Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бадалона ([,bædəˈloʊnə], АҚШ-та [,bɑːdəˈloʊnə], қаз. бадалоˈна) – Испаниядағы Каталония автономдық облысының Барселоне округіндегі муниципалитет. Ол Барселонаның солтүстік-шығысында, Безос өзенінің сол жағалауында және Жерорта теңізінде, Барселона қалалық агломерациясы аумағында орналасқан. Халық саны бойынша Каталониядағы үшінші және Испаниядағы жиырма үшінші ірі қала. 1897 жылы қала мәртебесі алды.
Badalona (,/b//æ//d//ə/'/l//oʊ//n//ə/, /USalso/,/b//ɑː//d// /, , baðaˈlona) is a municipality in Barcelonès county, in Catalonia (Spain). It is located to the north east of Barcelona, on the left bank of the Besòs River and on the Mediterranean Sea, in the Barcelona metropolitan area. By population, it is the third largest city in Catalonia and the twenty third in Spain. It became a city in 1897.
Аттар
Бадалона атауы ежелгі иберия сөзі Байтолодан шыққан, қаладан табылған б.з.б. 2 ғасыр соңына қарай жасалған бірнеше қола монеталар бойынша осылай делінеді. Осы сөз латынша атаудың бастауы болды – Baetulo, римдіктер қазіргі Бадалона жағалауында құрылған жаңа қалаға осылай ат қойды. Baetulo атауының ең ерте кездесуі – Помпоний Меланың (43-44 ж.б.) «De Chorographia» еңбегінде, ол Бесос өзені үшін де осы атауды қолданды (Орта ғасырларда Бисауцио деп аталды). Рим дәуірінен кейін, жоғарғы орта ғасырларда Baetulo атауы Битулонаға айналды, бұл ең көп таралған атау болғанымен, жалғыз емес еді, себебі латынша жазбаларда Беделона, Битилона, Бетулона, Бедалона және тіпті Витулона сияқты басқа да нұсқалар кездеседі. Қазіргі атауы 997 жылы құжаттастырылған, ал 14 ғасырға қарай ең көп қолданылатын және қалыптасқан атауға айналды.
The name Badalona comes from ancient Iberian word Baitolo according to the legend of several bronze coins of the end of the 2nd century BC found in the city. This word was the origin of the Latin name Baetulo that was as the Romans named the new city they founded off the coast of present Badalona. The oldest mention of the name Baetulo is from De Chorographia of Pomponius Mela (43–44 AD), who use the same name for the Besòs river (named Bissaucio during the Middle Ages). Following the Roman era, during the High Middle Ages the name Baetulo evolved to Bitulona, which was the most common name but not the only one, because it is found in the Latin written documents other versions as Bedelona, Bitilona, Betulona, Bedalona and even Vitulona. The current name is documented already in 997 and by the 14th century was the most used and generalized.
Тарих
Елді мекендердің ең көне іздері неолит дәуірінен (шамамен б.з.б. 3500–2500 ж.) басталады. Сериол төбесі мен Манреса аймағында кесілген тас пен кремень құралдарынан тұратын археологиялық табылмалар, сондай-ақ Систреллс және Ллефиа аудандарында қабір бұйымдары бар қабірлер қазылған. Қола және темір дәуіріне (шамамен б.з.б. 1800–1500 ж.) жататын іздер ескі кірпіш зауыттарында, ал Canyet ауданындағы Can Butinyà және Can Mora үйлерінде (б.з.б. 1500–1100 ж.) табылған. Римдіктер Испанияны жаулап алғанға дейін Бадалона аумағында ибериялықтар Боска төбесінде (теңіз деңгейінен 198 метр биіктікте) қоныстанған, одан жағалауды көруге болады. Елді мекен кем дегенде б.з.б. 4 ғасырға жатады, бірақ б.з. 1 ғасырында римдіктердің ықпалына байланысты толығымен тасталып кеткен. Ибериялықтардың болғанына қарамастан, қаланың негізі әдетте б.з.б. 100 жылға жатады, осы кезде римдіктер Rosés төбесінде (26,8 метр биіктікте) жағалауға жақын қала салды. Римдік қала жоспары олардың дәстүрлі карта схемасына – кардо мен декуманусқа негізделген, ауданы шамамен 10 гектарды құрады және қабырғалармен қоршалған. Рим қаласы, әсіресе Август тұсында өте дамыған, бүкіл империяға экспортталатын шарап өндіретін мамандандырылған шарап шаруашылығымен еректелді. 3 ғасырдан бастап қала құлдырап, адамдар ауылдық виллаларға қашып кеткендіктен халқы азайды. Дегенмен, Баэтуло ешқашан тасталмағанын кейінгі дәуірге жататын қалдықтар дәлелдейді. Қазіргі Бадалона қаласы 10 ғасырда пайда болды, осы кезде ескі римдік қаланың үстіне және шіркеуге айналған ескі форум мен ғибадатхананың айналасында жаңа қалалық орталық салынды. 