Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның астанасы Берлинге 363 әуе шабуылы жасалды. 1940-1945 жылдары Ұлыбритания Корольдік Әуе күштерінің (RAF) бомбалаушылар командованиесі, 1943-1945 жылдары АҚШ Әскери-әуе күштерінің Сегізінші әуе армиясы, сондай-ақ 1940 жылы және 1944-1945 жылдары Франция Әуе күштері Германияны стратегиялық бомбалау науқаны аясында қалаға шабуылдар жасады. 1941 жылы және әсіресе 1945 жылы, Кеңес әскерлері қалаға жақындаған кезде, Қызыл Әуе күштерінің ұшақтары да шабуылдар жасады. Британдық бомбалаушылар 45 517 тонна бомба тастады, ал американдық ұшақтар 22 090,3 тонна бомба тастады. Бомбалаулар жалғасқан сайын, көбірек адамдар қаладан қашып кетті. 1945 жылдың мамыр айына қарай 1,7 миллион адам (халықтың 40%) қаладан шығып кетті.
Berlin, the capital of Nazi Germany, was subject to 363 air raids during the Second World War. It was bombed by the RAF Bomber Command between 1940 and 1945, the United States Army Air Forces' Eighth Air Force between 1943 and 1945, and the French Air Force in 1940 and between 1944 and 1945 as part of the Allied campaign of strategic bombing of Germany. It was also attacked by aircraft of the Red Air Force in 1941 and particularly in 1945, as Soviet forces closed on the city. British bombers dropped 45,517 tons of bombs, while American aircraft dropped 22,090.3 tons. As the bombings continued, more and more people fled the city. By May 1945, 1.7 million people (40% of the population) had fled.
Кіріспе
1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт соғысқа қатысушы елдерден әуе шабуылдарын әскери нысаналарға ғана шектеуді сұрады. Француздар мен британдықтар «барлық қарсыластары осы соғыс ережелерін қатаң сақтайтыны түсінілген жағдайда» бұл ұсынысқа келісті. Британдықтардың саясаты тек әскери нысаналарды және тікелей әскери маңызы бар порттар, теміржолдар сияқты инфрақұрылымды бомбалаудан тұрды. Германияны әуеден бомбалау азаматтық құрбандарға әкелетінін мойындады, бірақ британ үкіметі бастапқыда әскери тактика ретінде ұрыс аймақтарынан тыс азаматтық мүлікті салдарынан бомбалауға қарсы болды. Бұл саясат 1940 жылдың 15 мамырында, неміс әуе шабуылынан кейін екі күн өткен соң, Ротердамға жасалған шабуылдан кейін тоқтатылды. Корольдік әуе күштеріне Рураймақтағы нысаналарды, соның ішінде мұнай зауыттарын және неміс соғыс машинасына көмектесетін басқа да азаматтық өнеркәсіптік нысаналарды – мысалы, түнде өздігінен жарық беретін домна пештерін бомбалауға рұқсат берілді. RAF Германияның ішкі аймағына алғашқы шабуылды 1940 жылдың 19 наурызында Хёрнум қаласында жасады. 1940 жылдың 10-11 мамыр түнінде Корольдік әуе күштері Дортмундты бомбалады. 1939 мен 1942 жылдар аралығында тек тікелей әскери маңызы бар нысаналарды бомбалау саясаты біртіндеп «жалпы аумақты бомбалауға» – неміс қалаларын тұрғын үйлер мен азаматтық инфрақұрылымды жою мақсатымен кең ауқымды бомбалауға алмастырылды. Неміс азаматтарын өлтіру ешқашан ресми саясат болмағанымен, жалпы аумақты бомбалау көптеген азаматтық құрбандарға әкелетіні анық болды. Сол кездегі технологиямен әскери нысаналарды дәл бомбалау тек күндіз ғана мүмкін болды. Дегенмен, тіпті күндіз де бұл қиын болды: Бомбалаушылар командасының күндізгі шабуылдары қабылдауға болмайтын жоғары шығындарға және ұшақтардың жоғалуына әкелді. Түнгі бомбалау шығындарды азайтуға мүмкіндік берді, бірақ қажеттілікке байланысты нақтылықтан алыс болды, өйткені навигация және бомбалау түнде қиын болды.
