Кіріспе

1940–41 жылдары Германияның Ұлыбританияны бомбалауы

Немістер өнеркәсіптік нысандарға, қалалар мен елді мекендерге қарсы жаппай әуе шабуылдарын жүргізді, бастапқыда 1940 жылғы Ұлыбритания шайқасының соңында Лондонға жасалған шабуылдармен. 1940 жылдың қыркүйегіне қарай Люфтваффе Ұлыбритания шайқасында жеңіліп, неміс әуе флотына (Luftflotten) Ұлыбританиядағы Корольдік әуе күштерімен (RAF) жойғыша соғысқа тартылуы үшін Лондонға шабуыл жасауға бұйрық берілді. Адольф Гитлер және Люфтваффе бас қолбасшысы рейхсмаршал Герман Геринг 6 қыркүйек 1940 жылы жаңа саясатты бекітті. 7 қыркүйек 1940 жылдан бастап Лондон Люфтваффе тарапынан келесі 57 күннің 56-сында жүйелі түрде бомбаланды. Ерекше шабуылдарға 15 қыркүйекте Лондонға жасалған күндізгі ірі шабуыл, 29 желтоқсан 1940 жылы Лондонға жасалған ірі шабуыл, нәтижесінде Лондонның екінші Ұлы өрті деп танылған өрт сөндіру қиындықтары және 10-11 мамыр 1941 жылғы түнгі ірі шабуыл кірді. Люфтваффе RAF шабуылдарынан қашу үшін күндізгі операцияларды біртіндеп азайтып, түнгі шабуылдарға көшті, ал 1940 жылдың қазан айынан кейін «Блиц» түнгі бомбалау кампаниясына айналды. Ливерпульдегі «Блиц» кезінде Люфтваффе Атлантика мұхитындағы Ливерпульдің маңызды теңіз портына шабуыл жасады. Солтүстік теңіздегі Халл порты, бомбалаушылар үшін ыңғайлы және оңай табылған нысана немесе басты нысананы таба алмаған жағдайдағы қосалқы нысана болды, Халл «Блицінен» зардап шекті. Порт қалалары Бристоль, Кардифф, Портсмут, Плимут, Саутгемптон, Сандерленд, Суонси, Белфаст және Глазго, сондай-ақ Бирмингем, Ковентри, Манчестер және Шеффилд сияқты өнеркәсіптік орталықтар да бомбаланды. Соғыс кезінде Люфтваффе бомбалауынан 40 000-нан астам азамат қаза тапты, олардың жартысы дерлік астанада, онда миллионнан астам үй қирады немесе зардап шекті. 1940 жылдың шілде айының басында Германияның жоғарғы қолбасшылығы Кеңес Одағына басып кіру жоспарын – «Барбаросса» операциясын жоспарлай бастады. Бомбалау британдықтарды қарсылық танысудан айнытуға немесе соғыс экономикасына елеулі зиян келтіруге жеткізбеді; сегіз айлық бомбалау британдық соғыс өндірісіне ешқандай қанағаттандырусыз кедергі келтірмеді, ол өсуін жалғастырды. Ең маңызды салдары – британдықтарды ұшақтар мен қосалқы бөлшектер өндірісін таратуға мәжбүрлеу болды. Британдық соғыс зерттеулері көрсеткендей, көптеген қалалар ауыр зардап шеккеннен кейін қалпына келтіруге 10-15 күн кетті, бірақ Бірмингем сияқты кейбіреулеріне үш айға дейін уақыт қажет болды.

Британия шайқасы

Дегенмен, қарсыласқа қарсы тәуелсіз стратегиялық әуе операцияларын жүргізуге арнайы дайындалмағанмен, Люфтваффе Ұлыбритания үстінде осылай істеуге күтілді. 1940 жылдың шілдесінен қыркүйегіне дейін Люфтваффе Ұрысшылар командасына (Fighter Command) әуе үстемдігін алу үшін шабуыл жасады, бұл басып кіруге дайындық болды. Бұл Англия жоғалауындағы конвойлерді, порттарды, RAF әуежайларын және оларды қолдайтын өнеркәсіптерді бомбалауды қамтыды. RAF Ұрысшылар командасын жою немістерге басып кіру аймағының үстіндегі аспанды бақылауға мүмкіндік берер еді. Бомбалаушылар командасы, Жағалау командасы және Корольдік теңіз күштері неміс әуе үстемдігі жағдайында жұмыс істей алмайды деп есептелді. Люфтваффедің нашар барлау қызметі салдарынан олардың ұшақтары әрқашан нысандарын таба алмайтын, сондықтан зауыттар мен әуежайларына жасалған шабуылдар күтілген нәтижені бермеді. Ұлыбританиядағы ұшақ өндірісі Германиядан 2:1 есе артық болды. 1940 жылы британдықтар 10 000 ұшақ шығарды, ал немістер 8 000 ұшақ шығарды. Ұшқыштар мен әуе экипажын ауыстыру қиынырақ болды. RAF және Люфтваффе екеуі де адам күшін жоғалтуды толықтыру үшін күресті, бірақ немістерде жаттықтырылған әуе экипажының үлкен қоры болды. Бұл жағдай британдықтарға қарағанда немістерге көбірек әсер етті. Өз аумағында жұмыс істеген британдық әуе экипажы, атып түсірілсе де аман қалған жағдайда қайтадан ұша алатын. Неміс экипажы, тіпті аман қалған жағдайда да, тұтқынға түсуі мүмкін еді. Сонымен қатар, бомбалаушы ұшақтарда төрт-бес экипаж мүшесі болды, бұл адам күшінің үлкен жоғалуына әкелді. Стратегияны өзгерту туралы шешім кейде OKL-дің (Luftwaffe жоғарғы басшылығы) үлкен қатесі деп есептеледі. RAF әуежайларына шабуылды жалғастыру Люфтваффе үшін әуе үстемдігін жеңуге мүмкіндік берген болар деген пікір бар. Басқалары Люфтваффе тамыздың соңғы аптасы мен қыркүйектің бірінші аптасында Ұрысшылар командасына елеулі әсер етпегенін және стратегияның өзгеруі шешуші болмағанын айтады. Сондай-ақ, "ауа терезесі" қазан айында нашарлай бастағанға дейін Люфтваффе әуе үстемдігіне ие бола алмағандығы да күмәнді деп саналады. RAF-тің шығындары ауыр болған жағдайда, олар солтүстікке шегініп, неміс басқыншылығын күтіп, содан кейін оңтүстікке қайтадан орналасуы мүмкін еді.

