Кіріспе

Солтүстік құдайы

Солтүстік мифологиясында Скади (/s//k//ɑː//ð//i/; көне скандинав тілінде: ; кейде Skadi, Skade немесе Skathi деп ағылшыншаланады) – жотун және садақпен аң ауру, шаңғы тебу, қыс және таулармен байланысты құдай. Скади 13 ғасырда ертеректегі дәстүрлі көздерден жинақталған «Поэзиялық Эдда», «Прозалық Эдда» және 13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған «Хеймскрингла» мен скальдтардың еңбектерінде кездеседі. Скади – қайтыс болған Тьязидің қызы, және Скади оның әкесі Тьязиді өлтіргені үшін құдайлар төлеген өтемақының бір бөлігі ретінде Ньордр құдайымен үйленді. «Хеймскрингла» бойынша, Скади Ньордрдан ажырасып, кейіннен Один құдайына үйленген, және олардың көп балалары болған. «Поэзиялық Эдда» мен «Прозалық Эдда» екеуінде де Скади байланған Локиге у тамшылатын жыланды орналастыруға жауапты. Скади сонымен қатар Өндургуд (көне скандинав тілінде «шаңғы құдайы») және Өндурдис (көне скандинав тілінде «шаңғы дісі») деп те аталады. Скади есімінің этимологиясы белгісіз, бірақ ол Скандинавияның түпнұсқалық түрімен байланысты болуы мүмкін. Скандинавиядағы кейбір жерлердің аттары Скадиге сілтеме жасайды. Ғалымдар Скади мен Улл құдайының (сонымен қатар шаңғымен айналысатын) арасындағы байланыс, Локки жотунымен ерекше қарым-қатынас және Скандинавияның Скади есімімен байланысты болуы мүмкін (мүмкін, «Скади аралы» деген мағынаны білдіреді) немесе есімнің көне скандинав тіліндегі «көлеңке» немесе «зият» деген мағынадағы сөздермен байланысты болуы мүмкін деген теориялар айтады. Скади түрлі өнер туындыларына шабыт берген.

Этимология

Ежелгі норвегиялық Skaði атауы, Sca(n)dinavia және Skáney сияқты сөздер гот тіліндегі skadus, көне ағылшын тіліндегі sceadu, көне саксон тіліндегі scado және көне жоғарғы неміс тіліндегі scato (мәні – "көлеңке") сөздерімен байланысты болуы мүмкін. Сондай-ақ, ирландтық Scáthach, "көлеңкелі" деп аталатын белгілі әйел жауынгер де бар. Ғалым Джон МакКиннелл бұл этимология Скадидің бір кезде Скандинавия аймағының бейнесі болғанын немесе әлемнің астындағы әлеммен байланысты болғанын көрсетеді дейді. Жорж Дюмезил Scadinavia сөзінің этимологиялық тұрғыдан "Скади құдайының аралы" деген мағынаға келетінімен келіспейді. Дюмезилдің пікірінше, алғашқы элемент – Scadin, "қараңғылықпен" байланысты болуы керек, немесе бұрын байланыс болған, бірақ қазір нақты білмейміз. Дюмезилдің айтуынша, Skaði атауы географиялық аймақтың атынан шыққан, ол кезде толыққанды түсініксіз болған. Осыған байланысты Дюмезил Эриу мысалын келтіреді, ол кейбір ирланд мәтіндерінде Ирландияны бейнелейтін құдай, және оның аты Ирландиядан шыққан, керісінше емес. Басқаша айтқанда, Skaði ескі норвегиялық skaði ("зияны") сөзімен байланысты болуы мүмкін, одан исландиялық және Фарер аралдарындағы skaði ("зияны, зақым") және ағылшын тіліндегі scathe (зақымсыз, қатты сын) сөздері туындаған.

Куәліктер

Скади Поэтикалық Эддадағы өлеңдерде, «Прозалық Эдда»ның екі кітабында және «Хеймскрингла»ның бір кітабында кездеседі.

