Кіріспе
Baedeker Blitz немесе Baedeker шабуылдары – 1942 жылдың сәуір және мамыр айларында Германияның Люфтваффе әуе күштерінің Англия қалаларына жасаған шабуылдары. Бұл шабуылдар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болды. Атауы, нысаналарды бомбалау үшін егжей-тегжейлі карталары бар неміс туристік нұсқаулықтарының – Baedeker сериясынан алынған. Шабуылдар Корольдік әуе күштерінің (RAF) азаматтық нысаналарға шабуылдау тиімділігінің артуына жауап ретінде жоспарланды, бұл 1942 жылдың наурыз айында Любек қаласын бомбалаудан бастау алды (А.Б.А. S). Мақсаты – RAF-ті шабуылдарын азайтуға мәжбүрлеу және қарсы шабуылдар жасау еді. Азаматтық халықтың моральдық жағдайын нашарлату үшін нысаналар әскери маңызынан гөрі мәдени және тарихи маңызы бар жерлер ретінде таңдалды. Шабуылдардың көп бөлігі 1942 жылдың сәуір айының соңы мен мамыр айында жүзеге асты, бірақ келесі екі жыл бойы қалалар мәдени құндылықтары үшін нысанаға алынуын жалғастырды. Нәтижесінде, бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 1940–1941 жылдардағы неміс бомбалау науқанынан кейін RAF түнгі күрес қабілетін күрт жақсартты және түнгі күрес үшін AMES Type 7 радары енгізілді. Люфтваффе бомбалаушыларының жоғалтулары қабылдауға келмейтін деңгейге жетті, сонымен қатар, нысанаға алынған қалаларға келтірілген зиян Blitz немесе Германияға қарсы RAF бомбалау науқанымен салыстырғанда аз болды. Дегенмен, шабуылдар нәтижесінде 1600-нан астам бейбіт тұрғын қаза тауып, ондаған мың үй зақымданды.
The Baedeker Blitz or Baedeker raids was a series of aerial attacks in April and May 1942 by the German Luftwaffe on English cities during the Second World War. The name derives from Baedeker, a series of German tourist guide books, including detailed maps, which were used to select targets for bombing. The raids were planned in response to a devastating increase in the effectiveness of the Royal Air Force's (RAF) bombing offensive on civilian targets after the Area Bombing Directive (General Directive No.5 (S.46368/111. D. C. A. S), starting with the bombing of Lübeck in March 1942. The aim was to begin a tit for tat exchange with the hope of forcing the RAF to reduce their attacks. To increase the effect on civilian morale, targets were chosen for their cultural and historical significance, rather than for any military value. The majority of the raids took place in late April 1942 and May 1942, but towns and cities continued to be targeted for their cultural value over the following two years. By any measure, the attempt was a failure. In the year following the original German bombing campaign of 1940–41, the Blitz, the RAF had dramatically improved its night fighter capability and introduced the AMES Type 7 radar specifically for the night fighting role. Losses to the Luftwaffe's bomber force were unsustainable, and for a variety of reasons the damage to the targeted cities was minimal compared to the Blitz or to the contemporaneous RAF bombing campaign against Germany. Nevertheless, the raids resulted in over 1,600 civilian deaths and tens of thousands of damaged homes.
Өмірбаян
1941-1942 жылдың қысына қарай британдық және неміс стратегиялық бомбалау науқандары төмендеп, әлсіреген еді. Неміс шабуылы, Лондон мен көптеген басқа британ қалаларын қиратып, тоғыз айға созылған түнгі бомбалау кезеңі – «Блитц» 1941 жылдың мамырында аяқталды, осы кезде Люфтваффе күштерін Кеңес Одағына басып кіруге жұмылдырды. Содан кейін немістер британдық жағалау қалаларына шашыраңқы шабуылдар жасады. Ал RAF-тің түнгі бомбалау науқанының тиімділігі төмен екені 1941 жылдың тамызындағы Бэтт есебінде көрсетілді, және 1941 жылдың соңына қарай шабуылдар көбінесе тоқтады. 1942 жылдың наурыз айында Любекке бомбалаумен RAF шабуылдарын қайта бастағанда тиімділік күрт өзгерді. Жаңа ауыр бомбалаушылар (Стирлинг және Галифакс, одан кейін сенімсіз Манчестер, одан әрі тамаша Ланкастер), жақсартылған навигациялық жүйелер (Ги және Обо), жаңа басшылық (Әуе вице-маршалы Харрис тағайындалуымен) және жаңа тактика (бомбалаушылар ағыны, жартылай жанғыш бомбаларды қолдану, әсіресе аудандық бомбалау) барлығына үлес қосты. Бұрын RAF жеке зауыттарға, электр станцияларына, тіпті пошта бөлімдеріне дәл соққы беруге тырысқан, бірақ бұл қымбатқа түсті және нәтижесіз болды. 1940 жылдың қарашасында Люфтваффе жасаған Ковентриге шабуылдың үлгісін ұстанған RAF бірнеше мақсатты нысаналар бар аймаққа, соның ішінде онда тұратын азаматтардың үйлері мен рухына қарсы күшін шоғырландыра бастады.
