Кіріспе

Ллейда қаласы () – Каталонияның батысында орналасқан қала. Ол Сегрея округінің, Понент аймағының және Ллейда провинциясының астанасы және ең ірі қаласы болып табылады. Географиялық жағынан, ол Каталония орталық жазығында (депрессиясында) жатыр. 2022 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 140 797 адамды құрайды. Ллейда – Каталониядағы ең көне қалалардың бірі, оның алғашқы қоныстары қола дәуіріне дейін жетеді. Римдіктер Иберия түбегін жаулап алғанға дейін, бұл аймақ ибер тайпасы – илергеттердің мекені болған. Август тұсында қала Илерда деген муниципалитет болып құрылды. Оны 8 ғасырдан бастап маврлар биледі, ал 1149 жылы қайта басып алынды. 1297 жылы Ллейда университеті негізі салынды, ол бүкіл Испаниядағы үшінші ең көне университет есебінде танылады. Келесі ғасырларда қала 17 ғасырдагы Жігіттер соғысы және 20 ғасырдагы Испания азамат соғысы сияқты бірнеше соғыстардың салдарынан зардап шекті. Осыдан бері қала тұрақты қалалық, саудалық және демографиялық дамуда.

Атауы

Қала атауының испан тіліндегі дәстүрлі түрі – Лерида, оны былай айтады , бірақ бұл атаудың Франко режимі кезіндегі күштеп кастильдік мәдениетті таңумен байланысы болғандықтан, каталонша Lleida түрі тіпті испан тілінде де ресми түрде қолданылады. Атаудың жергілікті жайылымы – , ал стандартты жайылымы – .

Тарих

Ежелгі заманда Илерда және Ильтрида деп аталатын бұл қала Илергеттер тайпасының басты қаласы болған. Илергеттер патшасы Индибил мен Аузетан тайпасының патшасы Мандони Карфагендіктер мен римдіктердің шабуылдарына қарсы оны қорғады. Рим кезінде қала Hispania Tarraconensis Рим провинциясының құрамына енді және тарихи және географиялық тұрғыдан маңызды орынға ие болды. Ол Сикорис өзенінің (қазіргі Сегре) оң (батыс) жағасында, Эбрдің негізгі саласы және Сингамен (қазіргі Синка) қосылатын жерден жоғары орналасқан; осылайша бұл өзендер арасындағы аймаққа, сондай-ақ Тарракодан (қазіргі Таррагона), провинция астанасынан Испанияның солтүстік-батысына дейінгі маңызды жолға бақылау жасады, ол осы жерде Сикористі кесіп өтетін. Оның орналасқан жері Помпейдің Испаниядағы легаттарын Азамат соғысының бірінші жылында (б.з.д. 49 ж.) Цезарьға қарсы қорғаныс шебін құруға итермеледі. Афраний мен Марк Петрей бес легионмен қалаға кірді; ал олардың Цезарьдің өзімен қоршауы (Илерда шайқасы), оның өзінің сөздерінде баяндалғандай, әскери тарихтың ең қызықты эпизодтарының біріне айналды. Цезарьдің генерал ретіндегі шеберлігі, жағдай және табиғи факторлар оның қарсыластарына тиімді болған бәсекеде, оған жеңіс сыйлады. Бұл Афраний мен Петрейдің капитуляциясымен аяқталды. Осы шайқастың салдарынан, латын тіліндегі "Ilerdam videas" фразасы біреуге бақытсыздық тілегін білдіру үшін қолданылған деседі. Рим империясы кезінде Илерда өркендеген қала және муниципалитет болды. Ол өз монеталарын шығарды. Оның Сикорис өзені арқылы салынған тас көпірі соншалықты мықты болған, оның негізі бүгінгі күнге дейін сақталған. Аусоний заманында қала құлдырап, бірақ орта ғасырларда қайтадан маңызға ие болды. 1149 жылы Барселона графы Рамон Беренгер IV оны маврлардан басып алғанға дейін Визигот және мұсылмандық Испанияның бір бөлігі болды. 1717 жылға дейін ол Арагон тажының ең көне университеті болды, содан кейін Филипп V оны жақын жердегі Сервера қаласына көшірді. Лейда университеті 1991 жылдан бері қайтадан жұмыс істеп келеді. Орақшылар соғысы кезінде Лейда француз және бүлікші күштерімен басылып алынды. 1644 жылы қала испандықтар, Фелипе да Сильва басшылығымен басып алды. Лейда Испания азамат соғысы кезінде Барселонаның маңызды қорғаныс бекеті болды және 1937 және 1938 жылдары көтерілісшілердің әуе күштерімен қатаң бомбаланды. 1937 жылдың 2 қарашасындағы Кондор легионының Лейдаға жасаған шабуылдары әсіресе танымал болды, өйткені олар Лисеу Эсколар де Лейда мектебіне бағытталған. Сол күні 48 бала мен бірнеше мұғалім қаза тапты, 2 қарашадағы бомбалаудан барлығы 300 адам қаза тапты, ал қала 1938 жылы Франко күштері басып алған кезде тағы да бомбаланды және қоршауға алынды. Халық санының өсуі болмаған бірнеше онжылдықтан кейін, андалусиялықтардың көптеп келуіне мүмкіндік туды, олар қаланың демографиялық өсуіне көмектесті. Бүгінде қалада 146 түрлі ұлттан шыққан иммигранттар тұрады. 2007 жылы Лейда Каталония мәдениетінің астанасы болды.