Стратегияның өзгеруі

Люфтваффенің әуе басымдығын қамтамасыз ету қабілетіне қарамастан, Гитлер бұл процестің жеткілікті түрде жылдам болмауына наразы болды. RAF-тың әлсіреуіне ешқандай белгі болмады және Luftflotten көптеген шығындарға ұшырады, сондықтан OKL стратегияны өзгертуге ұмтылды. Шығындарды одан әрі азайту мақсатында стратегия өзгертіліп, түнгі рейдтерге басымдық берілді, бұл бомбалаушыларға қараңғылықтың қорғанысын пайдалана отырып, қосымша қорғаныс ұсынды. Бастапқыда күндіз Британияның өнеркәсіптік қалаларын бомбалау жоспарланды. Басты назар Лондонға аударылды. Бірінші ірі рейд 7 қыркүйекте өтті. 15 қыркүйекте, «Ұлыбритания шайқасы күні» деп белгіленген күні күндіз ірі рейд ұйымдастырылды, бірақ ұзақ мерзімді нәтиже болмағандықтан, ауыр шығындарға ұшырады. Айдың соңында және қазан айында күндіз бірнеше ірі әуе шайқастары болғанымен, Люфтваффе негізгі күшін түнгі шабуылдарға ауыстырды. Бұл 7 қазанда ресми саясатқа айналды. Лондон мен басқа да британдық қалаларға қарсы әуе шабуылы басталды, бірақ бомбалардың шағын көлемі салдарынан елеулі зиян келтіре алмады. Люфтваффенің соғыс аралық кезеңде орта бомбалаушыларға басымдық беруіне бірнеше себеп болды: Гитлер 1939 жылы Ұлыбританиямен соғысқа түсуді жоспарламады немесе болжамады, OKL орта бомбалаушылардың ауыр бомбалаушылармен салыстырылатын стратегиялық міндеттерді орындай алатынына сенді, сонымен қатар Германияда соғысқа дейін төрт қозғалтқышты бомбалаушыларды өндіруге жеткілікті ресурстар мен техникалық мүмкіндіктер болмады. Жаңа технологиялық құралдарына қарамастан, Люфтваффе нақты стратегияға және тиімді барлауға ие болмады. 1938 жылдың басына дейін OKL-ға Ұлыбританияның әлеуетті қарсыласы екені туралы хабарланбады. Олардың Ұлыбританияның өнеркәсіптері туралы сенімді ақпарат жинауға уақыты болмады. Сонымен қатар, OKL тиімді стратегияны анықтай алмады. Неміс жоспарлаушылары Люфтваффе шабуылдарын Ұлыбритания өнеркәсібінің нақты бір саласына, мысалы, ұшақ зауыттарына, немесе өзара байланысты өнеркәсіптер жүйесіне, мысалы, Ұлыбританияның импорт және тарату желісіне, немесе тіпті британ халқының рухын жоюға бағыттауы керек пе екенін шешуге тиіс болды. 1940-1941 жылдардың қысында Люфтваффе стратегиясы мақсатсыз болып көрінді. OKL қызметкерлері арасындағы пікірталас стратегияға емес, тактикаға қатысты болды. Бұл тәсіл Ұлыбританияға қарсы шабуылды басталар алдында сәтсіздікке ұшыратты. Оперативтік тұрғыдан алғанда, қару-жарақ технологиясының шектеулері мен британдықтардың жылдам әрекеттері стратегиялық нәтижеге қол жеткізуді қиындатты. Порттарға, кемелерге, импортқа шабуыл жасау және айналасындағы теміржол көлігін, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстың барлық өнеркәсіптік экономикаларында маңызды отын болған көмірді таратуды бұзу оң нәтижелерге әкелуі мүмкін еді. Алайда, бастапқыда тиімді болған, бірақ кейінге қалдырылған бомбалардың қолданылуы біртіндеп әсерін жойды, өйткені олар жарылмай қалды. Британдықтар стратегияның өзгеруін болжады және өндірістік объектілерін таратып, оларды шоғырланған шабуылға көбірек төтеп беруге мүмкіндік берді. Аймақтық комиссарларға байланыс желілерін қалпына келтіру және соғыс экономикасын жалғастыру үшін жабдықтауды ұйымдастыру бойынша толық өкілеттіктер берілді.

Соғысқа дейінгі дайындықтар мен қорқыныш

Лондонның 9 миллион тұрғыны – Ұлыбритания халқының бес бөлігінің бірі – 750 шаршы миль (1,942 км²) аумақта өмір сүрді, оның өлшеміне байланысты қорғау қиын болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбританияға қарсы неміс стратегиялық бомбалау тәжірибесіне сүйене отырып, британ үкіметі Лондонға түсірілген әр тонна бомбаға 50 адам зардап шегетінін, оның үштен бірі қаза табатынын есептеді. Ұшақтардың технологиялық дамуына байланысты жаудың күніне тастай алатын бомбаларының көлемі өсті: 1922 жылы 75 тоннадан, 1934 жылы 150 тоннаға, 1937 жылы 644 тоннаға дейін. 1937 жылы Империялық қорғаныс комитеті 60 күндік шабуыл 600 000 адамның қаза табуына және 1,2 миллион адамның жаралануына әкеледі деп болжады. Испания азамат соғысы туралы хабарлар, мысалы, Барселонаның бомбаға ұшырауы, тоннасына 50 адамның зардап шегуі есебін растады. 1938 жылы сарапшылар Германия соғыстың алғашқы 24 сағатында 3500 тоннаға дейін, ал келесі бірнеше апта бойы күніне 700 тоннаға дейін бомба тастауға тырысады деп күтті. Азаматтар Барселона, Герника және Шанхайдың бомбаға ұшырауы туралы кинохроникалық жаңалықтар арқылы әуе шабуылдарының қаупін білді. 1920 және 1930 жылдардағы көптеген көркем әдебиеттер әуе шабуылдарын бейнеледі, мысалы, Г.Уэллстің «Болашақтың нысаны» романы және оның 1936 жылғы киноадаптациясы, сондай-ақ «1936 жылғы әуе соғысы» және «Улы соғыс» сияқты туындылар. Гарольд Макмиллан 1956 жылы өзінің және айналасындағылардың «1938 жылы әуе соғысын қазіргі адамдардың ядролық соғыс туралы ойлағандай ойлағанын» жазды. Бірінші дүниежүзілік соғыста неміс бомбалауының тәжірибесіне сүйене отырып, саясаткерлер әуе шабуылдарынан туындайтын жаппай психологиялық жарақаттар мен азаматтық қоғамның құлдырауынан қорқыды. 1938 жылы психиатрлар комитеті әуе шабуылдарынан физикалық жарақаттан үш есе көп психикалық зардаптар күтілетінін болжады, яғни үш-төрт миллион психиатриялық науқас болуы мүмкін. Уинстон Черчилль 1934 жылы Парламентте: «Лондонға үздіксіз шабуыл жасалған жағдайда кем дегенде үш-төрт миллион адам қала маңындағы ашық жерге қуылса керек» деді. Үкімет 4 миллион адамды – көбінесе әйелдер мен балаларды – қалалардан эвакуациялауды жоспарлады, оның ішінде Лондоннан 1,4 миллион адамды. Эвакуацияланғандардың шамамен 90% жеке үйлерде орналасады деп күтілді, қолда бар орынды анықтау үшін кең ауқымды зерттеу жүргізілді және эвакуацияланғандарды тасымалдау үшін егжей-тегжейлі дайындықтар жасалды. 1939 жылдың 10 тамызында сынақ қараңғыландыру жүргізілді, ал Германия 1 қыркүйекте Польшаға шабуыл жасаған кезде күн батқанда қараңғыландыру басталды. Шамамен алты жыл бойы қараңғыда шамдарды жағуға рұқсат етілмеді, ал қараңғыландыру азаматтар үшін соғыстың ең жағымсыз жағы болды, тіпті рациондаудан да жаман. Үкімет пен мемлекеттік қызметтің көшірілуі де жоспарланған, бірақ азаматтардың рухын жоймау үшін қажет болған жағдайда ғана орын алатын еді. Эвакуация тек құрлықпен ғана емес, кемемен де жүзеге асырылды. Балаларды теңіз арқылы қабылдау кеңесі үкімет тарапынан ата-аналарға балаларын Канада, Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка сияқты төрт британдық доминионға жіберуге көмектесу үшін құрылды. Бағдарлама қазан айында SS City of Benares кемесінің суға батып, бортындағы 100 баланың 81-і қаза тапқаннан кейін аяқталды. Көптеген азаматтық қорғаныс шаралары, мысалы, баспаналар, жергілікті билік органдарына жүктелді, және Бирмингем, Ковентри, Белфаст және Лондонның шығыс бөлігі сияқты көптеген аймақтарда баспаналар жеткіліксіз болды. Тыныш соғыс кезінде азаматтық бомбалаудың күтпеген кешігуі баспана бағдарламасының 1940 жылдың маусым айында, яғни Блицке дейін аяқталғанын білдірді. Бағдарлама Андерсонның ауладағы баспаналарын және кішкентай кірпіштен салынған баспаналарды ұсынды. Соңғыларының көп бөлігі 1940 жылы қауіпсіз емес деп танылды. Билік өкілдері шабуылдардың қысқа және күндізгі уақытта болатынын күтті, сондықтан лондондықтар баспаналарда ұйықтауға мәжбүр болды.