Жоспарлау
Любектің және келесі айда Ростоктың қирауы неміс басшылығы мен халқын дүрліктірді. Осыған дейін олар RAF-тің науқанынан көп әсер көрмеген еді. Жозеф Геббельс «залал шынымен де зор болды» және «ағылшынның әуе шабуылдарының ауқымы мен маңыздылығы артып, қорқынышты жағдай туды; егер олар осы бағытта бірнеше апта бойы жалғасса, халықтың рухын құлатпауы мүмкін» деп хабарлады. Ростокқа жасалған бомбалаудан кейін ол «әуе шабуылы бұрынғыларынан гөрі қиратқыш болды. Он жетіден жеті бөлігі қирады, 100 мыңнан астам адам эвакуацияланды, шын мәнінде, үрей тудырды, қаладағы қоғамдық өмірге соққы тиді, кейбір аймақтардағы жағдай апатты» деді. Гитлер ашуланып, Люфтваффеден жауап беруді талап етті. 1942 жылдың 14 сәуірінде ол «Англияға қарсы әуе соғысына одан да қатігездік сипа беруді» бұйырды. Осыған сәйкес, нысаналарды таңдағанда, азаматтық өмірге ең көп зиян келтіруі мүмкін орындарға басымдық берілуі керек. Порттар мен өнеркәсіп орындарына шабуылдардан өзге, Лондоннан басқа қалаларға да жазалау мақсатындағы [Vergeltungsangriffe] террорлық шабуылдар жасалуы тиіс. Батқа жасалған шабуылдан кейін Геббельс Гитлердің «ағылшындар террорлық шабуылдардан жалыққанша, бұл шабуылдарды түнде-түнде қайталауды» ниеттенгенін және ол «мәдени орталықтарға, демалыс орындарына және азаматтық орталықтарға шабуыл жасау керек деген Геббельстің пікірін толыққанды бөлісетінін, ағылшындарды ақылға келтірудің басқа жолы жоқ, олармен тек тістерін сындырып алғаннан кейін ғана сөйлесуге болады» деп хабарлады.
Атауы
Екі жақта да бұл шабуылдар неміс пропагандисінің сөзінен туындаған "Бейдекер рейдтері" деп аталды. 1942 жылғы 24 сәуірде Германия Сыртқы істер министрлігінің өкілі Густав Браун фон Штумм: "Біз Британиядағы Бейдекер нұсқаулығында үш жұлдызбен белгіленген әрбір ғимаратты бомбалаймыз" деген еді, бұл сол атпен танымал саяхат нұсқаулықтарына сілтеме жасады. Геббельс ашуға келді. Британдық шабуылдарды "террорлық бомбалау" деп белгілеуге тырысқан ол, неміс күшін "қайтар шаралары" деп атауға да мүміндік танытты. Штуммның ойсыз айтқан сөзі "немістердің мәдени және тарихи нысандарды нысанаға алғанын, неміс басшылығының қаламағанын және Геббельстің мұндай оқиға қайталанбауы үшін шаралар қолданғанын" тиімді түрде мойындады.