Климат

Лейдада орташа температуралы жартылай шөлейтті климат (Köppen BSk) басым. Қыстары жұмсақ және тұманды, бірақ жағалаудағы жерлерге қарағанда салқынырақ, ал жаздары ыстық және құрғақ. Қыс айларында аяз жиі кездеседі, бірақ кейде қар да жауады, орташа есеппен жылына 1-2 күн. Жауын-шашын мөлшері аз, жылдық орташа көрсеткіші сәуір және мамыр айларында ең жоғары шарына жетеді, сондай-ақ қыркүйек пен қазан айларында да артады.

Теміржол

Лейдаға Renfe компаниясының Мадрид-Барселона жоғары жылдамдықты темір жол желісі қызмет көрсетеді, ол Барселона, Сарагоса, Калатаюд, Гвадалахара және Мадрид қалаларына қатынайды. Лейдада 2010 жылдың қаңтар айында ашылған жаңа әуежай және Альфесте орналасқан шағын аэродром бар. Сонымен қатар, қала Eix Transversal Lleida Girona бағытының батыс терминалы болып табылады, ал осы қашықтықты қамтитын темір жол (Eix Transversal Ferroviari) қазіргі уақытта жоспарлануда. Лейданың жалғыз жолаушылар темір жол станциясы – Лейда Пиринеус. Оған Renfe және Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya темір жол желілері қызмет көрсетеді. Болашақта Rodalies Lleida қалалық желісі қаланы оған жақын жерлермен және провинцияның ірі қалаларымен байланыстырады, бұл қолданыстағы желіні көбірек пойыз қатынасымен және жаңа инфрақұрылыммен жақсартады. Екінші темір жол станциясы – өнеркәсіптік аймақтағы Пла-де-ла-Вилановта, ол тек жүк пойыздары үшін пайдаланылады. Болашақта оның ғимаратында теміржол мұражайы орналасады. 2008 жылдан бері Лейданың айналасындағы қоғамдық көліктің көп бөлігі, негізінен бірнеше компаниялар басқаратын автобустар, Лейда аймағының мобильділік аймағының аумақтық билігімен басқарылады.

Лейда-Пириней әуежайы

Лейда ұзақ жылдар бойы жақын орналасқан әуежайларға тәуелді болды және өзінің жергілікті әуе тасымалы болған жоқ. Лейда-Алгуар әуежайы 2010 жылы ашылды.

Болашақ және жоспарланған қызметтер

Трамвай-пойыз жүйесі мақұлдауға күтілуде. Бұрыннан бар, бірақ ескірген жолаушылар тарам жолын пайдалана отырып, ол Балагер мен Лейданы байланыстырады, бұл екі қала үшін де қала ішіндегі және қалааралық қатынасты жақсарту үшін аса қажетті қадам болады.

Мәдениет

2007 жылы Лейда Каталония мәдениетінің астанасы болды.

Театр және музыка орындары

Энрик Гранадос аудиториясы – қаланың концерт залы және басты музыка институты мен консерваториясы. Ол қалада туған композитор Энрик Гранадостың құрметіне аталған. CaixaForum Lleida (бұрынғы атауы Centre Cultural de la Fundació La Caixa) концерт залын қамтиды. Teatre Municipal de l'Escorxador қаланың негізгі театры болып табылады; оған концерт алаңы, Cafè del Teatre кіреді. 2010 жылы «Леида Ллотжасы» атты театр және конгресс орталығы ашылды.