Коммуналдық баспаналар

Терең қоршаулар тікелей соққыдан ең көп қорғаныс берді. Үкімет соғыстан бұрын оларды көптеген адамдарға салуға болмады, себебі құны жоғары, салуға уақыт кетті және олардың қауіпсіздігі адамдардың жұмысқа қайтудан бас тартуына немесе үлкен топтағы азаматтарда соғысқа қарсы көзқарас пайда болуына себеп болады деп қорқады. Үкімет коммунистік партияның терең қоршаулар салуды қолдауын, әсіресе 1939 жылғы тамыздағы Молотов-Риббентроп келісімінен кейін, азаматтардың рухын құлату әрекеті ретінде қарастырды. Қазіргі кездегі ең маңызды жалпы қолданыстағы қоршаулар – Лондон метро станциялары болды. Көптеген азаматтар оларды Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қоршау ретінде пайдаланғанмен, 1939 жылы үкімет станцияларды қоршау ретінде пайдалануға рұқсат бермеді, себебі бұл жол жүргізушілер мен әскерлердің қозғалысына кедерілтеді және адамдардың шығудан бас тартуы мүмкін деген қауіп болды. Метро қызметкерлеріне шабуыл кезінде станция кіреберістерін жабуға бұйрық берілді, бірақ қарқынды бомбалаудың екінші аптасында үкімет бас тартып, станцияларды ашуға бұйырды. 1943 жылғы наурыз айында Бетал Грин метро станциясында әйелдің баспалдақтан құлауынан туған паникадан 173 ер адам, әйел және бала қаза тапты. 1940 жылғы қазан айында Сток-Ньюингтондағы қоршауға жасалған тікелей соққыдан 160 бейбіт тұрғын қаза тапты. Жалпы қоршаулар Лондондағы халықтың жетіден бір бөлігінен аспады. Метроны қоршау ретінде ең көп пайдаланған кез 1940 жылғы 27 қыркүйекте 177 000 адамды құрады, ал 1940 жылғы қарашадағы Лондон халқының санағы көрсеткендей, тұрғындардың шамамен 4% метро мен басқа да ірі қоршауларды, 9% жер үстіндегі жалпы қолданыстағы қоршауларды және 27% жеке үйлердегі қоршауларды пайдаланды, ал қалған 60% қала тұрғындары үйде қалды. Үкімет 1941 жылға дейін Андерсон қоршауларын таратып, сол жылы үй ішінде пайдалануға болатын Моррисон қоршауларын таратуды бастады. 1940 жылғы қазанда үкімет 80 000 адамға арналған жаңа терең қоршаулар салуға мәжбүр болды, бірақ олар аяқталмастан ең ауыр бомбалау кезеңі өтті. 1940 жылдың соңына қарай метрода және басқа да көптеген ірі қоршауларда жақсартулар жасалды. Билік пештер мен жуынатын бөлмелермен қамтамасыз етті, ал асхана вагондары тағам жеткізді. Ірі қоршауларда төсекке билеттер берілді, бұл кезекте күту уақытын азайтуға көмектесті. Көп ұзамай қоршаулар ішінде бейресми үкіметтер ретінде комитеттер құрылды, ал Британдық Қызыл Крест және Құтқару Армиясы сияқты ұйымдар жағдайды жақсарту үшін жұмыс істеді. Көңіл көтеру шараларына концерттер, фильмдер, спектакльдер және жергілікті кітапханалардан алынған кітаптар кірді. Лондондықтардың аз бөлігі ғана жаппай қоршауларды пайдаланса да, журналистер, танымал адамдар мен шетелдіктер келгенде, олар Беверидж есебінің және әлеуметтік және таптық бөліну туралы ұлттық пікірталасқа қатысты. Көптеген тұрғындар мұндай бөліністер қоршауларда да жалғасқанын және шу, орын және басқа да мәселелер бойынша көптеген даулар мен төбелес болғанын анықтады. Лондонның шығыс бөлігінде, әсіресе еврейге қарсы сезімдер байқалды, антисемит граффитилері мен қаңқу сөздер тарады, мысалы, еврейлер әуе шабуылынан қорғаныш орындарын "жауып алған" деген сияқты. Бір бақылаушы "кокни мен еврей үндістерге қарсы бірлесіп жұмыс істеді" деген қорытынды жасады.

"Жылқылау рухы"