Шабуылдар
Шабуылдарды жүзеге асыру міндеті Luftflotte 3-тің бомбалаушы топтарына берілді. Бұл Kampfgeschwader 2 және Kampfgeschwader 6, I./KG 100 бағыт-бағдарларының жетекшілігімен құрылған, бұрынғы Küstenfliegergruppe 106 теңіз авиациялық тобынан құрылған топтар еді. Әр рейдке 30-40 ұшақ қатысты, олардың тиімділігін арттыру үшін әрқайсысы түнде екі рет ұшуды жоспарлады. Әр шабуыл екі-үш сағат аралығында екі кезеңге бөлінді, әр кезеңі 60-90 минуттық болды. Баедекер блицінің алғашқы рейді 1942 жылдың 23-24 сәуірінде, Георгий күніне орай, тарихи ғимараттардың үлкен мұрасы бар Девонның ежелгі графтық қаласы Эксетерге қарсы жасалды. Бұл шабуыл аз залал келтірсе де, келесі түндегі екінші шабуыл одан да ауыр болды, 80-нен астам адам қаза тапты. 25/26 және 26/27 сәуір түндері бомбалаушылар күштері Батқа шабуыл жасап, кең аумаққа залал келтірді және 400-ге жуық адам қаза тапты. Бұл рейдтер Любек рейдінен бір ай өткен соң, Ростокқа қарсы RAF-тің төрт түндік шабуылымен бірге жүрді. 27-28 сәуірде Люфтваффе Норвичке шабуыл жасап, 90 тоннадан астам бомба тастап, 67 адамның өліміне себеп болды. 28/29 сәуірде олар Йоркке шабуыл жасап, шектеулі залал келтірді, бірақ 79 адам қаза тапты. 3-4 мамыр түнінде Люфтваффе Эксетерге қайта оралып, қала орталығына ауыр залал келтірді, собордың оңтүстік жағына едәуір зақым келтірді және 164 адам қаза тапты. Келесі түнде олар Коуске шабуыл жасады, бұл мақсат мәдени және әскери құндылыққа ие болды, өйткені бұл J. Samuel White кеме жасау зауытының орналасқан жері еді. 8/9 мамырда Норвичке тағы шабуыл жасалды, бірақ 70-тен астам ұшақ қатысқанына қарамастан, шабуыл нәтижесіз болды. Мамыр айында Люфтваффе сонымен қатар Халлды, ірі портты және содан кейін әскери нысананы, Пулді, Гримсбиді және мамыр айының соңында Кентербериді бомбалады. Бұл рейд, Кёльн қаласына RAF-тің алғашқы мың бомбалаушы рейдімен бірге жүрді, 77 бомбалаушы қатысып, 40 тонна бомба тастады, нәтижесінде 43 адам қаза тапты. Осы кезеңдегі барлық шабуылдар кезінде 1637 бейбіт тұрғын қаза тауып, 1760 адам жарақат алды, ал 50 000-нан астам үй қирады. Кейбір маңызды ғимараттар қиратылды немесе зақымдалды, соның ішінде Йорк гильдиясы және Бат Ассамблеясы, бірақ көбісі зардаптан құтылды – Норвич соборы, Кентербери және Йорктегі министрлік. Эксетер соборы 4 мамырдың таңертеңгісінде шабуылға ұшырады, нәтижесінде оңтүстік жағындағы Сент-Джеймс капелласы толыққанды қирады және Оңтүстік хордың дәлізіне едәуір зақым келді. Неміс бомбалаушылары аз залал келтіре отырып, ауыр шығынға ұшырады, ал Солтүстік Африка мен Шығыс майданда күшейткіштерге мұқтаждық Осінің операцияларын одан әрі жалғастыруына мүмкіндік бермеді. Фукке Вулф Fw 190 истребитель-бомбардировщиктерінің жағалаудағы қалаларға шабуылдары эпизодтық түрде жалғасты. 27 сәуірде Уинстон Черчилль соғыс кабинетіне үкімет "бұл шабуылдарға шамадан тыс жариялануға жол бермеу үшін" және "немістер британдық шабуылдарға толыққанды жауап қайтарып жатыр деген әсер қалдырмау үшін" барлық мүмкіндігін салуы керектігін айтты.
Салдары
"Бейдекер блиц" термині кейде 1942 жылдың сәуір және мамыр айларында осы бес қалаға (Эксетер, Бат, Кентербери, Норвич және Йорк) жасалған шабуылдармен ғана шектеледі, бірақ Люфтваффе келесі екі жыл бойы қалаларды мәдени құндылығы үшін нысанаға алуын жалғастырды. 1942 жылдың маусым айында олар Ипсвич, Пул және Кентербери, Саутгемптон (порттық нысана), Норвич және Уэстон-супер-Мареге қайта шабуыл жасады. Шілдеде Бірмингемде үш рейд, Миддлсброда тағы үш рейд, Халлде бір рейд болды. Тамыз айында немістер "Бейдекер" нысаналарына: Норвич, Суонси, Колчестер және Ипсвичке оралды. Қыркүйекте олар Сандерлендке (порт және өнеркәсіптік орталық) және Кингс-Линге (әскери құндылығы жоқ сауда қалашығы) шабуыл жасады. Бұл рейдтердің барлығы сәуір мен мамырдағы рейдтерге қарағанда әлсіз болды, әрқайсысына шамамен 20 ұшақ қатысты. Бұл британдық түнгі күштердің қорғанысы жақсарған сайын немістердің тұрақты және өсіп келе жатқан шығындарын көрсетті, ал неміс құрбандары көбейді. Күзге қарай KG 2 88 экипаждың 65-ін жоғалтты және шабуыл тоқтады. Қысымды жалғастырудың жаңа жолдарын табу үшін Люфтваффе төмен және жоғары биіктіктегі шабуылдарды сынап көрді. 