19 ғасырдың бірінші жартысында Бадалона ауыл шаруашылығы және балық аулау орталығы болып қалды. Алайда, 1848 жылы Матаро мен Барселона қалаларын байланыстыратын темір жол салынуымен жағдай өзгерді, бұл ауылға станция әкелді. Бұл Бадалонаның индустриялануы мен экономикалық дамуын жеделдетті және дәстүрлі экономикалық секторлардың біртіндеп құлдырауына әкелді. Жаңа өнеркәсіптердің келуіне байланысты Бадалона жұмысшы қозғалысының маңызды орталығына айналды. Осының нәтижесінде ауылға жаңа адамдар келіп, халқы 1851 жылы 5 733 адамнан 1857 жылы 10 485 адамға дейін екі есеге өсті. Ғасырдың соңында Бадалонада шамамен 19 000 тұрғын болды. Халық санының өсуі Сант-Адриадан Монгатқа дейінгі жағалау бойын қамтитын қалалық кеңейтім жоспарына әкелді. 1897 жылы қала Австрия королевасы Мария Кристинадан қала атағын алды. Франконың диктатурасы Бадалонаның соғысқа дейінгі әртүрлі мәдени өмірінің құлдырауына әкелді. Бұл кезең, негізінен, Испанияның оңтүстігінен келген иммигранттардың келуімен ерекшеленді, бұл қаланың демографиялық өсуін одан әрі жеделдетті және денсаулыққа зиянды жағдайлары бар шағын аудандардың пайда болуына себеп болды. Қала халқы 1960 жылы 92 200 адамнан он бес жылдан кейін 201 200 адамға дейін өсті. Қала әкімі Фелипе Антоханың өкілеттігі кезінде Барселонадан келген кедей мигранттар қалаға қоныстанды, нәтижесінде Бадалонада ең төмен сапалы тұрғын үйлер пайда болды. Қаланың кеңеюі тарихи ғимараттар мен археологиялық ескерткіштерге де зиян келтірді. Франконың өлімінен кейін, әсіресе 1979 жылдан бастап, қалада көршілердің ұйымдасқан қозғалысы арқылы жаңа әлеуметтік жаңару пайда болды, олар өздерінің аудандарындағы инфрақұрылымды жақсарту, жылжымайтын мүлікпен күрес және қалалық жақсартулар үшін күресті. 1976 жылғы 29 қаңтарда Бадалона Франкодан кейінгі кезеңде испан билігі зорлық-зомбылықсыз төзімділік танытқан алғашқы наразылық акциясын өткізді. Қала сонымен қатар өнеркәсіптік экономикадан қызмет көрсету экономикасына өтті.
The oldest traces of settlement date from the Neolithic (about 3500–2500 BC). Archaeological finds consisting of carved stone and flint tools have been discovered in the Seriol hill and Manresà areas along with tombs with grave goods in the quarters of Sistrells and Llefià. Deposits from the Bronze and Iron Age have been found in old brickyards (dated about 1800–1500 BC) and in the masies of Can Butinyà and Can Mora in the Canyet quarter (1500–1100 BC). Before the Roman settlement of Hispania, the territory of Badalona was populated by Iberians who lived on the Boscà hill (198 metres above the sea level), from where it is possible to see the coastline. The settlement dates to at least the 4th century BC but was totally abandoned by the 1st century AD due to Romanization. Despite the presence of the Iberians, the city's origins are usually dated to around the year 100 BC, when the Romans founded a city ex novo on Rosés hill (26,8 metres) next to the coast. The Roman town plan was based on their common scheme of the cardo and decumanus, occupying some 10 ha, with a line of walls. The Roman city was very dynamic, especially during the reign of Augustus, with a specialised viniculture that produced wine for export all over the empire. From the 3rd century, the city went into decline and was almost depopulated as people fled to rustic villae. However, the few remains from Late antiquity prove that Baetulo was never abandoned. The current city of Badalona was formed in the 10th century when a new urban nucleus was built over the old Roman city and around the old forum and temple, which was turned into a church. During the first half of the 19th century, Badalona remained an agricultural and fishing centre. However, this changed in 1848 with the construction of the railway connecting the cities of Mataró and Barcelona, which brought a station to the village. This furthered the industrialization and economic development of Badalona and led to the progressive decline of the traditional economic