Бомбалаудың қарқындылығы соғыс алдындағы күтулердей болмағандықтан, тең салыстыру мүмкін емес еді, бірақ 1940 жылдың қыркүйегіндегі ең ауыр бомбалау кезінде де Блиц салдарынан психикалық дағдарыс туындамады. Американдық куәгер: «Мен қолданған барлық сынақтар мен өлшемдер бойынша, бұл адамдар мызғымайтын, қайтпайтын, британдықтар соғыс басталғандағыдан мықтырақ және жақсы жағдайда». Адамдар шабуылдарды ауа райына теңеп, «өте блицді» күн дейтін. Анна Фрейд пен Эдвард Гловердің айтуынша, Лондон тұрғындары Дюнкерк эвакуациясындағы сарбаздардан айырмашылығы, күрт шоктан зардап шекпеді, бұл таңғаларлық жайт. Психоаналитиктердің болжамы дұрыс болды, шабуылдардың салдарынан психикалық жарақат алғандарды қабылдауға ашылған психиатриялық клиникалардың желісі қажеттілік болмағандықтан жабылды. Соғыс стресінен көптеген адамдар уайымға, тамақтану бұзылыстарына, шаршауға, жылауға, түсік тастауға және басқа да физикалық және психикалық ауруларға ұшыраса да, қоғам құлаған жоқ. Өзін-өзі өлтіру және маскүнемдік саны азайды, ал Лондон бомбалаудың алғашқы үш айында аптасына екі «бомба неврозы» жағдайын тіркеді. Көптеген тұрғындар психикалық тұрақтылықты сақтаудың ең жақсы жолы – отбасымен бірге болу екенін түсінді, ал бомбалаудың алғашқы апталарынан кейін эвакуация бағдарламаларынан бас тарту көбейді. Жарылыс орындарына жиналған көңілді адамдардың көптігі құтқару жұмысына кедергі келтірді. Пабтарға барушылар саны көбейді (сыра рациондық емес еді), ал Лордс стадионында 13 000 адам крикет ойынын тамашалады. Көптеген үй шаруасындағы әйелдер үй жұмысынан демалуды ұнатты, бірақ адамдар үйден шығуға қарсы емес, керісінше, шақырылғанда үйден шықты. Кейбір адамдар тіпті үкіметтік сауалнама берушілерге аптасына бір рет болатын әуе шабуылдарынан ләззат алатындарын айтты. Норвегия мен Франциядағы жеңіліске, басқыншылық қаупіне қарамастан, жалпы көтеріңкі көңіл-күй сақталды. Гэллаптың сауалнамасы бойынша, 1940 жылдың мамырында британдықтардың тек 3% ғана соғысты ұтырады деп күткен. Тағы бір сауалнама шілдеде Черчилльді 88% қолдау көрсеткенін көрсетті. Үшінші сауалнама қазан айында оның басшылығына 89% қолдау болғанын көрсетті. Бейбітшілік келіссөздерін қолдау ақпандағы 29% -дан төмендеді. Әрбір кері кетуге байланысты көбірек азаматтар тегін Жергілікті қорғаныс еріктілеріне қатысуға тіл білдірді. Жұмысшылар ұзақ сағаттар бойы және демалыс күндері де жұмыс істеді. Ұрыс машиналарын салу үшін 5000 фунт стерлингтік «Спитфайр» қорларына аударымдар көбейді, ал 1940 жылы ереуілдерге байланысты жұмыс күндерінің саны тарихтағы ең төменгі деңгейге жетті. Соғыстан бұрын азаматтарға 50 миллион респиратор (газ маскасы) эвакуациядан бұрын газбен бомбалау басталған жағдайда берілді. Блиц кезінде Скауттар қауымдастығы өрт сөндіру машиналарын ең қажетті жерге бағыттап, «Блиц Скауттары» деп аталды. Көптеген жұмыссыз адамдар Корольдік армия жалақы корпусына шақырылды, ал Пионер корпусымен бірге құтқару және тазалау жұмыстарын жүргізді. Азаматтық қорғанысқа арналған Әйелдердің ерікті қызметі (WVS) 1938 жылы Ішкі істер министрі Сэмюэл Хоэрмен құрылды, ол оны ARP-нің әйелдер бөлімшесі деп есептеді. WVS балаларды эвакуациялауды ұйымдастырды, бомбалаудан зардап шеккендерге арналған орталықтар құрды және асханалар, құтқару және қайта өңдеу схемаларын іске қосты. 1941 жылдың соңына қарай WVS-тің бір миллион мүшесі болды.

