Кіріспе

Қалаларды әуеден бомбалау – Бірінші дүниежүзілік соғыста кеңінен тараған стратегиялық бомбалаудың қосымша элементі. Қалаларды бомбалау Екінші дүниежүзілік соғыста үлкен масштабқа ие болды және бүгінге дейін қолданылып келеді. Әуеден бомбалаудың дамуы қарулы күштердің қарсыластарға, әскери базаларға және зауыттарға қарсы қару-жарақ жеткізу мүмкіндігін арттырды, бұл олардың жердегі күштері үшін қауіпті азайтуға мүмкіндік берді. Бомбаланған қалалардағы азаматтық адамдар мен соғысқа қатыспағандардың қаза болуы стратегиялық бомбалаудың мақсатты әрекеті немесе ниет пен технологияның салдарынан туындаған қажетсіз зиян болуы мүмкін. Азаматтық адамдарды және соғысқа қатыспағандарды қорғау мақсатында әуе шабуылын шектеуге бағытталған көптеген халықаралық күш-жігер жұмсалды.

Құс

Қытайлықтар алғаш рет соғыста өртеуге арналған желкендерді қолданды. Сун әулеті тұсында қару ретінде өртке қабілетті ұнтақ, қоздырғыш және жанған құрышқанмен жабдықталған «Отты қарға» (Fire Crow) атты желкен жасалды. Вальтер де Милеметтің 1326 жылғы «De nobilitatibus, sapientiis, et prudentiis regum» трактатында қала қабырғасынан үстіне қара ұнтақ толтырылған өрт бомбасы ілген желкендерді ұшырып шабуыл жасайтын рыцарьлар тобы суреттелген. 17 ғасырда тай патшасы Пхетраханың әскерлері әуе шабуылы үшін желкендерге оқ-дәріге толы шамыршықтарды байлады.

Ливияға итальяндық шабуыл

Бірінші әуе шабуылы 1911 жылдың 1 қарашасында Италия-Түрік соғысы кезінде итальяндық күштермен Осман империясының Ливия провинциясына қарсы жасалды. Джулио Гавотти Триполи астанасынан батысқа қарай 8 шақырым жерде орналасқан Айн Зара ауылына 1,5 килограмм бомба тастады.

Балқан соғысы

Адрианополь (қазіргі Эдирне) 1912 жылы Бірінші Балқан соғысында Болгария тарапынан бомбаланды. Тарихта бұл, ауырлау ұшақтан қалаға жасалған алғашқы бомбалау шабуылы болды. 1912 жылғы 29 қазан күні таңғы сағат 9:30-да "Альбатрос F 3" ұшағы Мустафа-паша ауылының жанындағы әуежайдан ұшып қозғалды – қазіргі Болгарияның Свиленград қаласы. Ұшқыш – капитан Радул Миков, ал бақылаушысы және бомбалаушысы – Продан Таракчиев болды. Әуежай арнайы ұшу мен қону үшін құрылған еді. Есеп бойынша, ауа райы өте қолайлы болды. Ұшу 1 сағат 20 минутқа созылды, ал ұшу биіктігі 500 метрді құрады. Ұшу барысында экипаж Эдирне қаласының үстінен өтіп, жақын ауылдардағы жасырын Осман әскерлерін анықтады және Қарақағаш ауылының жанындағы қалалық теміржол станциясына бет бұрды. Ұшақта екі бомба болды, олар станция үстінен сағат 10:00-де тасталды. Экипаж әуежайға сәтті қонды, ұшақ корпусында 4 тесік пайда болды. Оқиғаға бірнеше журналист пен әскери атташелер куә болды.