1940 жылдан 1943 жылға дейін
1941 жылға дейін Лондоннан Берлинге ұшу, ағылшын бомбалаушыларының қол жеткізе алатын ең алыс қашықтықта болды. Оны тек жазғы түндері, күндері ұзақ және аспан ашық болғанда ғана бомбалауға болады, бұл одақтас бомбалаушыларына қауіптілікті арттыратын еді. 1940 жылдың 25 тамызында RAF Берлинге алғашқы шабуыл жасады; 95 ұшақ Берлиннің орталығындағы Темпельхоф әуежайын және Сименсштадт маңындағы аймақты бомбалауға жіберілді, олардың 81-і Берлиннің ішінде және төңірегінде бомбаларын тастады. Зардап аз болғанымен, бұл Гитлерге үлкен психологиялық әсер етті. Берлинге жасалған бомбалау шабуылдары Гитлерді Люфтвафенің британдық әуе базалары мен әуе қорғанысынан британдық қалаларға нысандарын ауыстыруға мәжбүр етті. Келесі екі аптада ұқсас масштабтағы тағы бес шабуыл болды, барлығы белгілі бір нысандарға бағытталған нақты шабуылдар еді. 1940 жылы Берлинге тағы да шабуылдар жасалды, бірақ олардың барлығы да аз ғана зиян келтірді. 1941 жылы шабуылдар жиіледі, бірақ маңызды нысандарды жоюда тиімді болмады. RAF Әуе штабының бастығы сэр Чарльз Портал осы шабуылдарды «төрт миллион адамды төсектен көтеріп, бомбалау шарапатына салу» арқылы ақтады. 1941 жылдың 8 тамызында Кеңес Одағы Берлинге бомбалау кампаниясын бастады, ол қыркүйек айының басына дейін жалғасты. Орташа әскери-теңіз бомбалаушылары, 12 тамыздан бастап әскери бомбалаушылармен бірге, Сааремаа аралынан Берлинге он шабуыл жасады, әр шабуылда 3-12 ұшақ болды, барлығы 50 ұшақ Берлинге жетті. 1941 жылдың 7 қарашасында RAF Бомбалаушылар Командирі Ричард Пирс Берлинге ірі шабуыл ұйымдастырып, астанаға 160-тан астам бомбалаушы ұшақты жіберді. 21 ұшақ атып түсірілді немесе апатқа ұшырады, және нашар ауа райы салдарынан аз ғана зиян келтірілді. Сонымен қатар, ұзын қашықтыққа ұша алатын жаңа бомбалаушылар пайда болды, әсіресе 1942 жылы көптеп өндірілген «Авро Ланкастер». Дегенмен, 1942 жылдың көп бөлігінде Бомбалаушылар Командирінің басымдығы Германияның U-боттарының порттарына шабуыл жасау болды, бұл Ұлыбританияның Атлантика шайқасында жеңіске жетуге жасаған күш-жігерінің бір бөлігі еді. 1942 жыл бойында Берлинде тек тоғыз әуе шабуылы болды, олардың ешқайсысы да елеулі емес. Тек 1943 жылы Харрис ғана аумақтық бомбалау туралы сенімін іске асыруға мүмкіндік алды.