RAF-тің соғыс алдындағы түнгі қорғанысы

Британдық әуе доктринасы, Хью Тренчард Корольдік әуе күштеріне (1915–1917 жж.) қолбасшылық еткен кезден бастап, қорғаныстың ең жақсы жолы шабуыл екенін қатаң түрде айтты, бұл шабуылға табынушылық деп аталды. Неміс құрамаларының Ұлыбританиядағы нысаналарға шабуыл жасауына жол бермеу үшін Бомбалаушылар командасы Луфтваффе ұшақтарын олардың базаларында, ұшақтарды зауыттарында және отын қорын жою мақсатында мұнай зауыттарына шабуыл жасауды жоспарлады. Бұл философия практикалық емес болып шықты, өйткені Бомбалаушылар командасы түнгі операцияларды жүргізуге қажетті технология мен жабдыққа ие болмады, себебі 1930 жылдардың ортасында ресурстар Жолаушылар командасына бағытталды және 1943 жылға дейін оны қалпына келтіруге уақыт кетті. Даудинг әуе қорғанысы үшін белгілі бір шабуылдық әрекеттер қажет екенін және ұшақтар Ұлыбританияны жалғыз қорғай алмайтынын мойындады. 1939 жылдың қыркүйегіне дейін Корольдік әуе күштерінде арнайы түнгі күрес ұшақтары болған жоқ және олар нашар жабдықталған және жеткіліксіз болған зениттік бөлімшелерге сүйенді. Әуе министрлігінің көзқарасы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы тәжірибеге қайшы келді, онда неміс бомбалаушылары өздерінің санына пропорциясыз физикалық және психологиялық зиян келтірді. Шамамен 250 тонна (9000 бомба) тасталды, нәтижесінде 1413 адам қаза тауып, 3500 адам жарақат алды. 35 жастан асқан көптеген адамдар бомбалауды еске алып, одан да көп нәрседен қорқып жүрді. 1916 жылдан 1918 жылға дейін неміс шабуылдары қарсы шараларға байланысты азайды, бұл түнгі әуе шабуылдарына қарсы қорғаныс мүмкін екенін көрсетті. Түнгі әуе қорғанысы соғысқа дейін үлкен алаңдаушылық тудырса да, 1935 жылдан кейін ол Корольдік әуе күштерінің жоспарлауында басымдыққа ие болмады, өйткені қаражат жаңа, жердегі радарлық күндізгі ұрыс қимылдарының тұтқындау жүйесіне бағытталды. Корольдік әуе күштері бомбалаушыларының түнгі навигация мен нысананы табудағы қиындықтары британдықтарды неміс бомбалаушы экипаждары үшін де солай болады деп сендірді. Сондай-ақ, барлық әуе күштерінде күндіз ұшу түнгі операциялардың және олармен байланысты кемшіліктердің қажеттілігін жояды деген пікір болды. Хью Даудинг, Жауынгерлік команданың әуе офицері, Ұлыбритания шайқасында Люфтваффеді жеңді, бірақ күндізгі жауынгерлік қорғанысты дайындау түнгі әуе қорғанысына аз көңіл бөлді. 1940 жылдың 7 қыркүйегінде Люфтваффе алғаш рет британдық қалаларға шабуыл жасағанда, бірқатар азаматтық және саяси көшбасшылар Даудингтің жаңа дағдарысқа реакция жасамауынан алаңдады. Даудинг АОК ретінде Ұлыбританияның күні-түні қорғанысына жауапты екенін мойындады, бірақ тез әрекет етуге асықпаған сияқты, ал Әуе штабындағы сыншылары мұны оның шешім қабылдаудағы баяулығымен байланыстырды. 17 қазанда Даудинг түнгі қорғаныстың нашар жағдайын және оның күндізгі стратегиясының "жетіспеушілігін" түсіндіру үшін шақырылды. Ұшақ өндіру министрі Лорд Бивербрук және Черчилль жағдайдан алшақтады. Түнгі әуе қорғанысын дайындаудың сәтсіздігі жоққа шығарылмайды, бірақ ресурстарды бөлу туралы шешімді Жауынгерлік команданың қолбасшысы қабылдауы керек емес еді. Корольдік әуе күштеріне 1938 жылдың соңына дейін көңіл бөлмеу түнгі әуе қорғанысына аз ресурстар қалдырды және Үкімет, Әуе министрлігі және басқа да азаматтық және әскери институттар саясатқа жауапты болды. Соғыстан бұрын Чемберлен үкіметі әуе шабуылынан түнгі қорғаныс ұлттық күш-жігердің көп бөлігін алмауы керек деп мәлімдеді. Бомбалаушы экипаждары Лоренц сәулесімен тәжірибеде болды, бұл түнгі немесе нашар ауа райында қонуға көмектесетін коммерциялық соқыр қонуға арналған құрал. Немістер Lorenz жүйесін 30–33 МГц жиілігі бар Knickebein жүйесіне бейімдеді, ол екі Lorenz сәулесін күшті сигналдармен қолданды. Жердегі екі антеннаның сәулелері нысанаға қарай бағытталды. Неміс бомбалаушылары екінші сәуледен сигнал алғанға дейін бір сәуле бойымен ұшып барады. Екінші сәуледен үнемі дыбыс естілгенде, экипаж нысананың үстінде екенін біліп, бомбаларын тастады. Книккебейн кеңінен қолданылды, бірақ X Gerät (X аппараты) арнайы оқытылған жол көрсетуші экипаждарға арналған. X Gerät қабылдағыштары He 111 ұшақтарында орнатылған, фюзеляжда радио мачтасы бар. Жүйе 66–77 МГц жиілігінде жұмыс істеді, бұл Книккебейнге қарағанда жоғары жиілік. Жердегі хабар таратушылар минутына 180 импульс жіберді. X Gerät импульстерді қабылдап, талдап, ұшқышқа визуалды және аудио нұсқауларды берді. Үш көлденең сәулелер He 111 ұшағының ұшып жүрген сәулесін қиып өтеді. Бірінші көлденең сәуле бомбалаушыны ескертті, ол екінші көлденең сәулеге жеткенде бомбалау сағатын іске қосты. Үшінші көлденең сәулеге жеткенде бомбалаушы үшінші триггерді іске қосты, ол сағаттың бірінші тілін тоқтатып, екінші тілі жалғастырды. Екінші тіл бірінші тілмен сәйкес келгенде, бомбалар тасталды. Сағат механизмі нысанадан көлденең сәулелердің арақашықтығымен үйлестірілді, сондықтан бомбалар тасталғанда нысана тікелей төменде болды. Y Gerät автоматты сәулелерді бақылайтын және үш құрылғының ең күрделісі болып табылатын жүйе, ол автопилот арқылы басқарылды. Ұшқыш жердегі оператор бақылап отыратын бағыттық сәуле бойымен ұшты. Станциядан берілген сигналдар бомбалаушының жабдығы арқылы қайта таратылды, бұл бомбалаушының сәуле бойымен қанша қашықтыққа ұшқанын дәл өлшеуге мүмкіндік берді. Бағытты табу тексерулері операторға ұшқышты бағытта ұстауға көмектесті. Экипажға бомбаларды тастау туралы жердегі оператордан берілген кодтық сөз арқылы немесе сигналдар тоқтағанда бұйрық берілді. Y Gerät-тің максималды қашықтығы басқа жүйелерге ұқсас болды және кейбір жағдайларда нақты ғимараттарға тигізуге жеткілікті дәлдікке ие болды. Контршаралар Ұлыбританияның электрондық контршаралар (ECM) бөлімшелерімен, аға лейтенант Эдвард Аддисон басқаратын 80-ші эскадрильясымен жүзеге асырылды. Түпнұсқа сигналдарды қайта тарату арқылы жалған радио навигациялық сигналдарды жасау маскировкалық маяктарды қолдану деп аталды. Тоғызға дейін арнайы хабар таратушылар өз сигналдарын сәулелерге олардың жолдарын аздап кеңейтетіндей етіп бағыттады, бұл бомбалаушы экипаждары үшін нысананы табуды қиындатты. Люфтваффе үлкен шабуылдар жасауға дайын болған кезде құрылғыға сенім азайды. Жалпы алғанда, неміс бомбалаушылары көп қиындықсыз нысаналарына жете алатын еді. Тиімді түнгі жауынгерлік күш дайындалуына бірнеше ай қажет болды және зениттік қорғаныс Blitz аяқталғаннан кейін ғана жеткілікті болды, сондықтан неміс бомбалаушыларын нысаналарынан ауыстыру үшін түрлі амалдар жасалды. 1940 жыл бойында алдаушы әуежайлар дайындалды, олар шебер бақылауға төтеп бере алатындығы жеткілікті болды. Бұл алдаушы ("Starfish") нысаналарына белгісіз саны бомбалар түсті. Шабуылға 348 бомбалаушы және 617 жауынгер қатысты. Басқа стратегияға өту Корольдік әуе күштерін күтпеген жағдайға түсірді және кең ауқымды зиян мен азаматтық құрбандыларға әкелді. Теміздің аузындағы кемелердің жалпы салмағы 107 400 тоннаға зақымданды және 1600 азамат зардап шекті. Осы сандардың шамамен 400-і қаза тапты. Әуедегі шайқас күндіз күшті болды. Loge Люфтваффеге 41 ұшаққа құнға түсті; 14 бомбалаушы, 16 Messerschmitt Bf 109, жеті Messerschmitt Bf 110 және төрт барлау ұшағы. Жауынгерлік команда 23 жауынгер ұшағын жоғалтты, оның ішінде алты ұшқыш қаза тауып, тағы жеті жараланды. Luftflotte 3 (Әуе флоты 3) тағы 247 бомбалаушы шабуыл жасады. 8 қыркүйекте Люфтваффе қайта оралды; 412 адам қаза тауып, 747 адам ауыр жарақат алды, ал екінші шабуыл мүлдем сәтсіз аяқталды. Әуе шайқасы кейін Ұлыбритания шайқасы күнімен еске алынды. Люфтваффе күніне жіберген бомбалаушылардың 18 пайызын жоғалтты және әуе басымдығына қол жеткізе алмады. Гёринг Люфтваффе жеңе алатынына сенімді болса, Гитлер сенімді болған жоқ. 17 қыркүйекте ол операция Sea Lion-ды кейінге шегерді (әдетте, мәңгілікке), Германияның жаңадан қол жеткізген әскери беделін тәуекелге салуға дайын болмады, әсіресе Совет Одағындағы күдікпен қараған Иосиф Сталиннің қарсылығына байланысты. Шайқастың соңғы күндерінде бомбалаушылар Корольдік әуе күштерін неміс жауынгерлерімен шайқасқа салу үшін әдейілеп қолданылды...