Мексика революциясы

1914 жылдың мамыр айында 1910–17 жылдардағы революция кезінде, кейін президент болған генерал Венустиано Карранса қаланы басып алу үшін Мазатлан қаласының орталық бөлігіне жақын орналасқан Неверия төбесін бомбалауға бір ұшақты жөнелтті. Бомба нысанадан жаңылып, қала көшесіне түсіп, нәтижесінде төрт бейбіт тұрғын, оның ішінде француз дипломаты қаза тапты, ал бірнеше адам жарақат алды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Әуеден бомбаға ұшырылған алғашқы азаматтық нысан Бельгияның Антверпен қаласы болды. Бұл қала, сол кезде Бельгияның Ұлттық қорғанысы, 1914 жылдың 24-25 тамызындағы түні бомбаға ұшырады. Айналасындағы бекіністерді нысанаға алудың орнына, LZ 25 цеппелинінің мақсаты қаланың айқын көзге көрінетін тарихи орталығын бомбалау болды. Цеппелин шамамен он бомба тастап, он адамды өлтіріп, қырық адамды жарақаттады. Британдық Корольдік Әскери-теңіз әуе күштері (RNAS) 1914 жылдың 22 қыркүйегінде және 8 қазанда Кельн мен Дюссельдорф қалаларындағы цеппелин базаларын бомбалау арқылы Антантаның алғашқы стратегиялық бомбалау миссияларын жүзеге асырды. Ұшақтарда 20 фунттық бомбалар тасымалданды, соның нәтижесінде кем дегенде бір дирижабль жойылды. 1915 жылдың 19 қаңтарында екі неміс цеппелині Англияның Ұлы Ярмут, Шерингэм, Кингс-Линн қалаларына және айналасындағы ауылдарға 24 дана 50 килограмдық жарылғыш бомбалар мен тиімсіз 3 килограмдық отты бомбалар тастады. Барлығы төрт адам қаза тауып, 16 адам жарақат алды, ал материалдық шығын 7 740 фунт стерлингке бағаланды. Лондон 1915 жылдың 30 мамырында алғаш рет бомбаға ұшырады. 1916 жылдың шілдесінде неміс үкіметі қалалық орталықтарға бағытталған шабуылдарға рұқсат берді, нәтижесінде 1916 жылы 23 цеппелин шабуылы жасалды, онда 125 тонна оқ-дәрі тасталды, 293 адам қаза тауып, 691 адам жарақат алды. Бірте-бірте британдық әуе қорғанысы жақсарды және немістер Ұлыбританияны бомбалау үшін ірі бомбалаушы ұшақтарды пайдалана бастады. 1917 және 1918 жылдары Англияға қарсы бар болғаны он бір цеппелин шабуылы жасалды, ал соңғы шабуыл 1918 жылдың 5 тамызында болды, ол неміс әскери-теңіз әуе күштері бөлімінің командирі КК Петер Штрассердің қазасына әкелді. Соғыс аяқталғанға дейін 51 шабуыл жасалып, 5806 бомба тасталды, 557 адам қаза тауып, 1358 адам жарақат алды. Цеппелин шабуылдары барысында немістер әуе кемелерінің жартысынан астамын және экипаждың 40 пайызын жоғалтты. Шабуылдар материалдық залалтан гөрі соғыс кезеңіндегі өндірістің бұрылуына және кедергі келтіруіне, сондай-ақ он екі эскадрилья мен 10 000-нан астам адамды әуе қорғанысына жұмылдыруға ықпал еткені айтылады. Әуе шабуылына сер Артур Харрис қатысты, ол көтерілісшілерді бомбалау және оққа ұшумен айналысқан «Викерс Вернон» эскадрильясының командирі болды. Харрис бір рет: «Арабтар тек күшті қолды ғана түсінеді» деген сөзді айтқан.

Сомалиленд кампаниясы

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін британдықтар дервиш қозғалысына қарсы күресін күшейтті, олардың сұлтаны Дириге Гууре және әмірі, "Ақымақ мулла" деп аталған, бұрынғы Британдық Сомалиленд аймағын бақылау үшін олармен 25 жылдан бері соғысып жатқан еді. Бірақ олар дервиш қозғалысын жеңе алмады. 1920 жылдың қаңтарында британдықтар Дулбаханте гаресаларына қарсы бірлескен әуе және құрлық шабуылын бастап, көтерілістің астанасы Талехты бомбалады. Сомалиленд кампаниясы Сахара асты Африка тарихындағы ең қанды және ұзаққа созылған қақтығыстардың бірі ретінде танымал, ал сомали күштері 25 жыл бойы британдық, итальяндық және абиссиниялық басқыншы әскерлерін бірдей қайтарғандарымен ерекшеленеді.

Талсадағы нәсілдік қырғын

АҚШ-та 1921 жылғы 31 мамыр – 1 маусым күндері Тулсада болған нәсілдік қақтығыс кезінде ақ нәсілді адамдар басқарған жеке ұшақтар Гринвуд ауданына керосин бомбаларын лақтырды.