1942 жылдың тамызында екі өзгертілген Ju 86P бомбалаушы ұшағы Оңтүстік Англияның үстінен жоғары биіктікте ұшты. Олар бірнеше апта бойы жазасыз жұмыс істеді, ал 28 тамызда Бристольге жасалған шабуыл 48 адамның қаза табуына әкелді. RAF Spitfire ұшақтарының ұқсас модификацияланған тобы пайда болғаннан кейін және соғыстың ең жоғары биіктіктегі әуе шайқасында осы бомбалаушылардың біреуін атып түсіргенде бұл ұшулар тоқтатылды. 1942 жылдың 31 қазанында отыз неміс шабуылдаушы ұшағы, алпыс истребительмен сүйемелдеп, Кентербериге шабуыл жасап, 28 бомба тастады, нәтижесінде 30 адам қаза тапты. Шабуылға қатысқан үш ұшақ атып түсірілді. 1942 жылдың соңына қарай осы шабуылдарда 3236 адам қаза тауып, 4148 адам жарақат алды. Алайда, батыстағы Люфтваффе күші әлсіреп, RAF күш-қуатын арттырып, Германияға 200 немесе одан да көп ұшақпен үнемі шабуыл жасады. 1943 жылы батыстағы Люфтваффе қайта жанданды, ал Люфтфлот 3 қайтадан толық күшке келді. Қаңтар айында KG 2 құрамында 60 бомбалаушы (Do217), ал KG 6 құрамында сол санда (Ju 88) ұшақ болды. Бұларға Fw 190 истребитель-бомбардировщиктерінің SKG 10 жылдам бомбардировщик қанаты қосылды. Олар шабуылды жаңартты. 1943 жылдың 17-18 қаңтарында олар Лондонға шабуыл жасады, содан кейін 20 қаңтарда қалаға төмен деңгейде шабуыл жасады. Ақпан айындағы үзілістен кейін наурыз айында Бетнал Грин метро апатына әкелді, онда 178 адам қаза тапты. Жыл бойы әртүрлі нысаналарға шабуылдар жасалды; кейбіреулері стратегиялық маңызға ие (Саутгемптон, Плимут, Портсмут, Халл, Сандерленд, Ньюкасл), ал кейбіреулерінің маңызы болмады (Истборн, Гастингс, Мейдстоун, Челтенхэм, Челмсфорд, Борнмут, Линкольн). Тағы да жаңа тактикалар қолданылды. 1943 жылдың маусым айында Гримсбиге жасалған шабуылда "көбелек бомбалары" деп аталатын, кешіктірілген әрекеттің жеке құралға қарсы бомбалары қолданылды, нәтижесінде 163 азаматтық адам зардап шекті, олардың көпшілігі осы құрылғылардан зардап шекті, өйткені адамдар ескерту тоқтатылғаннан кейін үйлеріне оралды. 1943 жылдың қарашасында RAF және USAAF Гамбургты бомбалаудан және "Window" радарлық қарсы шараны алғаш рет қолданғаннан кейін, Люфтваффе Норвичке Дуппельді қолдана отырып шабуыл жасады. Британдық радарлар бұзылғанымен, шабуыл аз залал келтірді. Тәжірибелі қызметкерлердің жоғалуымен неміс экипаждары тәжірибесіз жаңадан келгендермен толықты, осыған сәйкес тиімділігі төмендеді. 1943 жылдың соңына қарай Люфтваффе 20 шабуыл жасады, онда 10 тоннадан астам бомба тасталды, жыл бойында барлығы 2320 тонна. Лорд Червеллдің есебіне сәйкес, бұл шабуылдар 2372 адамның қаза табуына және 3450 адамның жарақаттануына себеп болды. Есепте бұл шабуылдар жағалаудағы немесе оған жақын қалаларда ғана жүргізілгені және бомбалаудан болған өрттер Ұлттық өрт сөндіру қызметімен айналысқан барлық оқиғалардың үштен бірін ғана құрағаны айтылды. "Бейдекер" типті шабуылдар 1944 жылы аяқталды, өйткені немістер олардың тиімсіз екенін түсінді; материалдық пайда үшін орны толмас шығындар болды. 1944 жылдың қаңтарында Лондонды басты мақсат етіп, қарсы шабуылдар жасауға көшті. 21 қаңтарда Люфтваффе "Штейнбок" операциясын бастады, ол Лондонға батыстағы барлық қол жетімді бомбалаушы күшін жұмылдырып шабуыл жасады. Бұл да сәтсіз аяқталды, аз пайдаға көп шығын келді. Осыдан кейін күш-жігерлер немістердің Францияға қарсы соғыс үшін пайдаланылатын порттарға бағытталды, ал Лондонға шабуыл жасау Германияның V қаруларының міндетіне айналды.