Британдық қорғаныстың жақсаруы

Британдық түнгі әуе қорғанысы нашар күйде болды. Көптеген зениттік артиллерияларда атыс басқару жүйесі болмады, ал қуаты жеткіліксіз іздеу шамдары көбінесе 12000 футтан (3658 м) жоғары биіктіктегі ұшақтарға қарсы тиімсіз болды. 1940 жылдың шілдесінде бүкіл Ұлыбританияда барлығы 1200 ауыр және 549 жеңіл зениттік қару орналастырылған. «Ауыр» қарулардың шамамен 200-і ескірген типті болды; ал қалғандары тиімді және 30000 футтан (9144 м) астам теориялық «биіктік шегімен» жабдықталған, бірақ қолданылып жүрген бағыттағыш қабылдағыш үлкен биіктіктерді анықтай алмағандықтан, практикалық шегі 25000 фут (7620 м) болды. Жеңіл қарулардың шамамен жартысы тамаша 40 мм «Бофорс» зениттік қаруларынан тұрды, олар ұшақтарға дейін 6000 футқа (1829 м) дейін шабуылдай алатын. Қаруларды қолдану азаматтардың рухын көтеріп, неміс бомбалаушы экипаждарының шабуылға тап болатынын білгендіктен, көңілдерін тыныштандырды, бірақ қазіргі деректер бойынша зениттік артиллерия аз нәтиже берген, ал құлаған снарядтардың сынықтары британдық жаяу әскеріне көбірек шығын келтірген. Түнде ұшуға қабілетті шайқаш ұшақтар аз болды. Жердегі радарлардың мүмкіндігі шектеулі болды, ал әуедегі радарлар мен RAF түнгі шайқаш ұшақтары көбінесе тиімсіз болды. RAF күндізгі шайқаш ұшақтары түнгі операцияларға ауысып жатты, ал жеңіл бомбалаушы ұшақтың түнгі шайқаш ұшаққа түрлендірілуі жоғары қуатты Beaufighter ұшағымен алмастырылды, бірақ олардың саны өте аз болды. Лондонның қорғанысын Анти-әуе шабуылы қолбасшылығының Бас қолбасшысы генерал Пайл жедел түрде қайта ұйымдастырды. Бұл өзгеріс әуе қорғанысының тиімділігіне қаншалықты әсер еткені күмәнді. 1941 жылдың мамыр айында британдықтар ауыр зениттік артиллерияны (AAA) толықтырудан үштен бір бөлігі кем болды, қолда бар қарудың саны 2631 ғана болды. Доудинг түнгі шайқаш ұшақтарына сүйенуге мәжбүр болды. 1940-1941 жылдары ең табысты түнгі шайқаш ұшақ – Boulton Paul Defiant болды; оның төрт эскадрильясы басқа типтегі ұшақтардан гөрі көбірек жау ұшақтарын атып түсірді. Әуе қорғанысы радар мен іздеу шамдарын тиімдірек пайдалану арқылы жақсарды. Бірнеше ай ішінде 1940 жылдың қыркүйегінде бір шабуылшы ұшақты атып түсіру үшін жұмсалған 20 000 снарядтың саны 1941 жылдың қаңтарында 4087-ге, ал 1941 жылдың ақпанында 2963-ке дейін азайды. Әуедегі бақылау радары (AI) сенімді болмады. Ұлыбритания шайқасындағы ауыр шайқастар Жауынгерлік әскердің ресурстарының көп бөлігін жұмсады, сондықтан түнгі шайқастарға аз инвестиция жасалды. Бомбалаушылар әуедегі іздеу шамдарын қолданып ұшып өтті, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. RAF шайқаш ұшақтарының басқару орталықтарынан GCI (жердегі бақылаумен жүргізілетін ұстау) жүйесін енгізуге және топтық деңгейде (No. 10 RAF тобы, No. 11 RAF тобы және No. 12 RAF тобы) бақылауды жүзеге асыруға әлеуетті GL (зениттік қаруларды бағыттау) радары мен іздеу шамдары зор мүмкіндіктерді ұсынды. RAF сәтсіздіктеріне байланысты Уайтхолл Доудингті (ол зейнетке шығуға дайын болған) 25 қарашада Шолто Дугласпен ауыстырды. Дуглас оңтүстік округтерде «кілемдік» әсер ету үшін көбірек эскадрильяларды енгізуге және азау GL жиынтықтарын таратуға кірісті. Дегенмен, 1941 жылдың ақпан айында барлығы 87 ұшқышы бар жеті эскадрилья ғана қалды, бұл қажетті күштің жартысынан да аз болды. GL «кілемі» радиолокациялық жабдықталған түнгі шайқаш ұшақтарымен басқарылатын алты GCI жиынтығымен қолдау көрсетілді. Жарыстың қарқыны жоғарылаған кезде олардың сәттілігі арта бастады. 1941 жылы байланыстар мен ұрыстардың саны өсті: 1941 жылдың қаңтарында 48 рет ұшуда 44 байланыс және 2 ұрыс болса, 1941 жылдың мамырында 643 рет ұшуда 204 байланыс және 74 ұрыс болды. Бірақ тіпті мамыр айында да, ұшулардың 67 пайызы визуалды «мысық көзімен» миссиялар болды. Қызығы, мамыр айындағы байланыстардың 43 пайызы көзбен көру арқылы тіркелсе, соғысқа қатысқандардың 61 пайызы осы байланыстардың нәтижесінде болды. Дегенмен, Люфтваффе күндізгі операцияларымен салыстырғанда, неміс ұшақтарының жоғалтуы бір пайызға дейін күрт төмендеді. Егер бомбалаушы экипажы шайқаш ұшақты бірінші байқаса, олар одан қашып құтылуға жақсы мүмкіндікке ие болды. 1940 жылдың 19 қарашасында танымал RAF түнгі шайқаш ұшақ ассы Джон Каннингэм әуедегі радарды пайдаланып Ju 88 бомбалаушысын атып түсірді, дәл Доудинг болжағандай. Қарашаның ортасына дейін тоғыз эскадрилья қол жетімді болды, бірақ тек біреуі Beaufighter ұшақтарымен (RAF Kenley әуежайындағы No. 219 эскадрильясы) жабдықталған. 1941 жылдың 16 ақпанына дейін бұл көрсеткіш 12-ге дейін өсті; 5 эскадрилья жабдықталған немесе жартылай жабдықталған Beaufighter ұшақтарымен 5 топқа таратылды.

Италияның әуе корпусы

Corpo Aereo Italiano (сөзбе-сөз "Италиялық әуе корпусы") немесе CAI – Италияның Корольдік әуе күштері (Italian Regia Aeronautica) экспедициялық күштері, олар 1940 жылдың соңғы айларында Ұлыбритания шайқасына және Блицке қатысты. Әуе корпусын итальяндық диктатор Бенито Муссолини Ұлыбритания шайқасында өзінің неміс одақтасына көмек көрсету үшін құрды. 1940 жылы 10 қыркүйекте CAI құрылды, оның қолбасшысы болды Generale di Squadra Aerea Рино Корсо Фужие. Корпус құрамында 50 Fiat CR.42 екіұшақты истребитель, 45 Fiat G.50 Freccia бірұшақты истребитель және Fiat BR.20 екі қозғалтқышлы бомбалаушы ұшақтарынан тұратын эскадрилья болды. Бірінші рейд түнгі бомбалау миссиясы болды, 18 BR.20 24-25 қазанда Харвич пен Феликсстоуға шабуыл жасады. 29 қазанда 15 бомбалаушы ұшақ, ауыр истребительдермен бірге Ramsgate-ке күндіз шабуыл жасады. Харвич пен Ипсвичке тағы 8 түнгі бомбалаушы шабуылдары жасалды, сондай-ақ 40 истребительді эскорт ретінде алып, Харвичке бір күндізгі бомбалаушы шабуылы жасалды. Соңғы рейд 2 қаңтар күні түнде Ипсвитке қарсы 5 бомбалаушымен жүргізілді. Барлығы 102 рет ұшу кезінде 54,3 тонна бомба тасталды.