Кристеро соғысы

Мексикадағы Кристеро соғысы кезінде 1929 жылы ирланд ұшқышы және жалдамалы әскер Патрик Мерфи, Кристеро революционерлері үшін Сонора штатының Нако қаласындағы үкіметтік күштерді бомбалау кезінде, қателікпен Аризона штатының Нако шекаралық қаласына бірнеше қолдан жасалған "чемодан бомбаларын" тастап жіберді. Бұл бомбалау салдарынан көптеген ғимараттар зақымдалып, халықаралық шекараның американдық жағында бірнеше адам жарақаттанды. Осы оқиға Америка тарихында Америка Құрама Штаттарының континенттік бөлігін шетелдік күш бомбалаған алғашқы жағдай болып табылады.

Екінші итало-абиссиниялық соғыс

Италиялықтар Эфиопия қалаларына қарсы ұшақтарды Екінші итало-абиссиния соғысында қолданды. Мысалы, 1936 жылдың ақпанында оңтүстіктегі итальяндық басқыншы әскерлері Харар қаласына басты шабуыл жасауға дайындалды. 22 наурызда Regia Aeronautica Харар мен Джиджиганы шабуылдың алғы шарты ретінде бомбалады. Харар "ашық қала" деп жарияланғанына қарамастан, екі қала да қиратылды.

Испаниядағы азаматтық соғыс

Испаниядағы Азамат соғысы кезінде Франсиско Франко басшылығымен ұлтшылдар әуе шабуылын кеңінен пайдаланды. Нацистік Германия Испанияның республикалық үкіметін құлатуға қолдау көрсету үшін Франкоға ұшақтар берді. Бұған алғашқы мысал 1936 жылдың қараша айында болды, неміс және испан ұшақтары республикашылдар бақылап ұстаған Мадридке бомба тастады; бұл бомбалау Мадридтің қоршауы кезінде жалғасты. Барселона мен Валенсия да осылай нысанаға алынды. 1937 жылдың 26 сәуірінде неміс Люфтваффесі (Кондор легионы) испан қаласы Герниканы бомбалады, соғыс кезіндегі ең танымал әуе шабуылы осы болды. Бұл әрекет әлемдік наразылықты тудырды және Пикассоның әйгілі суретіне арқау болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бомбалаулармен салыстырғанда, қаза болғандардың саны салыстырмалы түрде аз болды (бағалаулар 500-ден 1500-ға дейін). Одан көп ұзамай, 1937 жылдың 3 маусымында жарық көрген «Diario de Almeria» газетінің бірінші бетінде Лондон мен Париждегі баспасөз «неміс ұшақтарының Альмерияны қылмыстық түрде бомбалауы» туралы жазды. Барселона 1938 жылдың 16 наурызынан бастап үш күн бойы, Испания Азамат соғысының ең қызу шағында бомбалауға ұшырады. Италиялық диктатор Бенито Муссолинидің басшылығымен Майорка аралында орналасқан итальяндық ұшақтар 13 рет шабуыл жасап, 44 тонна бомба тастады, бұл бомбалаулар азаматтық халыққа бағытталған болатын. Ортағасырлық Барселона соборы зардап шекті, мыңнан астам адам қаза тапты, олардың ішінде көптеген балалар болды. Жарақат алғандардың саны мыңдаған деп есептеледі. Герника, Хаэн, Дуранго, Гранольерс және Аликанте сияқты көптеген басқа испан қалалары мен елді мекендерін неміс Кондор легионы мен итальяндық Aviazione Legionaria бомбалады. Испанияның республикалық үкіметі де әуе шабуылын қолданды, бірақ олардың ұшақтары аз болғандықтан, бұл кеңінен таралған жоқ. Вальядолид, Гранада, Севилья, Сарагоса және Бургос сияқты қалалар бомбалауға ұшырады, нәтижесінде адамдар қаза тапты. Азаматтық халыққа қарсы ең ірі әуе шабуылы соғыс майданынан алыс, стратегиялық маңызы жоқ және қателік салдарынан бомбаланған шағын Кабра қаласында болды. 109 адам қаза тауып, 200-ден астам адам жарақат алды. Барселонадан келген ұшақтар 1936 жылдың 3 тамызында Базилика-де-ла-Пилар соборына үш бомба тастады. Бомбалар жарылмады, бірақ Гойя салған күмбездің біріне зақым келтірді. Бұл оқиға керемет саналды, өйткені бомбалар жарылғанда собордың шығыс жартысы толығымен қирап кетер еді.

