Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыста Францияның батыс портындағы эвакуация. "Аэро" операциясы – Батыс Францияның порттарынан одақтас әскери күштері мен азаматтық халықты эвакуациялау. Операция 1940 жылдың 15-25 маусымы аралығында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жүзеге асырылды. Бұл эвакуация Франция шайқасында нацистік Германияға одақтас әскерлердің жеңілісінен кейін басталды. "Динамо" операциясы (Дюнкерктен эвакуация) және "Цикл" операциясы (Ле-Аврден эвакуация) 13 маусымда аяқталған еді. Британдық және одақтас кемелері Франциядағы базалардан Корольдік әуе күштерінің (RAF) бес эскадрильясымен қорғалды, ал Англиядағы әуе күштері британдық, поляк және чех әскерлерін, азаматтық халықты және жабдықтарды Атлант мұхитының порттарынан, әсіресе Сен-Назер мен Нанттан көтеруге көмектесті. 17 маусымда Люфтваффе RAF эскадрильяларының күзетуін бұзып, Луара эстуариясында эвакуациялық кемелерге шабуыл жасады. Мыңдаған сарбаздарды, RAF қызметкерлерін және азаматтық халықты тасымалдаған "Cunard" лайнері және әскер тасымалдау кемесі "HMT" батты. Кеме тез суға батты, бірақ жақын жердегі кемелер құтқаруға келді және әуе шабуылы кезінде 2477 жолаушы мен экипаж мүшесін құтқарды. Жолаушылар тізіміне жасалған асығыс себепті қаза болғандардың нақты саны белгісіз. Кем дегенде 3500 адамның қаза болғаны туралы мәліметтер британдық кемедегі ең көп шығынға айналды. Британ үкіметі премьер-министр Уинстон Черчилльдің бұйрығымен "Lancastria" кемесінің батуын құпия ұстауға тырысты. Эвакуациялық кемелерге бірқатар жабдықтар тиелді, бірақ неміс әскерінің жағалауға жақындауы туралы алаңдатушы хабарлар кейбір операциялардың мерзімінен бұрын тоқтатылуына және көптеген жабдықтардың жойылғанына немесе тасталып қалуына әкелді. Ресми эвакуация 25 маусымда аяқталды, бұл 22 маусымдағы француз және неміс билігі келісімге келген қару тоқтату шартының талаптарына сәйкес келеді. Бірақ француздық Жерорта теңізі порттарынан бейресми эвакуация 14 тамызға дейін жалғасты. "Динамо" операциясы Дюнкеркте, "Цикл" операциясы Ле-Аврде, Ла-Манш жағалауының басқа да аймақтарында және "Аэро" операциясының аяқталуынан кейін тағы 191 870 әскер құтқарылды. Бұл Франция шайқасы кезінде Ұлыбританияға қайтарылған әскери және азаматтық қызметкерлердің жалпы санын 558 032-ге жеткізді, оның ішінде 368 491 британдық әскер.

Корольдік теңіз флоты

Британдық экспедициялық күштердің (БЭК) Дюнкерктен эвакуациясы Франциядағы 140 000 әскердің арасында байланыс желілерінде, базалық пункттерде және басқа да мекемелерде адам артық қалдырды. Зы бронеттандық дивизия және төрт жаяу әскер дивизиясы, сондай-ақ Алдыңғы Эйр шабуыл күштері (AASF) үшін жеткілікті байланыс қызметкерлерін сақтап қалу жоспарланған, ал қалғандары Ұлыбританияға қайтарылды. Норвегия кампаниясындағы және Дюнкерк эвакуациясындағы теңіз операциялары салдарынан Арал флоты уақытша әлсіреп, француз Атлантикалық жағалауынан эвакуациялық кемелерді сүйемелдеуге қажетті кіші кемелердің жетіспеушілігіне тап болды. Kriegsmarine-нің су үстіндегі кемелеріне келтірілген зиян немістерге Англия арнасы мен Бискай шығанағындағы британдық теңіз үстемдігіне қарсы тұру мүмкіндігін бермеді. Францияның батыс жағалауында патрульдеуші жеті неміс суасты кемесі араласуға тырыспады, эвакуацияға қарсы тек Люфтваффе қолданылды. "Аэропорт" операциясын Портсмут қаласының Бас қолбасшысы адмирал Уильям Милборн Джеймс басқарды. Джейс конвойлар үшін жеткілікті кемелердің болмауына байланысты Саутгемптоннан әскер тасымалдаушы кемелер, қойма кемелері және моторлы көлік кемелерін, Пулден жүзуге арналған кемелерді, ал Веймуттан жұмыс істеуге голландтық схуйттерін ұйымдастырды, сондай-ақ қолда бар соғыс кемелері кеме жолдарында қарауылдауды жүзеге асырды. Жарылыс жасаушылар кемелермен бірге шықты, бірақ әскермен қатар керек-жарақтар мен жабдықтарды да тасымалдауға үміттенілді.

