андорра және Руссильон, сондай-ақ басқа да шағын аумақтар) арасында Ла Франжа қазіргі уақытта каталон тілін ауызша білудің ең кең таралған аймағы болып табылады; бұл аймаққа басқа аймақтарға қарағанда иммиграцияның аз болуына байланысты. Ересектердің шамамен 80% каталон тілінде сөйлей алады. Халық санауының мәліметтеріне сәйкес, Арагонның барлық аймақтарында 55 513 адам каталон тілінде сөйлейді. Бұл тар жер суы географиялық жағынан әртүрлі: Пиренейдегі аңғарлардан бастап Эбро маңындағы жазықтарға дейін – барлығы осы атаудың астына кіреді. Ла Франжа Арагонның ішінде ресми саяси мойындауға ие емес, сонымен қатар ол жеке тарихи бірлік емес; бұл аумақтардың ортақ ерекшелігі – әкімшілік және тарихи жағынан арагондық, ал тілдік жағынан каталондық болуы. Бұл термин көбінесе көрші Каталонияда, әсіресе каталон ұлтшылдары қолданады, бірақ соңғы уақытта Арагонда да жиі қолданылуда. Арагонның кейбір оңшыл саяси күштері Арагонның шығысында қолданылатын тіл туралы сөйлегенде «каталон» сөзін қолданудан жаңылған және тіпті 2013 жылғы Арагон тілі заңында оған бірнеше балама атауларды пайдаланған.
La Franja (; "The Strip"; ) is the area of Catalan speaking territories of eastern Aragon bordering Catalonia, in Spain. It literally means "the strip" and can also more properly be called Franja d'Aragó (Aragonese Strip), Franja de Ponent (Western Strip) or Franja Oriental d'Aragó (Eastern Strip of Aragon) in Catalan (in , "Eastern Strip of Aragon"; or simply Francha de Lebán/Levant, "Eastern Strip", or Francha d'Aragón, "Aragonese Strip"; in lang es, "Aragonese Strip"). La Franja is usually considered to be comprised by a part of the municipalities of the following Aragonese administrative comarcas: la Ribagorza/Ribagorça, La Litera/La Llitera, Bajo Cinca/Baix Cinca, Bajo Aragón Caspe/Baix Aragó Casp, Bajo Aragón/Baix Aragó and Matarraña/Matarranya. La Franja has been part of Aragon since the medieval kingdom of Aragon; never in its history has it been part of Catalonia; however its population speaks in Catalan, presumably since the Middle Ages; consequently this territory is considered a part of the so called Catalan Countries. Among the territories where Catalan is spoken (Catalonia, the Valencian Community, the Balearic Islands, Andorra and Roussillon, among some other little territories), La Franja is currently the one where oral knowledge of Catalan is the most universal; this is due to low immigration to the area compared to the other ones. Roughly 80% of adults can speak Catalan. In all of Aragon there are 55,513 speakers of Catalan, according to census data. The thin strip of land is very diverse geographically, ranging from valleys in the Pyrenees to the flat lands by the Ebro; all are included under this umbrella term. La Franja does not have any official political recognition within Aragon, nor is it a separate historical entity in and of itself; the territories only have in common being administratively and historically Aragonese and linguistically Catalan. The term is mostly used in the neighbouring Catalonia, especially by Catalan nationalists, though it has lately become common in Aragon too. Some right wing political forces in Aragon prefer not to use the word Catalan when speaking of the language of eastern Aragon, and have used a number of alternative names for it, even in the Language Act of Aragon of 2013.