Екінші қытай-жапон соғысы

1931 жылғы Маньчжурия оқиғасы кезінде жапондықтар әуе кемелерін кеңінен пайдаланып, Мукден сияқты маңызды нысаналар мен қалаларды ерекше қатыгездікпен бомбалады. Марко Поло көпірі оқиғасынан кейін, Жапон императорлық армиясының әуе күштері, Жапон императорлық теңіз әскерінің әуе күштерімен бірлесіп, 1937 жылы Екінші Қытай-Жапон соғысы басталғаннан бастап Шанхай, Бейжің (Пекин), Тяньцзинь (Тяньцзин) және Қытай жағалауындағы бірнеше қалаларды үздірімсіз бомбалауды бастады. 1937 жылдың қыркүйегінде басталған Нанкин және Кантон қалаларын бомбалау науқаны Батыс елдерінің наразылығын туғызды, нәтижесінде Ұлттар Лигасының Қиыр Шығыс кеңесі қарар қабылдады. Осыған байланысты ашудың көптеген мысалдарының бірі – британдық Сыртқы істер министрінің орынбасары лорд Кранборнның сөздері: «Осы шабуылдар туралы хабарды естіген әлемнің барлық цивилизациялық бөлігі терең үреймен толды, оны сөзбен жеткізу мүмкін емес. Бұл шабуылдар көбінесе тікелей соғыс жүріп жатқан аймақтан шалқап жатқан жерлерге жасалады. Әскери мақсат, егер ол болса, екінші орында тұр. Басты мақсат – бейбіт азаматтарды қасақана өлтіру арқылы қорқыныш тудыру секілді көрінеді».

