Кіріспе

Bovidae тұқымдасына жататын ашық орман және саванна антилопасы.

Speciesbox
| name = Giant eland
| image = Giant eland (Taurotragus derbianus derbianus) male. jpg
| image caption = T. d. derbianus, Сенегал
| image2 = Taurotragus derbianus gigas. jpg
| image2 caption = T. d. gigas, Цинциннати хайуанат бағы
| status = VU
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| taxon = Taurotragus derbianus
| authority = (J. E. Gray, 1847)
| subdivision ranks = Subspecies
| subdivision =
T. d. derbianus
T. d. gigas
| range map = Giant eland map. png
| range map caption = Гигант еланның таралуы: Батыс гигант елан және Шығыс гигант елан
| synonyms ref =
| synonyms = collapsible list|title=Түр синонимиясы Tragos грек тілінде еркек ешкіні білдіреді және еланның құлағындағы, ешкінің сақалына ұқсайтын түкке сілтеме жасайды. Гигант елан, Эдвард Смит Стэнлидің, Дербидің 13-ші графының құрметіне "Лорд Дербидің елані" деп те аталады. Оның күш-жігерінің арқасында 1835-1851 жылдар аралығында гигант елан алғаш рет Англияға әкелінді. Лорд Дерби ботаник Джозеф Беркті Оңтүстік Африкадан өзінің мұражайы мен жануарлар бағы үшін тірі немесе өлген жануарларды жинауға жіберді. Англияға алғаш әкелінгендер – қарапайым елан жұбы және кейіннен гигант елан бұқасы болды. Бұл мәліметтер Смит Стэнлидің жеке басылған еңбегінде, "Кноусли Холлдағы жануарлар бағынан жиналған өнімдер" деп жазылған. Латынша атауы оның "Дербиге тиесілі" екенін (анус жұрнағы арқылы берілген) көрсетеді, сондықтан derbianus. Гигант елан қарапайым еланнан сәл ірі болғанымен, "гигант" атауы оның үлкен мүйіздеріне қатысты.

Таксономия

Ұлы елландты алғаш рет 1847 жылы британдық зоолог Джон Эдвард Грей сипаттап, Boselaphus derbianus деп атады. Сол кезде оны «қара мойынды елен» және «Гинги ганга» деп те атаған. Ұлы елендер Bovidae тұқымдасына жататын Taurotragus туысына жатады. Молекулалық филогенетика негізінде үлкен елендер кейде Tragelaphus туысына жатқызылады, бірақ көбінесе Taurotragus ретінде қарапайым еленмен (T. oryx) бірге жіктеледі. Бонго, алып елен және қарапайым елен – Tragelaphini тайпасындағы Tragelaphus емес, жеке атауға ие болған жалғыз антилопалар. Теодор Халтенорт сияқты кейбір авторлар алып еленді қарапайым еленмен бір түр деп санағанмен, олар әдетте екі бөлек түр болып есептеледі. Сурет Атауы Таралу Т. д. derbianus J. E. Gray, 1847 – Батыс Африкада, әсіресе Сенегалдан Малиге дейін кездесетін батыс алып елен. Т. д. gigas Heuglin, 1863 – Орталық және Шығыс Африкада, әсіресе Камеруннан Оңтүстік Суданға дейін кездесетін шығыс алып елен.

Сипаттама

Үлкен еландар - бұрала мүйізді антилопалар. Жалпы атауына қарамастан, бұл түрдің мөлшері жалпы еланд (Taurotragus oryx) түрімен шамамен сәйкес келеді. Дегенмен, үлкен еланд орташа есеппен жалпы еландтан сәл ірілеу, сондықтан ол әлемдегі ең ірі антилопа түрі болып табылады. Олардың бас және дене ұзындығы әдетте және иық биіктігі шамамен құрайды. Үлкен еландарда жыныстық диморфизм байқалады, аталықтары аналықтарынан ірі болады. Аталықтарының салмағы және аналықтарының салмағы құрайды. Құйрығы ұзын, қара түсті шоғырлы жүні бар, орташа ұзындығы құрайды. Түршелерді салыстырғанда, T. d. derbianus 15 дене жолағы, кішірек мөлшері және қызыл қоңыр түсімен сипатталады, ал T. d. gigas ірілеу, құмды түсті және 12 дене жолағына ие. Олардың мүйіздері аталықтарында дейін, ал аналықтарында дейін ұзын болуы мүмкін. Мүйіздерінің осы ерекшеліктері алып еландтың нағыз көрнекі мүйіздері бар ата-бабасынан пайда болғанын көрсетеді. Үлкен еланд сонымен қатар Carmyerius spatiosus (трематода түрі), Taenia crocutae және T. hyaennae (екі таспа құрт түрі) паразитерімен де зарарланады.