Діндік мағынасы
Қазіргі ла Франья деп аталатын көптеген приходтар, басқа каталон тілінде сөйлейтін арагондық қалалармен бірге, тарихи түрде Лейда епархиясының құрамында болды. 1995 жылы Католик шіркеуінің билігі, Испаниядағы Папалық нунций арқылы, Испания Епископтар конференциясының президенті – Сарагоса архиепископы Элияс Янеске, Киелі Тақтың епархиялық шекараларды саяси және тарихи шекаралармен сәйкестендіру туралы шешімін жеткізді. Бұл 111 приход пен 68 089 адамды Лейда епархиясынан кеңейтілген Барбастро епархиясына, кейін Барбастро-Монсон епархиясы деп аталғанға, көшіруді білдірді. Көшіру себептері туралы кейбір каталондық шіркеу өкілдері бұл арагондық приходтардың Испаниядан тәуелсіз, жеке каталондық епископтар конференциясын құру туралы қысқа мерзімді пікірталасқа қарсылығынан туындады деп санайды. Басқа дереккөздер Барбастро епархиясы – «Опус Дей» негізін қалаушы Жозепмария Эскрива де Балагердің туған жері – халқының азаюына байланысты, өмір сүру үшін басқа епархиялардан көршілес приходтарды қосып алуға мұқтаж болды деп мәлімдейді. Приходтарды көшіру, әсіресе ортағасырлық өнер туындылары мен қасиетті өнердің меншігіне қатысты мәселелер, екі епархияны (Барбастро-Монсон және Лейда), екі автономиялық үкіметті (Арагон және Каталония) және канон және әкімшілік құқық екі жүйесін қамтитын күрделі сот процестеріне әкеп соқты. 2005 жылы шіркеу канондық судьялары 113 өнер туындысы Барбастро-Монсон епархиясына тиесілі деп шешті. Лейда епархиясы бұл шешімді қабылдап, мәлімдеме жасады, бірақ сонымен бірге әкімшілік процестің ашылатынын хабарлады, кейін келіссөздер бастау қажеттігін айтты, нәтижесінде даудың аяқталуы ұзаққа созылды. Өнер туындылары осы уақытқа дейін Лейда епархиялық мұражайында сақталуда. Бұл сот ісі «Франьяның шіркеу мұрасының қақтығысы» (conflicto del patrimonio eclesiástico de la Franja) немесе «Шығыс Арагонның қақтығысы» (del Aragón Oriental) деп белгілі. Бұл іс жергілікті пікірталас ретінде басталса да, Арагон мен Каталонияның саяси күштерінің арасындағы қақтығысқа байланысты ұлттық баспасөздің назарына ілікті. 2008 жылдың 1 шілдесінде екі епархия арасында келісімге қол қойылды, онда өнер туындылары Барбастро-Монсон епархиясына қайтарылатыны мәлімделді. Алайда, Каталония әкімшілігінің шығу рұқсатын беруден бас тартуына байланысты жағдай тоқтап қалды, бұл Арагон аймағының президентінің 2009 жылдың ақпан айында қылмыстық іс қозғауына әкелді, осылайша шешілген, бірақ тоқтап қалған азаматтық іс жүргізуден бас тартты. Содан кейін Ватикан өзі кесінділерді Арагонға қайтаруға шақырды, бірақ нәтиже болмады.
Many parishes of what is now called la Franja had been historically part of the Diocese of Lleida, along with other, non Catalan speaking Aragonese towns. In 1995, Catholic church authorities, through the Papal Nuncio to Spain, informed the president of the Spanish Episcopal Conference –Archbishop of Saragossa, Elías Yanes– of the decision of the Holy See to align the diocesan boundaries with the political and historical ones. This meant that 111 parishes and a population of 68,089 were transferred from the Diocese of Lleida to the enlarged Diocese of Barbastro, whose name was then changed to Diocese of Barbastro Monzón As for the reasons of the transfer, some Catalan ecclesiastical ranks considered that it was a result of the opposition of these Aragonese parishes to a short lived debate on the convenience of creating a distinct Catalan Episcopal Conference, which would have been detached from the Spanish one. Other sources claim that the diocese of Barbastro—birthplace of the founder of Opus Dei, Josepmaria Escrivà de Balaguer—was losing population and needed to acquire neighbouring parishes from another diocese to be able to continue to exist. The transfer of the parishes, specifically the ownership of the medieval artistic objects or sacred art comprised, originated an intricate series of lawsuits involving both dioceses (Barbastro Monzón and Lleida), both autonomous governments (Aragón and Catalonia) and both legal systems canon and administrative law. It was finally decided by the ecclesiastic canon judges in 2005 that the 113 works of art belong to the Barbastro Monzón diocese. The Lleida diocese released a statement accepting this decision but, at the same time, announced that then the administrative process would be opened, later on, it stated that talks should be opened to reach an agreement, in the end effectively protracting the end of the dispute. In the meantime, the works of art remain located in the Diocese Museum of Lleida. The lawsuit is known as the conflicto del patrimonio eclesiástico de la Franja (the conflict of the ecclesiastical heritage of the Franja) or del Aragón Oriental (of Eastern Aragon), and though it began as a local debate, it has become a national press story, especially due to the confrontation between the political forces of Aragon and Catalonia. On July 1, 2008 an agreement between the two dioceses was announced, again stating that the art pieces would return to the Barbastro Monzón diocese. However, the situation remained stalled due to the continued refusal of the Catalan administration to issue an exit permit, something which eventually led to the Aragonese region president to open a criminal procedure in February 2009, thus effectively giving up on the resolved yet stalled civil procedure. Then the Vatican itself urged the return of the pieces to Aragon, to no avail.