Еуропалық театр

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, шабуылға дейін қалаларды бомбалау нацистік Германияның стратегиясының ажырамас бөлігі болды. Соғыстың алғашқы кезеңдерінде немістер Польшадағы көптеген қалаларды бомбалады (1939), соның ішінде астана Варшава (1944 жылы да бомбаланды), ал Вилюнь 75 пайызға жойылған алғашқы қала болды. Кеңес Одағы да Польша мен Финляндияға қарсы стратегиялық бомбалауға тырысты, Хельсинкиді бомбалады. 1940 жылдың 14 мамырында Германия Роттердамды бомбалады. Қала бір сағат бұрын капитуляциялаған, шабуыл тоқтатылды, бірақ бұл сигнал ұшып бара жатқан бомбалаушыларға жетпеді. Германия 1939 жылдың қыркүйегінде Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялағаннан кейін британдық қалаларды әуеден бомбалауды дереу бастады, ал Германияға қарсы алғашқы британдық бомбалау рейдтері 1940 жылдың 15-16 мамырында жасалды – 78 бомбалаушы мұнай нысаналарын, 9 – болат зауыттарын және 9 – пойыз түйіскен жерлерді, барлығы Германияның ішкі аймағындағы әскери және өнеркәсіптік нысаналарды нысанаға алды. Мұнай 1941 жылдың жазына дейін британдықтардың басты мақсаты болды, бірақ неміс қалалары мен қалашықтары 1940 жылдың мамырынан бері үнемі бомбаға ұшырады. Бұрынғы рейдтерді RAF жүргізген, бірақ нысаналар табылмаған жағдайда бомбалаушылар шабуыл жасамай қайтып келді. Францияның құлауынан кейін Люфтваффе өзінің бар назарын Ұлыбританияға аударды. Шабуылдың масштабы 1940 жылдың шілдесінде 258 бейбіт тұрғынның қаза болуымен, ал тамызда – 1075 адамның қаза болуымен күрт өсті. 25 тамыз түні британдық бомбалаушылар Ұлы Берлин мен оның айналасындағы нысаналарға алғаш рет шабуыл жасады. Бұл Лондон доктерін бомбалап жатқан кезде Люфтваффе Оксфорд көшесі мен Вест-Эндке дұрыс бағытталмаған бомбалауына жауап ретінде жасалды. 4 қыркүйекте Гитлер RAF-тің Люфтваффеден басымдығына наразы болып, неміс қалаларын бомбалауына ашуланып, Лондон мен Ұлыбританияның басқа қалаларын бомбалау арқылы жауап беруге шешім қабылдады. 7 қыркүйекте Люфтваффе Лондонға жаппай шабуыл жасады. Бұл бомбалау науқаны Ұлыбританияда "Блиц" деп аталды және 1940 жылдың қыркүйегінен 1941 жылдың мамырына дейін жалғасты. Ковентри мен Белфаст бомбалаулары Люфтваффе жасаған ең ауыр бомбалаулардың екеуі болды – Ковентриде 568-1000 бейбіт тұрғын, Белфастта 1100-ден астам бейбіт тұрғын қаза тапты, екі қаланың орталықтарының көп бөлігі қирады. Ұлыбританияның бомбалау саясаты соғыс барысында өзгерді. Бастапқыда RAF-ке Германиядағы азаматтық нысаналарға шабуыл жасауға тыйым салынған, себебі бұл жазатайым азаматтық құрбандарға әкелуі мүмкін еді. 1940 жылдың 16 наурызында Оркни аралдарындағы әскери нысаналарға неміс шабуылынан кейін, бір азамат өлген, RAF Силт аралындағы гидроұшақ базасына шабуыл жасады. RAF рейннің батысындағы көлік нысаналарын 10 мамыр күні түнде Германияның Төмен елдерге басып кіргенінен кейін, ал Роттердамды бомбалаудан кейін Германияның қалған бөлігіндегі әскери нысаналарға шабуыл жасауды бастады. 9 қыркүйекте RAF экипаждарына неміс бомбалауының "таңдаусыз" сипатынан, егер олар тағайындалған нысаналарын таба алмаса, бомбаларын үйге әкелудің орнына мүмкіндік туған нысаналарға шабуыл жасауы керек деп нұсқау берілді. 15/16 желтоқсанда RAF өзінің алғашқы аудандық бомбалау шабуылын жасады (Мангейм қаласының 45 пайызын жойды), бұл ресми түрде Ковентриге жасалған шабуылға жауап ретінде жасалды. 1942 жылы британдық шабуылдардың мақсаттары анықталды: негізгі мақсат – "рухты күйрету" деп аталатын, азаматтық халықтың қарсылық таныту ниетін әлсірету болды. Осы директиваға сәйкес, тығыз қоныстанған қала орталықтары мен жұмысшы табының аудандарына қарқынды бомбалау басталды. 30 мамызда RAF Бомбалаушы командасы бірінші "1000 бомбалаушы рейдін" өткізді, онда 1046 ұшақ Кельнді "Миллениум" операциясы кезінде бомбалады, ортағасырлық қалаға 2000 тоннадан астам жарылғыш заттар мен өрт сөндіргіштерді тастап, оны аяғынан аяғына дейін өртеп жіберді. 411 бейбіт тұрғын мен 85 жауынгер қаза тапты, 130 000-нан астам адам қаладан кетуге мәжбүр болды. Есен мен Бременде тағы екі мыңға жуық бомбалаушы шабуыл жасады, бірақ Кельндегі қиратуға қарағанда олардың әсері аз болды. Жарылғыш бомбалар мен өрт сөндіргіштерді біріктіріп қолданудың салдарынан кейбір қалаларда өрт дауылдары туды. Ең экстремалды мысалдар Гамбургты бомбалау (Гоморра операциясы, 45 000 қаза тапқан), Кассель (10 000 қаза тапқан), Дармштадт (12 500 қаза тапқан), Свинемунде (23 000 қаза тапқан) және Дрезден (25 000 қаза тапқан) болды. Одақтастар басқа елдердің қалаларын да бомбалады, соның ішінде оккупацияланған Францияны (Кан) және Солтүстік Италияның ірі өнеркәсіптік қалаларын, мысалы, Милан мен Турин. Кейбір қалалар Люфтваффе және Одақтастар тарапынан әртүрлі уақытта бомбаланды, мысалы, Югославиядағы Белград және Румыниядағы Бухарест. Люфтваффе Кеңес Одағындағы қалаларды да бомбалады, Сталинградты Сталинград шайқасының басындағы үлкен әуе шабуылында жойды және 1941-1943 жылдардағы қала қоршауы кезінде Ленинградты бомбалады. Кеңес бомбалауы RAF бомбалауымен салыстырғанда шектеулі болды (Кеңес армиясының келтірген зияны көбінесе жер артиллериясының есебінен болды). Кеңес әуе күштері Венгриядағы Будапештті де бомбалады.