Генетика және эволюция

Үлкен шұбардың 31 еркек және 32 әйел хромосомасы бар. 2008 жылы спиральді мүйізді антилопалар туралы жүргізілген филогеномдық зерттеуде ірі қара мал (Bos taurus) мен спиральді мүйізді антилопалардың сегіз түрі арасында хромосомалық ұқсастықтар байқалды, атап айтқанда: ньяла (Tragelaphus angasii), кіші куду (T. imberbis), бонго (T. eurycerus), бушбук (T. scriptus), үлкен куду (T. strepsiceros), ситатунга (T. spekei), алып елланд және жалпы елланд (T. oryx). Бұл түрлердегі орталықтандырылған бірігуге қатысқан хромосомалар лазерлік микродисекция арқылы жасалған ірі қара малдың бояу зондтарының толық жиынтығын пайдаланды. Зерттеу барлық белгілі трагелафид түрлеріне ортақ эволюциялық маркер – Робертсон транслокациясы (1;29) хромосомалық транслокациясының бар екенін растады. Үлкен еркек шұбар мен әйел кудудың кездейсоқ жұптасуы еркек ұрпақ тудырды, бірақ ол азооспермиямен ауырды. Талдау көрсетті, ол гаметаларды өндіретін ұрықтық жасушаларынан толығымен құрылмайды. Дегенмен, гибрид күшті еркек иісіне ие болды және еркек мінез-құлқы көрсетті. Хромосомалық тексеру 1, 3, 5, 9 және 11 хромосомалардың ата-аналық кариотиптерден ерекшеленетінін көрсетті. Ерекше аралас мұралық белгілері – елланд сияқты үшкір құлақтар, бірақ куду сияқты сәл кеңейген. Құйрығы елланд құйрығының жартысына тең, ал соңында куду сияқты шашты шоғыр бар. Африка саваннасының тұяқты жануарларын жүргізілген бұрынғы генетикалық зерттеулер Африканың шығысы мен оңтүстігінде Плейстоцендегі ұзақ мерзімді паналау орны бар екенін көрсетті, оған алып елланд та кіреді. Жалпы елланд пен алып елланд шамамен 1,6 миллион жыл бұрын бөлініп шыққан деп есептеледі.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Алып елландтар Орталық және Батыс Африканың кең жапырақты саванналарында, тоғайларында және жайылымдарында тіршілік етеді, бұл екі түршеге сәйкес келеді. Олар орманды жерлерде де, шөлдердің шетінде де кездеседі. Алып елландтар шөлде де өмір сүре алады, себебі олар өте құрғақ зәр шығарады. Олар Оңтүстік Судан мен Орталық Африка Республикасынан бастап, Солтүстік Камерун мен Оңтүстік Чадқа дейін таралған. Жақындағы зерттеулер олардың Terminalia, Combretum және Afzelia туыстас ағаштар өсетін тоғайларда да мекендейтінін көрсетті. Алып елландтардың кең аумақты мекендеуі және маусымдық көші-қондары бар. Олар аталықтардың, аналықтардың және жас елландтардың жеке топтарын құрайды. Алып елландтар еңбекқор және күдікті, сондықтан оларға жақындасу, бақылау жасау немесе аң аулау қиын. Бұқа қауіпті сезсе, ол топтан шығып, қауіп туралы ескерту үшін терең дауыспен үреді, бүкіл топ қауіптен хабардар болғанша бұл процесті қайталайды. Алып елландтар жылдам қозғала алады, сағатына 70 километрден астам жылдамдыққа жетеді, және олардың үлкен денесіне қарамастан, ерекше секіруге қабілетті, 2 метрден астам биіктікті оңайдан бұрын асып өтеді.