Берлин қорғанысы
Нацистік режим рейхтің астанасын әуеден келген қираудан қорғаудың саяси қажеттілігін жақсы білген. Соғысқа дейін-ақ, әуе шабуылына қарсы қорғаныш орындарының кең ауқымды жүйесіне жұмыс басталды, бірақ 1939 жылға қарай жоспарланған 2000 баспананың 15% ғана салынды. 1941 жылға қарай бес үлкен қоғамдық баспана (Зоопарк, Ангальт станциясы, Гумбольдтайн, Фридрихшайн және Клейстпарк) толықтай құрылып, 65 000 адамға пана берді. Басқа баспаналар үкіметтік ғимараттардың астында немесе жанында салынды, ең танымал – рейхс-канцлерлік ғимаратының артқы ауласындағы жер астындағы Фюрербункер. Сонымен қатар, көптеген U-Bahn станциялары баспаналарға айналдырылды. Қалған тұрғындар өздерінің жертөлелерін пайдалануға мәжбүр болды. 1943 жылы немістер Берлиннен қажетсіз адамдарды эвакуациялауды шешті. 1944 жылға қарай 1,2 миллион адам, оның ішінде 790 000 әйел мен бала, шамамен қала халқының төрттен бірі ауылдық жерлерге көшірілді. Барлық балаларды Берлиннен эвакуациялауға тырысты, бірақ ата-аналар қарсылық көрсетті, ал эвакуацияланғандардың көпшілігі қалаға қайта оралды (1940-1941 жылдары Лондонда болғандай). Соғыс созылған сайын жұмыс күшінің жетіспеуі әйелдердің еңбегі Берлиннің соғыс индустриясын іске қосу үшін маңызды болды, сондықтан барлық балалы әйелдерді эвакуациялау мүмкін болмады. 1944 жылдың соңында қала халқы қайтадан өсе бастады, себебі шығыста Қызыл Армияның шабуылынан қашқан босқындар Берлинге ағыла бастады. "Шығыстан келген босқындар" (Ostvertriebene) ресми түрде екі күннен артық Берлинде қалуға рұқсат алған жоқ және қала маңындағы лагерьлерде орналастырылды, кейін батысқа жылжытылды; шамамен 50 000-нан аз адам Берлинде қалды. 1945 жылдың қаңтарына қарай халық саны 2,9 миллионға жетті, бірақ неміс әскерилерінің талаптары бойынша, олардың тек 100 000-ы 18-30 жастағы ер адамдар болды. Тағы 100 000-ға жуық адам мәжбүрлі еңбекке тартылды, негізінен француздық Fremdarbeiter ("шетелдік жұмысшылар") және орыс Ostarbeiter ("шығыс жұмысшылары"). Флак аймағының кілті үш үлкен Flakturm (флак мұнарасы) болды, олар іздеу шамдары мен 128 мм FlaK 40 зениттік пушкалары үшін өте берік платформалар, сондай-ақ азаматтар үшін баспаналар (Hochbunker) ұсынды. Бұл мұнаралар Берлин зообағында, Tiergarten, Humboldthain және Friedrichshain орналасқан. Флак пушкаларын көбінесе Гитлер жастарының жасөспірімдері басқарды, өйткені үлкендер майданға шақырылды. 1945 жылға қарай неміс қыздары лигасының (BDM) қыздары да флак пушкаларын қолданды. 1944 жылдан кейін Люфтваффеден күшті эскадрондық қорғау болған жоқ, ал Флак қорғанысы шабуылдардың ауқымына шыдамады.
Уақыт шкаласы
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Берлинді бомбалау КүніБомбалаушылар командасы Ескертулер1940 6 77-8 маусым 1940Француз теңіз күштеріOne Farman N. C.223.4 Жюль Верн ұзақ қашықтықты көлікке айналдырылды. Бордодан Балтық теңізі арқылы, Берлинге солтүстіктен ұшып келді (Берлиннің алғашқы бомбалануы).1940 8 2525-26 тамыз 1940 RAF95 ұшақ.1941 3 2424 наурыз 1941 RAF130 бомбалаушы.1941 8 7-8 тамыз 1941Кеңес флотының DB-3 бомбалаушыларының 10-ы Балтық флотының Курессаре әуежайынан (Кагуль) Сааремаа аралындағы әрекеттенді (5 Берлинге жетті, 3 тонна бомба тастады).1941 8 8-9 тамыз 1941Кеңес флотының 9 DB-3 бомбалаушысы Балтық флотының Курессаре әуежайынан Сааремаа аралындағы әрекеттенді (9 Берлинге жетті, 