Азия-Тынық мұхит теңізі

Азиялық Тынық мұхиты аймағында Жапония Қытай қалаларын бомбалауды жалғастырды және Сингапур, Рангун және Мандалай сияқты Азиядағы басқа қалаларға әуе операцияларын кеңейтті. Батыс елдерімен соғыстың алғашқы айларында Жапония әуе күшін Гонолулу, Дарвин және Уналаска сияқты қашық елді мекендерге жеткізді. 1944 жылы Мариана аралдарын басып алу АҚШ Әскери-әуе күштеріне Боинг В-29 Суперфортресс ұшақтарын пайдаланып, Жапонияның өзіне жетуге мүмкіндік берді. АҚШ 1945 жылдың 9-10 наурызы күні Токионы өртке тоғытып, тарихтағы ең қанды конвенциялық бомбалау кезінде 100 000-нан астам адамды өлтірді, бұл операция "Мейтнингхаус" деп аталды. Бірнеше сағат ішінде Токиодағы 100 000-ға жуық адам, оның ішінде бейбіт тұрғындар, 325 В-29 ұшағының түнгі шабуылдарынан немесе одан кейін болған өрттен қаза тапты. Бомбалау мақсаты – ағаш ғимараттарды өртеп жіберу болған, нәтижесінде 50 м/с жылдамдықпен соққан, құйынға тең келетін өрт пайда болды. Барлығы 381 300 бомба, немесе 1783 тонна бомба қолданылды. Сәтті өткен "Мейтнингхаус" операциясынан кейін, АҚШ Әскери-әуе күштері Жапонияның жауынгерлік өнеркәсібін қирату және жапон халқының рухын жою мақсатымен басқа жапон қалаларын да өртке тоғытты. 1945 жылдың наурыз айынан тамыз айына дейін АҚШ Жапонияның 67 қаласын өртке тоғытып, 350 000 бейбіт тұрғынды өлтірді. Сонымен қатар, Хиросима мен Нагасакиге тасталған атом бомбалары 120 000 адамның өмірін қиды.

Корей соғысы

1950–1953 жылдардағы Корея соғысы барысында АҚШ басшылығымен БҰҰ әуе күштері Солтүстік Корея және Солтүстік Корея басып алған Оңтүстік Корея қалаларын, соның ішінде олардың астаналарын ауыр бомбалауға ұшыратты. Сонымен қатар, Солтүстік Корея мен Қытай Халық Республикасына қарсы ядролық қару қолдану туралы жоспарлар да болған.

Вьетнам соғысы

1965 жылдан 1968 жылға дейін Вьетнам соғысы кезінде АҚШ Әуе күштері "Ролинг Тандер" операциясы деп аталатын әуе науқанын жүргізді. Науқан Солтүстік Вьетнамның оңтүстік аймақтарындағы жабдықтау желілерін қию арқылы басталды, бірақ біртіндеп бүкіл елге тарады. 1966 жылы елдің астанасы Ханой мен ең ірі порты Хайфонгты бомбалауға қойылған шектеулер алынып тасталды, және олар АҚШ Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштері тарапынан бомбаланды. Бірақ қала орталықтарын бомбалауға тыйым салынды. Дегенмен, коммунистер басып алған Оңтүстік Вьетнам қалалары, оның ішінде 1968 жылғы Тет шабуылы кезінде бұрынғы астанасы Хуэ бомбаға түсті. 1982 жылы Бейрут қамалы кезінде және 2006 жылғы Ливан соғысы кезінде (бағытталған қару-жарақтарды пайдалана отырып) Ливан астанасы Бейрут Израиль әуе күштерінің шабуылына ұшырады. Израиль екінші Интифада кезінде Палестиналық нысандарға, соның ішінде Газадағы Хамасқа қарсы әуе шабуылдарын жүргізді.

Ауғанстандағы соғыстар

1979 жылғы наурыз айында көтеріліске жауап ретінде Ауғанстан Демократиялық Республикасының Халқ бақылау армиясы Ауғанстанның үшінші ірі қаласы Гератты қарша басқан, осыдан үлкен қираулар мен 5 000-ден 25 000-ға дейін адам қаза болды. Герат келесі кезде Ауғанстандағы азамат соғысына кеңес әскерлерінің араласуы барысында да бірнеше рет бомбалауға ұшырады. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін АҚШ жетекшілігіндегі коалиция Ауғанстандағы қалалық нысаналарды негізінен дәлдікпен басқарылатын оқ-дәрілермен (немесе "ақылды бомбалармен") шабуылдады. АҚШ үкіметі маңызды жауынгерлік нысаналарды ғана бомбалау саясатын ұстанады және Ауғанстандағы АҚШ жүргізіп жатқан соғыс кезінде азаматтар мен жауынгер емес адамдарға "қосалқы залал" тигізбеу үшін барлық мүмкіндіктерін қолданады.