Поэтикалық Эдда

Поэтикалық Эддадағы «Grímnismál» өлеңінде Один (Гримнир кейпінде) құдай жас Агнарға он екі орналасқан жердің бар екенін ашады. Один «Þrymheimr» орнын бір ғана строфада еске алады. Строфада Один бұрын сол жерде йотун Тьязи өмір сүргенін, ал қазір оның қызы Скади өмір сүріп жатқанын айтады. Один «Þrymheimr»ді «ежелгі сарайлардан» тұратын деп сипаттайды және Скадиді «құдайлардың сұлу келіні» деп атайды. «Skírnismál» өлеңіне кіріспеде Фрейр құдайы Йотунхеймде көріп қалған әдемі қызға (йотун Гердр) құмар болады. Ньордр құдайы Фрейрдің қызметшісі Скирнирден Фрейрмен сөйлесуді сұрайды, ал өлеңнің бірінші строфасында Скади да Скирнирге Фрейрдің неге соншалықты ренжігенін сұрауын айтады. Скирнир олардың ұлы Фрейрден қатал сөздер күтетінін жауап береді. «Lokasenna» өлеңіне кіріспеде Скади Ньордтың әйелі ретінде аталады және Эгирдің тойына келген құдайлардың бірі ретінде көрсетіледі. Локи Хаймдалл құдайымен сөйлескеннен кейін, Скади араласады. Скади Локиге ол «жеңіл жүректі» екенін және Локидің «құйрығын еркін қимылдатып ойнауы» көп ұзамай тоқтатылатынын айтады, себебі құдайлар Локиді оның ұлының мұздай суық ішегімен өткір тасқа байлайды. Локи, егер бұл рас болса, ол Тьязиді өлтіруде «бірінші және ең бастысы» болғанын жауап береді. Скади жауап береді, егер бұл солай болса, «зиялы кеңестер» әрқашан оның «қиялы мен жазықтарынан» ағып шығады. Локи Скади төсегінде болғанда сөйлесуі достық болғанын жауап береді – бұл ол өлеңдегі көптеген құдайларға айтқан айыптама және басқа жерде расталмаған. Содан кейін Локидің сөйлеуі Сиф құдайына бұрылады. «Lokasenna» өлеңінің соңындағы проза бөлімінде құдайлар Локиді ұстап, оны ұлы Наридің ішегімен байлайды, ал оның ұлы Валиді қасқырға айналдырады. Скади Локидің бетінің үстіне улағыш жыланды орналастырады. Жыланнан у тамшылайды, Локидің әйелі Сигин жыланның астына ыдыс қойып, уды ұстап алады. Ыдыс толғанда Сигин оны босатады, сол кезде жыланның уы Локидің бетіне түсіп, оны қатты ашуға ұшыратады, сондықтан барлық жер сілкіністері Локидің қимылдарынан туындайды. «Hyndluljóð» өлеңінде әйел йотун Гиндла Фрейя құдайына түрлі мифологиялық шежірелерді айтады. Бір строфада Гиндла Тьязидің «атуды ұнатқанын» және Скади оның қызы екенін айтады.

Эдда прозасы

Прозалық Эддада Скади екі кітапта кездеседі: «Гилфагиннинг» және «Скальдскапармал».

Скалдшапармал

Эдданың 56-тарауында Браги Эгирге құдайлардың Тьязиді қалай өлтіргенін айтады. Тьязидің қызы Скади шлем, зәрлі жең және "барлық соғыс қаруларын" алып, құдайлардың мекені Асгардқа сапар шегеді. Скади келгеннен кейін құдайлар оның жоғалтуын өтеуге ниеттеніп, өтемақы ұсынды. Скади оларға келісім шарттарын ұсынады, ал құдайлар Скадидің өздерінен күйеу таңдауына келіседі. Бірақ Скади осы күйеуді тек аяқтарына қарап таңдауы керек еді. Скади өзіне әсіресе тартымды көрінген екі аяқты көріп, "Мен осыны таңдаймын, Балдрдың жаман жағы аз болар" деді. Бірақ аяқтардың иесі Ньорд екені белгілі болды. Скади келісім шарттарына құдайлардың өздеріне мүмкін емес деп ойлаған нәрсені жасауын да қосты: оны күлдіру. Осы үшін Локи бір шетін ешкінің сақалын, екінші шетін өзінің кіндігіне байлады. Ешкі мен Локи бірін-бірі тартып, қатты қиқырысты. Локи Скадидің қолына түсіп, Скади күлді, осылайша өтеудің осы бөлігін аяқтады. Соңында, Скадиге өтемақы ретінде Один Тьязидің көздерін алып, оларды аспанға лақтырып, көздерден екі жұлдыз жасады. 16-тарауда Локиге арналған есімдер берілген, соның ішінде "Хеймдалл мен Скадидің күрескері". 22-тарауда Скади 10 ғасырдағы «Хаустлонг» поэмасында еске алынады, онда Хвинир скальді Тьодольфр өгізді «Вардың [Скадидің] китінің садақ таспасы» деп атайды. 23-тарауда скальд Браги Боддасон Тьязиді «шаңғы спортының әкесі» деп атайды. 32-тарауда Скади Эгирдің тойына қатысқан алты құдайдың қатарында есімдері тізілген. 75-тарауда Скади 27 асынур есімдерінің тізіміне енгізілген.