sectors. Due to the arrival of new industries, Badalona also became an important centre of the labour movement. Thanks to this, the village began to attract newcomers, doubling its population from 5,733 (1851) to 10,485 (1857). By the end of the century Badalona had around 19.000 inhabitants. The demographic growth gave rise to urban development with an ensanche plan covering all along the coast from Sant Adrià to Montgat. In 1897, the city received the title of city from the queen regent Maria Christina of Austria. Franco's dictatorship brought about the decline of Badalona's varied pre war cultural life. The period was also marked by the arrival of immigrants, mainly from the south of Spain, which further accelerated the city's demographic growth, precipitating the emergence of shanty towns with unhealthy conditions. The city's population increased from 92,200 in 1960 to 201,200 only fifteen years later. During the mandate of mayor Felipe Antoja, the city received poor migrants from Barcelona who lived in shanties; with the creation of poor neighbourhoods, Badalona had some of the lowest quality housing in the country. Urban expansion also disturbed historical buildings and archaeological sites. After the death of Franco, and especially from 1979, the city found a new social vitality through the organised neighbours’ movement, which fought to improve infrastructure in their neighbourhoods, to combat real estate speculation, and to obtain urban improvements. On 29 January 1976, Badalona held the first protest to be tolerated without violence from the Spanish authorities in the post Franco era. The city has also gone through a transformation from an industrial to a service economy.
Әкімшілік бөлімшелер
Бадалона 34 шағын ауданнан және 6 ауданнан тұрады. 20-шы ғасырға дейін муниципалитет 5 дәстүрлі кварталға бөлінген, олар la Sagrera, Llefià, Sistrells, Canyet және Pomar деп аталды. Алайда, 20-шы ғасырда халық санының өсуіне байланысты қала әкімшілік тұрғыдан көптеген шағын аудандарға және оларды біріктіретін жаңа аудандарға бөлінді. Қазіргі бөлініс 1980 жылға дейін сақталады, 2011 жылы аудандардың саны 8-ден 6-ға дейін азайтылды. Аудандар мен оларға кіретін шағын аудандар мыналар:
Badalona has 34 neighbourhoods and 6 districts. Before the 20th century, the municipality was divided in 5 traditional quarters known as la Sagrera, Llefià, Sistrells, Canyet and Pomar. However, due to the growth of the population during the 20th century, the city was administratively divided into more neighbourhoods and new districts grouping each one several of them. The current division is dated of 1980, except for a modification in 2011 which reduced the districts from 8 to 6. The districts and their neighbourhoods are as follows:
1-аудан: Canyadó, Casagemes, Centre, Coll i Pujol, Dalt de la Vila, El Manresà және El Progrés.
2-аудан: Montigalà (батыс бөлігі), Nova Lloreda, Sant Crist de Can Cabanyes, Sistrells, La Pau және Puigfred.
3-аудан: Montigalà (шығыс бөлігі), Canyet, Mas Ram, Bufalà, Pomar, Pomar de Dalt, Bonavista, Les Guixeres және Morera.
4-аудан: La Salut, Sant Antoni de Llefià, Sant Joan de Llefià, Sant Mori de Llefià.
5-аудан: Gorg, La Mora, Congrés, Can Claris және El Raval.
6-аудан: Artigues, El Remei және Sant Roc.
District 1: Canyadó, Casagemes, Centre, Coll i Pujol, Dalt de la Vila, El Manresà and El Progrés. District 2: Montigalà (western section), Nova Lloreda, Sant Crist de Can Cabanyes, Sistrells, La Pau and Puigfred. District 3: Montigalà (eastern section), Canyet, Mas Ram, Bufalà, Pomar, Pomar de Dalt, Bonavista, Les Guixeres and Morera. District 4: La Salut, Sant Antoni de Llefià, Sant Joan de Llefià, Sant Mori de Llefià. District 5: Gorg, La Mora, Congrés, Can Claris and El Raval. District 6: Artigues, El Remei and Sant Roc.
Көлік
Бадалонада Барселонадан Матаро – Бланеске қатынайтын R1 Renfe теміржол станциясы және порт бар. Сонымен қатар, Барселонаға TMB (Барселона метрополитендік көлігі) метро (жер асты) және автобус жүйесі арқылы, әрі Trambesòs желісі арқылы да қатынауға болады.