Иран-Ирак соғысы

Саддам Хусейннің Ирағы 1980 жылдары Иран-Ирак соғысы барысында Иран қалаларындағы бейбіт тұрғындарға шабуыл жасады, ал ирандықтар да оған ден қойды (екі тарап та тез арада баллистикалық зымырандармен шабуылдауға көшті). 1988 жылы ирактық әскери ұшақтар Ирактың Курдстан аймағындағы Халабжа қаласын конвенциялық және химиялық қарулармен бомбалады, нәтижесінде 5000-нан астам адам қаза тауып, тарихтағы ең ірі әуе шабуылымен жасалған улағыш газ шабуылы болды.

Сомалидің Исаққа қарсы науқаны

1988 жылы Сомали әуе күштерінің ұшақтары елдің солтүстігіндегі Сомали ұлттық қозғалысына қарсы науқаны барысында ірі Исаак қалаларын қарқынды түрде бомбалады, мақсаты – азаматтық Исаак халқы. Әуе шабуылынан қашып бара жатқан бейбіт тұрғындарға да Сомали әуе күштерінің ұшақтарынан оқ атылды. Артиллериялық оқ жаудыру мен әуе шабуылдары салдарынан шамамен 50 000–200 000 Исаак азаматы қаза тапты, Сомалидің екінші және үшінші ірі қалалары толығымен қирады. Бұл оқиға 500 000-ға жуық сомалидің (көбінесе Исаак руынан) қашуына және Ефиопиядағы Харташейкке босқындар ретінде шекараны кесіп өтуіне әкелді. Бұл "Африка тарихындағы ең жылдам және ең ірі мәжбүрлі көші-қонның бірі" деп сипатталды, тағы 400 000 адам ел ішінде босқындарға айналды. Қыраудың ауқымдылығы Харгейса қаласының "Африканың Дрездені" деп танылуына себеп болды. 1991 жылдың 13 ақпанында АҚШ Әскери-әуе күштерінің (АҚШӘ) ұшағы Бағдадтың Аль-Амирия ауданындағы бомбалаудан қорғаныш алатын жерге екі лазерлік басқарылатын зымыран атты, нәтижесінде онда бас сауғалаған кем дегенде 408 азамат қаза тапты. АҚШ шенеуніктері кейіннен бұл нысан Ирак әскерінің байланыс орталығы ретінде де пайдаланылғанын мәлімдеді. BBC тілшісі Джереми Боуэн, оқиға орнына алғаш келген тележурналистердің бірі болды, оған нысанға кіруге рұқсат берілді және ол оның Ирак әскері тарапынан қолданылғанына ешқандай дәлел таппағанын мәлімдеді. Оның бұл сөзін кейіннен ирактық генерал Вафик әл-Самрари жоққа шығарды, ол нысанды Ирактың барлау қызметі пайдаланғанын және Саддам Хусейннің жеке өзі осы нысанға барып қайтқанын мәлімдеді. Бомбалаудан кейін күні Корольдік әуе күштерінің (RAF) истребителі Фаллужадағы көпірге екі лазерлік басқарылатын зымыран атты, ол Ирак әскерін жабдықтау желісінің бір бөлігі ретінде қолданылған. Зымырандар істен шығып, Фаллужаның ең ірі базарына (тұрғын ауданда орналасқан) түсті, салдарынан 50-ден 150-ге дейін бейбіт тұрғын қаза тауып, көптеген адамдар жараланды. Оқиға жайлы ақпарат тарағаннан кейін RAF өкілі, топ капитаны Дэвид Хендерсон зымыранның істен шыққанын атап көрсеткен мәлімдеме жасады, бірақ Корольдік әуе күштерінің қателік жасағанын мойындады.

Югославия соғыстары

Югослав соғыстарының басында Хорватияда (1991) Югослав халық армиясы (ЮНА) Дубровник пен Вуковарды әуеден бомбалады. НАТО-ның 1999 жылы Федеративтік Югославияны бомбалауы Сербия аумағындағы, әсіресе Белград, Нови Сад және Ниш қалаларындағы нысаналарды қамтыды. Әскери қазаларға қоса, кем дегенде 500 бейбіт тұрғын қаза тапты. НАТО-ның бұл әрекеті оның хартасын бұзуға ұқсағанмен, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 1999 жылдың 24 және 26 наурызында осы мәселені қарастырып, қабылдамады. НАТО әскери нысаналармен қатар ұлттық электр желісіне (соның салдарынан көптеген қалалар қараңғыда қалды), су тазарту станцияларына, мұнай өңдеу зауыттарына, тыңайтқыш өндіретін зауыттарға және Панчеводағы мұнай-химия комбинатына да шабуыл жасады. 78 күндік бомбалау науқаны «экономикалық апат» ретінде бағаланып, Югославия экономикасын екі есеге қысқартты. Бұл, бірінші және екінші Чечен соғыстарында аза болғандарды да қамтиды. Ресейлік ұшқыштар мен сарбаздарға тек Президенттік сарай сияқты белгіленген нысаналарды ғана шабуылдауға бұйрық берілгенімен, тәжірибесіздігі мен жеткіліксіз дайындығы салдарынан, ресейлік сарбаздар мен ұшқыштар қала ішіндегі кездейсоқ нысаналарды бомбалады және оққа болады. 2003 жылы БҰҰ Грозныйді Жер бетіндегі ең қираған қала деп атады.