Тілдік мағына
Каталон тілі Ла Франья халқының маңызды бөлігінде қолданылады (Арагон статистика институтының 2013 жылғы сауалнамасына сәйкес, халықтың 47,1% оны күнделікті тілі ретінде пайдаланады; Каталония үкіметінің 2013 жылы кіші аумақта жүргізген екі сауалнамасы бойынша бұл көрсеткіш 73,6% -ға, кейбір деректер бойынша 90% -ға жетеді). Бұл тіл ресми мәртебеге ие емес және білім беру (онда ол тек қосымша пән ретінде оқытылады) және мемлекеттік басқару, сондай-ақ қоғамдық шараларда өте шектеулі қолданылады, нәтижесінде осы тілде жазу дағдыларында ауыр кемшіліктер байқалады.
The Catalan language is spoken by a significant proportion of the population of La Franja (47.1% of the population uses it as their usual language according to a survey by the Aragonese Institute of Statistics in 2013; percentage that rises to 73.6% 90% according to two surveys carried out with a smaller territorial scope also in 2013 by the Generalitat of Catalonia) This despite the fact that it is not an official language and has a very limited presence in education (where it is only available as an elective) and in administration and or public acts, resulting in severe deficiencies in writing skills of this language.
Аумақтық негіздеме
Арагон шебінің нақты аумақтық шекаралары дереккөздерге байланысты өзгеше, себебі Рибагорзаның кейбір муниципалитеттері каталон тілінде немесе арагон тілінде сөйлейтін қатарына қосылуы күмәнді. Екі тілдің де қолданушыларының саны уақыт өте келе және көші-қонға байланысты муниципалитеттер бойынша өзгеріп отырады, осының салдарынан әртүрлі дереккөздер сәл өзгеше тілдік шекаралар белгілейді.
The exact territorial limits of the Franja de Aragón differ depending on the source, since there are some municipalities of Ribagorza where there are doubts over whether or not to include them as Catalan speaking or as Aragonese speaking. The proportion of speakers of the two languages varies over time and with immigration according to the municipality, something which leads to different sources drawing slightly different linguistic borders.
Institut d'Estudis Catalans мәліметтері бойынша
Institut d'Estudis Catalans тұрғысынан алғанда, аумақ кішірек, себебі Torre la Ribera муниципалитеті каталон тілінде сөйлейтін деп есептелмейді, ал Azanuy Alins, Isábena, Lascuarre және San Esteban de Litera муниципалитеттері көшпелі диалекттерге жатқызылған. Осылайша, каталон тілінде сөйлейтін жерлердің саны 57 муниципалитетке дейін азайды, олардың жалпы ауданы 4 137,2 км² және халқы 45 984 адамды құрайды.
From the point of view of the Institut d'Estudis Catalans the territory is smaller, due to the fact that the municipality of Torre la Ribera is not considered Catalan speaking, and the municipalities of Azanuy Alins, Isábena, Lascuarre and San Esteban de Litera are classified as transitional dialects. The Catalan speaking lands are thus reduced to a total of 57 municipalities with an area of 4,137.2 km2 with a population of 45,984.