Badalona has a Renfe train station R1 from Barcelona to Mataró – Blanes, as well as a harbour. There are also links to Barcelona via the Barcelona Metropolitan Transport (TMB) metro (underground) and bus system, as well as the Trambesòs line.
Экономика
Бадалона экономикасы негізінен қызмет көрсету саласына негізделген, бірақ дәстүрлі түрде маңызды өнеркәсіптік орталық болған. Ауыл шаруашылығы және балық аулау сияқты біріншілік секторлар да маңызды болды. Алайда, ХХ ғасыр бойында осы салалардың өркендеуі төмендеді. 2017 жылы Бадалонаның ЖІӨ 4.122,9 миллион еуроны құрады, оның 3.020 миллионы (79,9%) қызмет көрсетуге, 501,8 миллионы (13,3%) өнеркәсіпке, 6,9% құрылысқа және 1% - ден аз бөлігі ауыл шаруашылығына тиесілі болды. Біріншілік секторға қатысы келетін болсақ, 2004 жылдан бері Бадалонадағы ауыл шаруашылығы негізінен Кан Колль шаруашылығының жүзімдіктерінен тұрады, ал 2019 жылдан бастап Сант-Жерони де ла Муртра монастырының жанында кооператив жүзімдіктер отырғызды. Екі шаруашылық та Каньет ауданында орналасқан. 2012 жылдан бері Бадалона Алелла ДО-ның құрамына кіреді. Марина Бадалона басқаратын порт негізінен жеке кемелерге арналған, бірақ онда балық аулау бөлімі мен балық базары да бар, алайда қазір балықшылардың саны азайды. Көрікті жерлер: Сант-Жерони де ла Муртра монастыры. Бадалона мұражайындағы көне римдік Баэтуло қаласы. Туро-д'ен-Боскадағы Иберия елді мекені. Қалалық жағажай. Мамыр мерекесіндегі жыл сайынғы шайтанды өртеу дәстүрі.
The economy of Badalona is mainly based on the service sector, although traditionally was an important industrial centre. The primary sector as agriculture and fishing were also remarkable. However, those activities declined throughout the 20th century. In 2017 Badalona's GDP worth 4.122,9 million Euros, of which 3.020 (79,9%) corresponds to services, 501,8 to industry (13,3%), to construction (6,9%) and a tiny part (less than 1%) to agriculture. About the primary sector, in the one hand since 2004, agriculture in Badalona basically consists only of the vineyards of the masia of Can Coll, and more recently, since 2019, vineyards haven been planted next to the monastery Sant Jeroni de la Murtra by a cooperative. Both farms are in the neighbourhood of Canyet. Since 2012 Badalona is part of Alella DO. The port, managed by Marina Badalona, is dedicated mainly to marina, however it also has a fishing part and a fish market, but there are few fishers nowadays. Key tourist stops include:
Monastery of Sant Jeroni de la Murtra. Old Roman Baetulo, in the Museum of Badalona. Iberian settlement of turó d'en Boscà. City beach. Annual Burning of the Devil during Festes de Maig.
Спорт
Қаланың ең маңызды спорт кешені – 1992 жылы Мис Ван дер Роэ сыйлығын жеңіп алған Палау Муниципаль д'Эспорт де Бадалона (Муниципаль спорт сарайы). 1992 жылғы Олимпиада ойындарында баскетбол жарысы осы сарайда өтті. Бүгінде бұл "Бадалона" баскетбол командасының, сондай-ақ "la Penya" деп те аталатын, үйі. Аталған орын "Бадалона Еуропа баскетбол астанасы" орталығына айналады, ол баскетболды тойлайтын ойын-сауық паркі болып жоспарлануда – баскетбол мұражайы, сауда орталығы, кинотеатрлар, баскетбол алаңдары, порт, жабық картинг және тағы да басқа қызықтырушы қызметтермен бірге.
The city's most important sport complex is the Palau Municipal d'Esports de Badalona (Municipal Sports Palace), which won the Mies Van der Rohe award in 1992. The Palace was the setting for basketball competition during the Olympic Games in 1992. Nowadays, it is home of the basketball team from Badalona, Joventut Badalona, also known as la Penya. This place will also be the centre of the Badalona Capital Europea del Bàsquet, which is intended to be a theme park celebrating basketball – with a basketball museum, shopping center, cinemas, basketball courts, a harbour, indoor karting and more activities.