Музыкалық фестивальдар

Лейдада екі маңызды музыка фестивалі бар: Наурыз айында MÚSIQUES DISPERSES халық музыкасы фестивалі және қараша айында JAZZ TARDOR джаз фестивалі. Концерттер сонымен қатар екі жергілікті мереке – мамыр айындағы Сант-Анастаси және қыркүйек айындағы Сант-Микельдің тұрақты бөлігі болып табылады.

Фильм

CaixaForum Lleida киноға қатысты іс-шаралар мен көрсетілімдердің тұрақты орны. Қала жыл сайын Латын Америкасы кино фестивалін (Mostra de Cinema Llatinoamericà de Lleida) өткізеді, ал мамыр айында Animac атты анимациялық кино фестивалі ұйымдастырылады.

Өнер және мұражайлар

2008 жылы ашылған Лейда мұражайында әртүрлі кезеңдерге жататын тарихи артефакттар мен өнер туындылары қойылған. Тарихи маңызы бар Институт д'Estudis Ilerdencs ғимаратында ежелгі және заманауи өнер экспонаттары көрсетіледі. Ла Панера өнер орталығы – заманауи өнер институты. Хауме Морера атындағы мұражайда 20-шы және 21-ші ғасырлардағы өнер туындылары (сондай-ақ осы атпен аталатын суретшінің жұмыстары) қойылған. Қаланың ішінде Сант-Жоан муниципалдық көрме залы және Манель Гарсия Саррамона залы сияқты бірнеше шағын муниципалдық галереялар бар. Сондай-ақ, жергілікті суретшілерге арналған бірнеше мекемелер де бар, мысалы, Леандре Кристофол залы, онда мүсінші және суретші Леандре Кристофолдың (1908–1998) туындылары қойылған; және Альберт Кома Эстаделла залы, мүсінші және суретші Альберт Кома Эстаделлаға (1933–1991) арналған. Жеке өнер галереяларының қатарында Espai Cavallers бар. Жеке меншік CaixaForum Lleida қоры мен Лейда қалалық кітапханасы да тұрақты көрмелер ұйымдастырады. Бүгінде жабылып қалған Petite Galerie 1970-ші жылдары инновациялық және ықпалды галерея болып есептелді. Муниципалдық көркемөнер мектебі өнер саласында жоғары білім береді.

Дәстүрлі мәдениет

Дәстүрлі мерекелерге қаланың басты жылдық тойы – Festa Major; Fira de Sant Miquel және LAplec del Caragol (эскарго жеу фестивалі, осы сипаттағы әлемдегі ең ірі фестиваль, 1980 жылдан бері Camps Elisis-те өтіп келеді) кіреді. Соңғысы – жыл сайын мамыр айының соңында ұйымдастырылатын, эскарго дайындауға арналған тағамдық фестиваль. "L'Aplec" Лейданың ең дәстүрлі тағамдарын дәмдеу үшін мыңдаған адамды бір үстел басына жинайды. Оның үлкен танымалдығының арқасында 2002 жылы Каталонияның Генералитеті оны ұлттық маңызы бар дәстүрлі мереке деп жариялады, ал екі жыл өткен соң Испания үкіметі де оны осылай мойындады. Лейдадағы басты дәстүрлі мерекелерді он екі танымал "Гегант де ла Паэрия" (Қала әкімшілігінің алыптары) бастап тұрады, олардың ең ескілері 1840 жылы жасалған.

Түнгі өмір

Лейдада барлар мен клубтар шоғырланған аймақ бар, ол бейресми түрде Els Vins деп аталады. Бұл ауданның ең көне бөлігі, Els Vins Vells деп белгілі, көбінесе Els Vins Nous деген сәулеттік жағынан жаңа және жоғары деңгейлі аймақпен алмастырылған. Лейдадағы ірі клубтардың көпшілігі қаланың шетінде орналасқан, көліксіз оларға жету қиын, бірақ сенбі күндері автобус қатынайды.