"Арагонша энциклопедиясының" деректері бойынша
Gran Enciclopedia Aragonesa (GEA) бойынша жағдай керісінше: Франьяның ауданы 5,370 км² және халқы 70 000 адамды құрайды. GEA «Франья» деген атауды мойындамайтынын, бірақ Арагондағы каталон тілінің жағдайын талқылайтынын, сондай-ақ каталон тілінде нақты қай муниципалитеттерде және қанша адам сөйлейтінін, ал деректері негізделген халық санауының күнін нақты көрсетпейтінін атап өту керек.
The situation is reversed according to the Gran Enciclopedia Aragonesa (GEA) with the Franja having an area of 5,370 km2 and with a population of 70,000. It should be mentioned that the GEA does not recognise the denomination Franja but discusses its situation under Catalan in Aragon, nor does it specify in how many or which municipalities Catalan is definitively spoken nor the date of the census on which its figures are based.
GREC-тің Gran Geografia Comarcal-ы бойынша
Муниципалитет/қалалық ядро Ауданы (км²) Халық саны (2006) Бенаск 233,6 2 045 Бисаури 62,9 247 Кастежон де Сос 31,8 733 Чия 26,1 113 Гюелл (1) 28,0 29 Лагуаррес (2) 33,0 71 Сахун 72,9 331 Сесуэ 5,2 125 Торес дель Обиспо (3) 32,0 163 Лиерп аңғары 32,8 47 Вилланова 6,9 154 8 муниципалитет және 3 ядро 565,2 4 058 Франса-де-Арагон Комиссия есебі бойынша 4 442,8 47 236 Жалпы 70 муниципалитет және 3 ядро GREC бойынша 5 008,0 51 294
Municipality/Urban nucleus Area(km2) Population(2006)Benasque 233.6 2,045Bisaurri 62.9 247Castejón de Sos 31.8 733Chía 26.1 113Güell (1) 28.0 29Laguarres (2) 33.0 71Sahún 72.9 331Sesué 5.2 125Torres del Obispo (3) 32.0 163Valle de Lierp 32.8 47Villanova 6,9 154 8 municipalities and 3 nuclei 565.2 4,058 Franja de Aragon according to the Commission report 4.442,8 47,236 Total 70 municipalities y 3 nuclei according to the GREC 5.008,0 51,294
Каталон энциклопедиясы тобының (GREC) «Gran Geografia Comarcal» Франса-де-Арагон аумағын Комиссия есебінде көрсетілгеннен үлкен, бірақ GEA анықтамасынан кіші деп санайды. Ол Avant жобасы мен Рибагорса жобасына қосылған барлық муниципалитеттерді қамтиды, сондықтан олар Уэска провинциясына жатады. Оған барлығы сегіз муниципалитет және үш халық ядросы қосылады: Гюэлл, Лагуаррес және Торрес-дель-Обиспо, олар екі муниципалитеттің құрамына кіреді; бірінші және үшінші жағдайда – Граус, екінші жағдайда – Капелла. Оң жақтағы кестеде халық ядроларының, ресми аумағының және халық санының мәліметтері келтірілген. (1) Граус муниципалитетіне қарасты елді мекендер. Халық саны Аюнтименто деректері бойынша (күні көрсетілмеген), аумағы GREC деректері бойынша. (2) Капелла муниципалитетіне қарасты елді мекендер. Халық саны 2004 жылғы деректер бойынша, аумағы GREC деректері бойынша. (3) Граус муниципалитетіне қарасты елді мекендер. Халық саны Аюнтименто деректері бойынша (күні көрсетілмеген), аумағы GREC деректері бойынша.