Түнгі шабуылдар

1940 жылдың қарашасынан 1941 жылдың ақпанына дейін Люфтваффе стратегиясын өзгертіп, басқа өнеркәсіптік қалаларға шабуыл жасады. Батыстық Мидлендс аймағы осы шабуылдардың нысаны болды. 13-14 қараша түнінде Kampfgeschwader 26 (26-шы бомбалаушылық қанат, немесе KG 26) 77 He 111 ұшағымен Лондонды бомбалады, ал KG 55 қанатының 63 ұшағы Бирмингемге шабуыл жасады. Келесі түнде үлкен күштер Ковентриге шабуылдады. 12 Kampfgruppe 100 (100-ші бомбалық тобы, немесе KGr 100) "Жол көрсетушілері" KG 1, KG 3, KG 26, KG 27, KG 55 және Lehrgeschwader 1 (1-ші оқу қанаты, немесе LG 1) қанаттарынан 437 бомбалаушыны бастап, олар жоғары жарылғыш бомбалар, өртке қабылатын бомбалар және 127 парашюттік миналар тастады. Басқа дереккөздерде 449 бомбалаушы және барлығы 400 тонна бомба тасталғаны айтылады. Ковентриге жасалған шабуыл ерекше қиын болды және "ковентрациялау" деген сөздің кеңінен қолданылуына әкелді. Ковентриде 21 зауыт қирады, ал 9 кәсіпорндағы коммуналдық қызметтердің тоқтауы өнеркәсіптік өндірісті бірнеше айға тоқтатты. Тарихи собор және қала орталығы жаппай өрттен жойылды. RAF 125 түнгі ұшу жасағанына қарамастан, тек бір бомбалаушы ұшақ әуеге қарсы оқтан құлады. ОКЛ британдықтардың қалпына келтіру қабілетін дұрыс бағаламағандықтан (Бомбалау командасы Германияға 1943-1945 жылдары солай істегендей) қосымша шабуылдар жасалмады. Шабуылдың стратегиялық әсері ұшақ өндірісінің 20 пайызға төмендеуіне әкелді. Ең қиын шабуыл, баламағанда, 29 желтоқсан кешкісі болды, онда неміс ұшақтары Лондон қаласына өртке қабылатын және жарылғыш бомбалармен шабуыл жасады, нәтижесінде Лондонның екінші Ұлы өрті болды. Барлығы 130 неміс бомбалаушысы Лондонның тарихи орталығын қиратты. Лондон қаласындағы азаматтық құрбандар 28 556 қаза тапқан және 25 578 жарақат алған адамды құрады. Люфтваффе барлығы [саны көрсетілмеген] бомба тастады. Люфтваффе күшінің барлығы да ішкі қалаларға қарсы қолданылмады. Сауданы және теңіз қатынастарын бұзу үшін порты бар қалаларға да шабуыл жасалды. Қаңтарда Суонси қаласына төрт рет, қатты бомба тасталды. Сонымен қатар, ақпан айына дейін ауыр және үздіксіз бомбалау жалғасты, 19-21 ақпан аралығындағы "Үш түн" шабуылында аяқталды. Барлығы 230 адам қаза тауып, 397 адам жарақат алды. Суонси немістер үшін маңызды порты болғандықтан стратегиялық нысана ретінде таңдалды, ал оның жойылғандығы нацистік Германияның стратегиялық бомбалау науқанының бөлігі болды, көмір экспортын тоқтату және азаматтық тұрғындар мен шұғыл қызметтердің рухын түсіру мақсатында. 17 қаңтарда 100-ге жуық бомбалаушы 32 000-ға жуық өртке қабылатын бомбаны, жоғары концентрацияда тастады. Басты зиян сауда және тұрғын аудандарға тиді. Төрт күннен кейін 230 тонна бомба, оның ішінде 60 000 өртке қабылатын бомба тасталды. Портсмут, Саутси және Госпорт қалаларында 150 бомбалаушы ұшақтың толқыны 40 000 өртке қабылатын бомбамен қаланың үлкен бөліктерін жойды. Қоймалар, теміржол желілері мен үйлер қирады, бірақ кемежайлар көп зақымдаған жоқ. 1941 жылдың қаңтар және ақпан айларында Люфтваффедегі 1214 бомбалаушының тек 551-і ғана жауынгерлік жарамдылыққа ие болды. Жеті ірі және сегіз ауыр шабуыл жасалды, бірақ ауа райы қысымды ұстап тұруды қиындатты. Дегенмен, Саутгемптондағы шабуылдар соншалықты тиімді болды, сонда азаматтық билік халықты қаладан жаппай шығарып, қысқа уақытқа рухты түсірді. KGr 100 сияқты арнайы бөлімшелер Beleuchtergruppe (Өрт сөндірушілер тобы) атанды, олар нысана аймағын белгілеу үшін өртке қабылатын бомбалар мен жоғары жарылғыш бомбаларды қолданды. Бұл тактика мақсаттарды белгілеу үшін Brandbombenfelder (жалынды алаң) құру арқылы Feuerleitung (жалынды бақылау) болып кеңейтілді. Бұл алаңдар парашюттік жарықшамдармен белгіленді. Содан кейін SC 1000, SC 1400 және SC 1800 "Шайтан" бомбаларын тасымалдайтын бомбалаушылар көшелер мен тұрғын аудандарды жермен-жексен ету үшін пайдаланылды. Желтоқсанға қарай SC 2500 "Макс" бомбасы қолданылды. Мұның бір себебі - навигацияның дұрыс болмауы. Британдықтардың Книккебейнге қарсы шараларының тиімділігі Люфтваффеге нысананы белгілеу және навигация үшін отты жарықты артық көруге себеп болды. Соңында Гитлерді британдық порттарға шабуыл жасау қажеттігіне көндірді. Рейдердің шақыруымен Гитлер британдық соғыс экономикасына ең үлкен зиянды су асты кемелерінің сауда кемелерін жоюы және Focke Wulf Fw 200 әскери-теңіз ұшақтарының аз санының әуе шабуылы жасағанын атап өтті және неміс әуе күштеріне британдық конвойларға қарсы күш-жігерін шоғырландыруды бұйырды. Бұл британдық жағалау орталықтарын және Ирландия батысынан теңіздегі кемелерді басты нысанаға айналдырды. Гитлердің бұл стратегияға қызығушылығы Гёринг пен Йешонектің 1941 жылдың қаңтарында Британияға қарсы әуе соғысын қайта қарауға мәжбүр етті. Бұл олардың Гитлердің 23-ші директивасына, Британияның соғыс экономикасына қарсы операциялар туралы нұсқауларға келісуіне әкелді, ол 6 ақпан 1941 жылы жарияланды және теңіз арқылы британдық импортты тоқтатуға басымдық берді. Бұл стратегия соғысқа дейін танылған, бірақ "Eagle Attack" операциясы және одан кейінгі Британия шайқасы Британияның теңіз қатынастарына шабуыл жасауға кедері келтірді және неміс әуе күштерін RAF және оның қолдаушы құрылымдарына қарсы науқанға бұрды. ОКЛ теңіз қатынастарын тоқтатуды құрлықтағы ұшақ өнеркәсібіне бомбалаудан кем маңызды деп санады. 23-ші директива Гёрингтің Люфтваффе стратегиясы бойынша Кригсмаринеге жасаған жалғыз ұступы болды. Одан кейін ол британдық кемежайларды, порттарды, порттық құрылыстарды немесе доктардағы немесе теңіздегі кемелерді жою үшін әуе бөлімшелерін беруден бас тартты, Кригсмарине Люфтваффе бөлімшелерін бақылауға алмастырмас үшін. Рейдердің ізбасары Карл Дёниц Гитлердің араласуымен бір бөлімшеге (KG 40) бақылау алатын болды, бірақ Гёринг оны жақын арада қайтарып алды. Гёрингтің ынтымақсыздығы Британияға қатысты стратегиялық әсерге ие болатын жалғыз әуе стратегиясына зиян келтірді. Оның орнына ол Атланттық әуе күштерінің ұшақтарын конвойларға шабуыл жасаудың орнына материктік Британияны бомбалауға жұмсады. Гёрингтің престижі Британия шайқасында жеңілгеннен кейін зардап шекті, ол тек әуе күшімен Британияны бағындыруды қалады. Ол Рейдермен ынтымақтасуға әрқашан тартынды. Дегенмен, ОКЛ 23-ші директиваны қолдау туралы шешім екі факторға байланысты болды, екеуі де Британияның теңіз қатынастарын Кригсмаринемен бірлесіп жоюға қатысты емес. Біріншіден, бомбалаудың соғыс өндірісіне тигізетін әсерін бағалау қиын болып бара жатқандығы және екіншіден, британдықтардың рухының бұзылуының күмән тудырғандығы ОКЛ-ды теңіздік опцияны қабылдауға итерді. Балқанға ауыр бомбалаушыларды жөнелтудің нәтижесінде қалған экипаждар мен бөлімшелерден түнгі әрқайсынан екі-үш рет ұшу сұралды. Бомбалаушылар шулы, суық және қатты дірілдеді. Миссияның кернеуіне қосылған шаршау экипаждарды шаршатып, көптеген адамдардың өліміне әкелді. 28/29 сәуірдегі бір оқиғада KG 3 ұшағының пилоты Петер Шталь 50-ші миссиясын орындап жатқанда ұйықтап қалды. Ол оянғанда экипаждың барлығы ұйықтап жатқанын көрді. Ол оларды оятып, оттегі алғанын және Декстро Энерген амфетамин таблеткаларын қабылдағанын қамтамасыз етіп, миссияны аяқтады. Люфтваффе әлі де көп зиян келтіре алатын, және Батыс Еуропаны жаулап алғаннан кейін британдық теңіз қатынастарына қарсы әуе және су асты шабуылы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы неміс шабуылынан гөрі қауіпті болды. Ливерпуль және оның порты Солтүстік Америкадан келетін конвойлар үшін маңызды бағыт болды, материалдар мен жабдықтарды жеткізіп берді. Едәуір теміржол желісі елдің қалған бөліктеріне таратылды. Әуе шабуылдары [саны көрсетілмеген] кемені батырып, тағы [саны көрсетілмеген] зақымдады. Үй қауіпсіздігі министрі Герберт Моррисон да рухтың бұзылуына алаңдады, азаматтардың жеңіліске ұмтылуын атап өтті. ), 1900 адам қаза тауып, 1450 адам ауыр жарақат алды...