Негізгі көрікті жерлер

Ла Сеу Велла – уақыт өте келе роман және готика стильдерінің үйлесімінде салынған собор, 18 ғасырда әскери бекініс ретінде пайдаланылған. Араб үкімдігі кезінде салынған, кейіннен Барселона графтары мен Арагон патшаларының резиденциясы болған, көбінесе қираған Палау де ла Суда да бар. Екі ортағасырлық ғимарат қалаға көрініс беретін орташа өлшемді төбе – Туро де ла Сеуде орналасқан. La Seu Nova, Бурбон үкімдігінен бері қолданылып келе жатқан барокко стиліндегі собор. Ол Испания Азамат соғысы кезінде Дуррути басқарған анархистер тарапынан өртеліп жанып кеткен. Institut d'Estudis Ilerdencs, бұрын готика стилінде салынған аурухана (Antic Hospital de Santa Maria) болған, бірақ қазіргі таңда тарихи мұражай және зерттеу орталығы болып табылады. Мұражайда иберия, рим, араб, ортағасырлық және қазіргі заманға дейінгі маңызды өнер туындылары мен артефакттар қойылған. Ла Паэрия – қалалық кеңес, сонымен қатар рим дәуірінен бастап мавр билігі, ортағасыр және қазіргі заманға дейінгі қалдықтар мен артефакттарды қамтитын тарихи орын, соның ішінде ескі түрмелер де бар. Гардени – 12-13 ғасырларда салынған бекініс орналасқан төбе. Орта ғасырларда, король Рамон Беренгер IV аймақтың (қаланың бес бөлігін) оларға бергеннен кейін Тамплиерлер ордені пайдаланған. Римдіктердің де пайдаланған Camps Elisis бақтары бар. "Көңілді қыз" су көзі әдемі. Ла Митьяна – Сегре өзеніндегі ескі бөгеттің жанындағы жабайы аймақтары бар қала шетіндегі саябақ. Лес-Бас-д'Альпикат – саябақ. Қазіргі уақытта жөндеу жұмыстарын күтіп жатыр, жабық. Сант-Ллоренс шіркеуі – 12 ғасырда салынған роман стиліндегі шіркеу, 15 ғасырда готикалық элементтер қосылған. Ішкі бөлігі жақсы сақталған. Сант-Марти шіркеуі – 12 ғасырда салынған роман стиліндегі шіркеу. Лейда епископының сарайы Рамбла д'Арагода орналасқан, сонымен қатар романнан бароккоға дейінгі туындыларды көрсететін өнер мұражайы ретінде де қызмет етеді. Эль Розер – 13 ғасырда Доминикан ордені салған монастырь. Бұл монастырьда сол аттас көркемсурет академиясы орналасқан, және жақында даулы түрде жөнделіп, Парадорға (тарихи жерде орналасқан сәнді қонақ үй) айналдырылды. Қаланың батысындағы Cementiri de Lleida (Муниципалдық зират) Каталонияның сәулет мұрасының тізіміне енген. Ең көне бөлігі 1784 жылға дейін сақталып келген. Лейданың қоғамдық кітапханасы Рамбла д'Арагода, бұрын Ла Матернитат деп аталған ғимаратта орналасқан, ол 19 ғасырдың ортасындағы жетімдер үйі. Лейда мұражайы 2008 жылы ашылды, және қала тарихына арналған, Лейда епархиясына тиесілі. Мұражайдағы кейбір артефакттар, тарихи тұрғыдан епархияға тиесілі болғанымен, қазіргі уақытта Лейда провинциясының аумағына кірмейтін және юрисдикциясынан тыс қалған аймақтардан алынған, көрші епархиялар мен Арагон автономиялық қауымдастығының үкіметімен келіспеушіліктер тудырған. Sala Cristòfol – авангард мүсіншісі Леандре Кристофолдың туындыларына арналған мұражай. Sala Mercat del Pla – өнер галереясы. Museu d'Art Jaume Morera – модернисттік ғимаратта 20 және 21 ғасырлардағы өнерді көрсететін өнер мұражайы. Centre d'Art de la Panera – шағын қазіргі заманғы өнер мекемесі. Агуа паркінде орналасқан Агуа мұражайы. Auditori Enric Granados – Лейданың ең ірі концерт залы. Оның жертөлесіне жақын және көпшілікке көрсетіліп тұрған ежелгі қираған үйлер бар. Ла Ллотья де Лейда – 2010 жылы ашылған концерт залы, театр, опера және конгресс залы. Парк де Л'Агуа – оңтүстік аудандардағы қалалық саябақ.

Мәдениеттегі сілтемелер

Қала Каталония халық әні «Лейда түрмесі» (La Presó de Lleida) тақырыбы болып табылады, бұл ән 17 ғасырда белгілі болған және одан да ертерек болуы мүмкін. Бұл өте танымал әуен, оны Жоан Мануэль Серрат сияқты көптеген әртістер орындаған.