Диета

Негізінен шөп жейтін алып еланд шөптер мен жапырақтардың, сондай-ақ өсімдіктің басқа да бөліктерін жейді. 2010 жылы Ниоколо Коба ұлттық паркі мен Бандия ұлттық қорығында Оңтүстік Африка батыс алып еландтарының нәжісіне гистологиялық талдау жасалды. Екі зерттеуде де жапырақтар, ағаш тәрізді өсімдіктердің жас бұтақтары және жемістер – үш негізгі құрауыш екені анықталды. Кішкентай пайызбен кездесетін басқа құрауыштар – жалпы нәжіс көлемінің бес пайызынан кем болатын шөп және гүлді шөптер. Олар Boscia angustifolia, Grewia bicolor, Hymenocardia acida және Ziziphus mauritiana өсімдіктерінің көп бөлігін, сондай-ақ Acacia және Strychnos spinosa жемістерін жегендерін байқады. Бандия қорығында жас топтары арасында диетада айқын айырмашылықтар болды. Қорытындысы бойынша, құрғақ маусымда еланд тек жапырақ жейтін жануар болып, шөпті аз мөлшерде тұтынады.

Көбею

Жұптасу жыл бойы жүреді, бірақ жауынды маусымда ең жоғары деңгейге жетеді. Аналықтары шамамен екі жасында, ал аталықтары төрт-бес жасында жыныстық пісіп жетеді. Аналық үш күн бойы қызуда бола алады, ал қызу циклы 21–26 күнге созылады. Кейбір аймақтарда ерекше көбейту маусымдары болады. Оңтүстік Африкада аналықтары тамыздан қазанға дейін туады, ал аталықтары қазанның соңынан қаңтарға дейін оларға қосылады. Замбияда бұзаулар шілде және тамыз айларында туылады. Сенегалдағы зерттеу гигант еланд пен жалпы еланд бұзауларының (бір айдан бес айға дейінгі) сүттен тамақтану әрекеттеріне назар аударды және бұзаулардың жасы ұлғайған сайын сүттен тамақтану жиілігі артатынын анықтады. Шаруашылықта өсірілген жалпы еланд бұзауларында басқа өзгерістер байқалмады, бірақ гигант еланд бұзауларында аталардың аналарға қарағанда жиірек сүттен тамақтанғаны және алғаш рет туған аналарда көп рет туған аналарға қарағанда сүттен тамақтану ұзақтығы аз болғаны анықталды. Нәтижелер Дерби еландтарының табиғи ортада өмір сүрген кезде аналық мінез-құлқын өзгертіп, жыртқыштар мен басқа да қауіптерге қарсы тұруға бейімделгенін көрсетеді. Ал шаруашылықта өсірілген жалпы еландтар тұтқындық жағдайындағыдай, жыртқыштарсыз өмір сүрді.

Халық саны

1980 жылы шығыс алып еландары Нигериядан бастап Камерун, Чад, Орталық Африка Республикасы және Конго Демократиялық Республикасы (бұрынғы Заир) арқылы Судан мен Угандаға дейін таралған. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, олардың саны 200-ден аспайды, ал көрші елдерде санаулы еландар ғана қалған.

Қауіп-қатерлер мен қорғау

Батыстағы алып елландтар популяциясына ең басты қауіп – олардың дәмді еті үшін шамадан тыс аң аулау және адам мен малдың көбеюінен туындаған ортаның қырылуы. Гвинея-Бисау мен Нигерияда олардың болуы күмәнді. Шығыс алып елландары Фаро ұлттық саябағында, Беноуэ ұлттық саябағында, Буба Нжида ұлттық саябағында, Баминги-Бангоран ұлттық саябағында және Маново-Гунда Сент-Флорис ұлттық саябағында қорғалады. Олар Сенегалдағы Бандия және Фатхала қорықтарында шаруашалыққа өсіріледі.

Қолданылуы

Гигант еландтар төмен сапалы азықпен қоректенсе де, көп мөлшерде жұмсақ ет және жоғары сапалы тері береді. Бұл – аң аулауға болатын жабайы жануарлар, сонымен қатар олар трофейлер үшін де ауланады. Олардың сүті әдеттегі сиыр сүтінен ақуыз және майға бай, бұл еланд бұзауларының жылдам өсуіне себеп болуы мүмкін. Еланд сүтінде сиыр сүтіне қарағанда үш есе көп май және екі есе көп ақуыз бар. Оның жақындығы мен пайдалы қасиеттері оны Африка мен Ресейде үйретуге талпынуға және сонымен қатар аң аулауға себеп болды. Көптеген адамдар олардың көптеген артықшылықтарының арқасында еландты қолға түсіріп өсіруді мал өсіруден артық көреді. Еландтар аз сумен де тіршілік ете алады, бұл малға қарағанда үлкен артықшылық. Олар қалың шөптерді жей алады, тіпті мал үшін қауіпті, өлімге әкелетін кейбір уытты өсімдіктерді де қорықтай алады. Сонымен қатар, олар малға ұқсас кейбір ауруларға қарсы иммунитетке ие.