Люфтваффе шығыны

1940 жылдың 20 маусымында, алғашқы неміс әуе операциялары Ұлыбритания үстінде басталғаннан бастап, 1941 жылдың 31 наурызына дейін ОКЛ Британ аралдарында 2265 ұшақтың жоғалуын тіркеді, олардың төрттен бірі истребитель, ал үштен бірі бомбалаушы болды. Кемінде 3363 Люфтваффе әуе экипажы қаза тапты, 2641 адам жоғалып кетті және 2117 адам жарақат алды. Жалпы шығын 600 бомбалаушыға жете алатын, бұл барлық ұшу миссияларының 1,5 пайызын құрады. Түнгі бомбалауға көшкеннен кейін түсірілмеген ұшақтардың көп бөлігі қону кезінде немесе нашар ауа райы салдарынан қирады.

Романдар

Эдвард Куинннің айтуынша, Элизабет Боуэннің "Күннің ыстығы" (1948) романы "Лондонға жасалған әуе шабуылдарының алғашқы, құштарлыққа толы күзінде" өтеді. Романның басты кейіпкері Стелла Родни Робертпен танысады, ал олардың қарым-қатынасы оқиғалардың болған кезеңімен қалыптасады. Романның осы дәуірді күшті бейнелеуі, бомбалау кезінде туған бірлік сезімі мен өлім қаупінің үнемі болғандығы, сатқындық тақырыбын зерттеуге көмектеседі. Боуэннің жазуы көшелерде бір-бірімен қоштасып, түнде аман қалуға және есілмеуге үміттене білетін жандардың маңызды сәттерін көрсетеді. Жалпы, романның күші – оқырмандарды нақты уақыт пен орынға жеткізіп, кейіпкерлердің өміріне тарихи оқиғалардың ауырлығын сезіндіру қабілетінде.

Архивтік аудио жазбалар

Соңғы жылдары Блицке қатысты көптеген соғыс кезеңінің жазбалары "Блиц", "Түкпірдегі майдан" және "Британ соғыс хабарламалары" сияқты аудиокітаптар арқылы қолжетімді болды. Бұл жинақтарда азаматтармен, әскерилермен, әуе экипаждарымен, саясаткерлермен және Азаматтық қорғаныс қызметкерлерімен жасалған кезеңдік сұхбаттар, сондай-ақ Блицтің деректі жазбалары, жаңалықтар хабарлары және халыққа арналған ақпараттық хабарламалар кіреді. Ерекше сұхбаттардың ішінде Джордж кресін алғаш алған Томас Алдерсон, Клайдсайдтағы қираған үйінділердің астында сегіз күн тірі қалған Джон Кормак және Герберт Моррисонның 1940 жылдың желтоқсанында көбірек өрт сөндірушілерді шақырып, "Британия өртенбеуі керек" деген танымал үндеуі бар.

Жарылыс орнының үйінділері

Бір 6 айлық кезеңде 750 000 тонна бомбалау орнының қираған қалдықтары Лондоннан теміржол арқылы 1700 жүк вагонымен Шығыс Англиядағы Бомбалау командованиесінің әуеайлақтарындағы ұшу-қону жолақтарын салу үшін тасымалданды. Бирмингемдегі бомбалау орнының қираған қалдықтары Оңтүстік-Шығыс Англиядағы Кент және Эссекс аймақтарындағы АҚШ Әуе күштерінің базаларындағы ұшу-қону жолақтарын салуға пайдаланылды. Көптеген бомбаланған ғимараттардың орны, қираған қалдықтарынан тазартылғаннан кейін, соғыс кезеңіндегі азық-түлік тапшылығын азайту мақсатында көкөніс өсіруге пайдаланылды және «Жеңіс бағы» деп аталды.