The Gran Geografia Comarcal of the Grup Enciclopèdia Catalana (GREC) classes the territorial area of the Franja de Aragon as larger than that defined by the Commission report although not as large as the GEA definition. All the municipalities which it adds to those of the Avant project and of Ribagorza and therefore belong to the Province of Huesca. It adds a total of eight municipalities and three population nuclei; Güell, Laguarres y Torres del Obispo, which form part of two municipalities; Graus in the case of the first and the third, and Capella the case of the second. The table to the right details the population nuclei and official area and population figures. (1) Population centres belonging to the municipality of Graus. Population figures according to Ayuntamiento (no date given), area according to GREC. net. (2) Population centres belonging to the municipality of Capella. Population 2004, area according to GREC. net. (3) Population centres belonging to the municipality of Graus. Population according to Ayuntamiento (no date given), area according to GREC. net.
Таблица мен картаны көздер бойынша салыстыру
Түпнұсқа № Әкімшілік бірліктер Арагонның % Ауданы (км2) Арагонның % Халқы (2006) Арагонның % Тіл заңының жобасы 62 8.5 4,442.8 9.3 47,236 3.7 Institut d'Estudis Catalans (IEC) 57 7.8 4,137.2 8.3 45,984 3.6 Gran Enciclopedia Aragonesa (GEA) ? 5,370.0 11.3 70,000 5.5 Grupo Enciclopedia Catalana (GREC) 70 9.6 5,008.0 10.5 51,294 4.0 Арагонның барлығы 730 100.0 47,719.2 100.0 1,277,471 100.0
Ла Франьяның саяси маңызы Каталон ұлттық саяси қозғалысымен тығыз байланысты. Бұл қозғалыс Арагонның осы бөлігін (сондай-ақ, барлық басқа каталон тілінде сөйлейтін аймақтарды) тіліне орай Каталон ұлтының бір бөлігі деп санайды. Каталон елдеріне қатысты саяси мағынаның бір бөлігі ретіндегі бұл жаңа түсінік 20-шы ғасырда, әсіресе 1960-шы жылдардан кейін қалыптасты, оған валенсиялық Джоан Фустер ең көп үлес қосты. Панкаталонизм Каталон елдері үшін мәдени бірлік каталон тілдік қауымдастығына негізделген ұлттық мемлекет құруды талап етеді. Франьяда Каталониямен бірігуді немесе Арагоннан бөлінуді қолдайтын саяси қозғалыс ешқашан болған емес. Ал Каталонияның саяси партиялары бұл аймақтағы жергілікті және облыстық сайлауларға қатыспайды.
The political significance of La Franja goes hand in hand with the Catalan nationalist political movement, which considers this part of Aragon (and even all other Catalan speaking territories) to be part of the Catalan nation, because of its language. This new interpretation as part of the political connotation ascribed to the Catalan Countries emerged throughout the 20th century—and especially after the 1960s—encouraged in the main part by the Valencian Joan Fuster. Pan Catalanism demands the creation of a nation state for the Catalan Countries in which the cultural unity is based on the Catalan linguistic community. In the Franja itself, there has never been a political movement promoting union with Catalonia or separation from Aragon. On the other hand, Catalan political parties do not participate in municipal or regional elections in the area.
Әлеуметтік-экономикалық мағынасы
Франьяның әлеуметтік-экономикалық мағынасы Каталонияның Лейда қаласын қоршаған экономикалық аймаққа байланысты, ол каталон тілінде сөйлейтін Уэска және Сарагоса муниципалитеттерін қамтиды, ал Теруэль аймағындағы муниципалитеттерді қамтамайды. Сонымен қатар, Альколеа-де-Синка, Бинефар және Монсон сияқты испан тілінде сөйлейтін муниципалитеттер де осы аймаққа кіреді. Лейданың ықпал ету аймағы, мысалы, «La Mañana Franja de Ponent» сияқты жергілікті Лейда баспасөз басылымдарында және «Franja Digital» атты Арагонның цифрлық басылымында жақсы көрініс тапқан.
The socioeconomic meaning of the Franja relates to the economic region surrounding the Catalan city of Lleida, which encompasses Catalan speaking Huescan and Zaragozan municipalities and excludes those in the region of Teruel and includes Spanish speaking municipalities such as Alcolea de Cinca, Binéfar, and Monzón. The area of influence of Lleida is especially reflected in editions of the local Lleida press for example La Mañana Franja de Ponent and also of Aragon as shown by the digital publication Franja Digital.