Басқа

Ғалым Джон Линдоу Гилфагининдегі Локидің ешкімен жасаған қимылдары кастрациямен және бір құдайды күлдіруге арналған рәсіммен байланысты болуы мүмкін екенін айтады. Линдоу Локи мен Скадидің ерекше қарым-қатынаста болғанын, мысалы, Локасенна мен Гилфагиннингте Скадидің Локидің бетіне жылан қоюы осыған дәлелдейді. Олардың екеуінің де шаңғы спортына байланысты болуы және Улл мен Скади аттарымен байланысты жерлердің атаулары Швецияда жиі кездесетіндіктен, кейбір ғалымдар осы екі құдайдың арасындағы ерекше байланыс бар деген пікірді айтады. Ғалым Хильда Эллис Дэвидсон Скадидің культі Солтүстік Норвегиядағы Халогланд провинциясында гүлденген болуы мүмкін екенін болжайды, себебі "ол саами халқының белгілерін көрсетеді, олар шаңғы тебу, садақпен ату және аң аулаумен мәшһүр болған; ал Ньордтан бөлінуі оның культі мен осы аймақтағы ванирлер культі арасындағы айырмашылықты көрсетеді, мұнда скандинавтар мен саамдар тығыз байланыста болған".

Қазіргі заманның ықпалы

Skaði-ді бейнелейтін қазіргі заманғы өнер туындыларына K. Ehrenberg-тің «Skadi und Niurd» (1883 жылғы иллюстрациясы) және Emil Doepler the Younger-дің «Skadi» (1901) туындылары жатады. Skaði Адам Оеленшлягердің «Skades Giftermaal» (1819) поэмасында да кездеседі. Құдай Ullr (1928) де, Skaði (1929) да шведтік жылдық «På Skidor» тау шаңғысы журналының мұқабасында бейнеленген, олар шаңғы тебумен және садақпен суреттелген. Э. Джон Б. Алленнің айтуынша, құдайлар «1893 жылы жарық көрген шведтік тау шаңғысы журналының ең маңыздысына тарихи мәртебе беретіндей» етіп суреттелген. Сатурн планетасының бір серігі (Скати) және Венерадағы бір тау (Скади Монс) осы құдайдың атымен аталады.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Аллен, Е. Джон Б. (2007 ж.) Шаңғы спортының мәдениеті мен түрі. Амхерст, Массачусетс штаты: Массачусетс университетінің баспасы. Бёк, Джесси (ауд.) (1990 ж.) "Волсунгтар сағасы": Аждаһаны өлтіруші Сигурдтың норвегиялық эпосы. Калифорния университетінің баспасы. Бёк, Джесси (ауд.) (2006 ж.) Прозалық Эдда. Penguin Classics. Дэвидсон, Хилда Эллис (1993 ж.) Солтүстік Еуропаның жоғалған сенімдері. Routledge. Дюмезил, Жорж (1973 ж.) Аңыздан көркем әдебиетке: Хадингустың сағасы. Чикаго университетінің баспасы. Фолкс, Энтони (ауд.) (1995 ж.) Эдда. Everyman. Холландер, Ли Милтон (ауд.) (2007 ж.) Heimskringla: Норвегия патшаларының тарихы. University of Texas Press. Ларрингтон, Каролин (ауд.) (1999 ж.) "Поэтикалық Эдда". Oxford World's Classics. Линдоу, Джон (2001 ж.) Норд мифологиясы: құдайлар, батырлар, рәсімдер және сенімдер туралы нұсқаулық. Oxford University Press. Маккиннелл, Джон (2005 ж.) Скандинав мифтері мен аңыздарында басқалармен кездесу. D. S. Brewer. Симек, Рудольф (2007 ж.) Солтүстік мифологиясының сөздігі. Анжела Холл аудармасы. D. S. Brewer.