Ирак соғысы

2003 жылы Иракқа басып кіру кезінде АҚШ бастаған коалициялық әскери ұшақтар Иракты тағы да бомбалады, оның ішінде қала орталықтарындағы үкіметтік нысаналарды жоғары дәлдікпен бомбалаудан тұратын «Шок және қорқыту» әскери операциясы да болды. 2003 жылдан 2011 жылға дейін және 2014 жылдан 2018 жылға дейін коалициялық әскери ұшақтар ирактық көтерілісшілердің нысаналарына шабуыл жасады, соның ішінде Наджаф, Фаллужа, Мосул, Басра және Бағдад сияқты қалалық аймақтарда да. Көбінесе азаматтық адамдардың зардап шегуі туралы хабарлар таралады, бірақ партизандық күштер мен бейбіт тұрғындарды ажырату көбінесе қиын.

Сирия

Сирияның МиГ-23 ұшақтары 2012 жылдың 24 шілдесінде Алеппо қаласын бомбалады, бұл Сирия азаматтық соғысындағы әуе шабуылының алғашқы жағдайы болды. Соғыс барысында Сирия үкіметі Алеппо, Дамаск, Хама, Дейр-эз-Зор, Хасака, Дараа, Дария және Аль-Баб қалаларына ондаған мың бомба, көбінесе басқарылмайтын баррельді бомбалар тастады.

Украина

Ресей Украинаның қарсыласу қабілетін әлсірету немесе оны Ресей басып алған аумақтарға шабуыл жасап, қайтарып алудан аудару мақсатымен, әскери маңызы аз немесе жоқ Украинаның азаматтық энергетикалық желісіне стратегиялық бомбалау шабуылдарын жүргізді. Бұл Ресейдің тұрғын үйлер, сауда орындары, кеңселер, мектептер, ауруханалар сияқты азаматтық ғимараттарды бомбалауына қосымша.

Басқа да қақтығыстар

1956 жылы Венгрия революциясы барысында Будапешт қаласына қарсы қатысты советтік әуе шабуылы жасалды. Одан бір жыл бұрын, 1955 жылдың 16 маусымында, Буэнос-Айресте орналасқан Аргентина үкіметінің резиденциясы – Каса-Росада, Хуан Перонды құлату мақсатымен жасалған әскери көтеріліс кезінде төрт толқынға бөлінген истребитель-бомбалаушы ұшақтардың шабуылына ұшырады. 14 тонна бомба кең аумаққа таралып, жүздеген бейбіт азаматтар мен 11 әскер қаза тапты. 2008 жылы Грузиядағы соғыс кезінде Цхинвали және Гори қалалары грузин және ресейлік әуе күштерінің шабуылына ұшырады.

Халықаралық құқық

Әуе соғысы, теориялық тұрғыдан алғанда, соғыстың заңдары мен әдет-ғұрыптарына, соның ішінде халықаралық гуманитарлық құқыққа сәйкес келуі тиіс, бұл қақтығыстың зардап шеккендерін қорғау және қорғалатын тұлғаларға шабуыл жасаудан аулақ болу арқылы қамтамасыз етіледі. Әуе соғысына қатысты осы шектеулер жалпы соғыс заңдарымен реттеледі, себебі құрлықтағы және теңіздегі соғыстардан өзгеше – 1907 жылғы Гаага конвенциясы және Женева конвенцияларына қосымша I хаттама сияқты ережелермен нақты қамтылған, оларда тиісті шектеулер, тыйымдар мен басшылықтар бар – әуе соғысына арналған ешқандай арнайы шарттар жоқ. "Кек алу қаруы" ретінде нацистік Германияда жасалған, ғарыш шекарасын кесіп өтетін басқарылатын баллистикалық ракета.