5,4 тонна бомба тастады).1941 8 11-12 тамыз 1941Кеңес флоты, Кеңес әуе күштері Балтық флотының 3 DB-3 бомбалаушысы Курессаре және 9 DB-3F (Il-4) ұзақ қашықтықтағы әуе күштерінен Сааремаа аралындағы Асте әуежайынан әрекеттенді (8 Берлинге жетті).1941 8 15-16 тамыз 1941Кеңес флоты, Кеңес әуе күштері Балтық флотының 13 DB-3 бомбалаушысы және 9 DB-3F (Il-4) ұзақ қашықтықтағы әуе күштерінен Сааремаа аралынан әрекеттенді (17 Берлинге жетті, 10,5 тонна бомба тастады).7-8 қыркүйек 1941 RAF197 бомбалаушы (Vickers Wellington, Handley Page Hampden, Armstrong Whitworth Whitley, Short Stirling, Handley Page Halifax және Avro Manchester ұшақтарының қосындысы).1941 9 88 қыркүйек 1941 RAFPotsdamer Bahnhof өртке түсті, Pariser Platz-дағы үйдің ішінде 100-ден астам азамат өлді.1942 8 2626 тамыз 1942 Кеңес әуе күштеріIl-4 бомбалаушылары.1943 3 22 наурыз 1943 RAF251 бомбалаушы, 17 жоғалды, 610 тонна бомба тастады, жерде 711 адам қаза тапты.1943 8 3131 тамыз – 1 қыркүйек 1943 RAF613 ауыр бомбалаушы (331 Lancaster, 176 Halifax, 106 Stirling) және 9 Mosquito. 47 ұшақ (7,6%) жоғалды. Берлин билігі "соғысқа қатыспайтын барлық балалар мен ересектерді" эвакуациялауға бұйрық берді.1943 9 3-4 қыркүйек 1943 RAF316 Lancaster, төрт Mosquito қорғанысты жаңылыстыру үшін жарғыштарды тастады. 22 ұшақ (6,9%) жоғалды.1943 11 1818-19 қараша 1943 RAF Берлин шайқасының RAF-тің алғашқы операциясы. Басты нысана – Берлинге 440 Avro Lancaster және 4 de Havilland Mosquito шабуыл жасады. 2% ұшақ құлдырауымен бұлт астында қалған қаланы бомбалады. Мангейм және Людвигсхафенге 395 басқа ұшақпен диверсиялық шабуылдар. Mosquito бірнеше басқа қалаға шабуыл жасады. Барлығы 884 рейс. 32 ұшақ (3,6%) жоғалды.1943 11 2222-23 қараша 1943 RAF Берлин басты нысана. 469 Lancaster, 234 Handley Page Halifax, 50 Short Stirling, 11 Mosquito. Барлығы 764 ұшақ. Бұл соғыс кезінде Берлинге жасалған ең тиімді шабуыл болды. Залалдың көп бөлігі қаланың батысындағы тұрғын үй аудандарына, Tiergarten және Charlottenburg, Schöneberg және Spandau-ға тиді. Құрғақ ауа райының салдарынан бірнеше "өрт дауылдары" пайда болды. 175 000 адам үйсіз қалды, ал Кайзер Вильгельм ескерткіш шіркеуінің (Kaiser Wilhelm Gedächtniskirche) қираған жері қазір Берлиндегі ескерткіш. Бірнеше маңызды ғимараттар зақымдалды немесе жойылды, соның ішінде британдық, француздық, итальяндық және жапондық елшіліктері, Шарлоттенбург сарайы және Берлин зообагы, сондай-ақ Қару-жарақ және оқ-дәрілер министрлігі, Ваффен СС әкімшілік колледжі, Шпандаудағы император гвардиясының казармалары. Қарулы күштерге материал өндіруге жұмыс істейтін бірнеше зауыттар және 26 ұшақ (3,4%) жоғалды.1944 03 066 наурыз 1944 USAAF69 АҚШ бомбалаушысы жоғалды. Сонымен қатар 11 Солтүстік Америкалық P-51 Mustang жоғалды. Бомбалаушылардың құлдырау көрсеткіші 10,2 пайызды құрады. Люфтваффе 64 истребитель жоғалтты, оның ішінде 16 Bf 110 және Me 410 ауыр истребитель.1944 03 088 наурыз 1944 USAAF623 бомбалаушымен Берлинге шабуыл. 37 АҚШ бомбалаушысы және 18 истребитель жоғалды. Люфтваффе 42 истребитель жоғалтты, 3 қаза тапты, 26 жоғалып кетті және 9 жараланды (Me 410 және Bf 110 көп адаммен жабдықталған ұшақтарын қамтиды).1944 03 2424-25 наурыз 1944 RAFБерлин басты нысана. Бомбалаушылар ағыны тарап кетті, Берлинге жеткендер қаланың оңтүстік-батысына бомбалады. RAF 72 ұшақты, шабуыл күшінің 8,9%-ын жоғалтты.