RAF

Дюнкерктен кейін Франциядағы AASF эскадрильялары Орлеан мен Ле-Ман арасындағы аймаққа көшірілді, «Қызыл жоспар» (Fall Rot) алдындағы тыныштық кезеңінде, яғни неміс шабуылы Сомма және Эна өзендері арқылы басталар алдында. Жаңа базалардан AASF фронттың кез келген бөлігінде операция жүргізе алды, бірақ 11 маусымдағы неміс прорылысынан кейін Франциядағы Британ Әуе күштері (Әуе вице-маршалы Артур Барратт) Әуе министрлігінен Франциядан жылдам шығуға дайын болу туралы ескерту алды. Британ эскадрильялары батысқа қарай, Анжер, Сомур, Ренн және Нант маңындағы базаларға көшірілді, бұл базалар француз ұшақтарымен толы және өте тығыз болды. Барратт 15 маусымда жеңіл бомбалаушы эскадрильяларды Англияға қайтарды, ал Брук басқаратын үш британдық дивизиясы мен RAF жердегі қызметкерлерінің эвакуациясын қамтамасыз ету үшін бес истребитель эскадрильясын қалдырды. Маршал Филипп Петен 17 маусымда қарулы келісім сұрағаннан кейін, Барратт Атлантика жағалауындағы жеті портты қорғауға мәжбүр болды және AASF зениттік артиллериялық батареяларын Ла-Паллис пен Ла-Рошельге, ең маңызсыз кемедену порттарына жіберді. Ең маңызды порттар – Нант пен Сен-Назерді 1-эскадрилья, 73-эскадрилья және 242-эскадрилья, ал Брестті қорғау үшін шағын топ жіберілді. Сент-Мало мен Шербургті 17-эскадрилья және 501-эскадрилья Динардағы әуежайдан, Сент-Мало шығанағынан, содан кейін Канал аралдарынан қорғады. RAF Тангмирдің истребитель эскадрильялары Шербургке де қолжетімді болды, ал Жағалау командасы кемелерді эскорттап қайтаруға дайын тұрды. Барлық шаралар қабылданғаннан кейін Барратт Англияға кетіп, Аэропорттың аға штаб офицері (SASO), Әуе вице-маршалы Дуглас Эвилл басқаруды өз қолына алды.

Динамо және Цикл операциялары

Динамо операциясы, Дюнкеркте 26 мамырдан 3 маусымға дейін жүргізілген эвакуация, BEF-тің жауынгерлік құрамының көп бөлігін құтқарды. 1-ші бронетанктік дивизияның бірнеше бөлімдері, Боман дивизиясы және 150 000-нан астам қолдау және байланыс әскерлері немістердің теңізге қарай жылдам шабуылынан оңтүстікте қоршалып қалды. Мамыр айының соңында Диппеден медициналық жабдықтар шығарылып, портты жарылысқа дайындау үшін диверсиялық топ орналастырылды. Ле-Хаврдағы ірі қоймадан аймақтағы әскерлерге азық-түлік беріліп, дереу қажет емес әскери мүліктер алынып тасталды. Руанда жиналған автокөліктер көліктік мақсатта пайдаланылды, арнайы оқ-дәрілер Буши маңындағы резервтен көшірілді, бірақ ондағы қарапайым оқ-дәрілердің көп көлемін шығару мүмкін болмады. 9 маусымда Ле-Хаврдегі француз командирі 10-шы армиямен және 51-ші (Highland) дивизиясымен байланысып, немістер Руанды басып алғанын және жағалауға қарай бет алғанын хабарлады. IX корпустың қолбасшысы Ихлер және 51-ші (Highland) дивизиясының қолбасшысы генерал-майор Виктор Фортуна, қашудың жалғыз мүмкіндігі Ле-Хавр арқылы екенін шешіп, Руан арқылы шегіну жоспарынан бас тартты. Порт адмиралы Адмиралдықтан 85 000 әскерді эвакуациялау үшін жеткілікті кемелер сұрады, бірақ бұл француз жоғары қолбасшысы Максим Вейгандтың жоспарларына қайшы келді. Императорлық бас штабтың бастығы генерал Джон Дилл, Вейгандтың бұйрық берудегі кешігуінен хабарсыз болғандықтан, күмәнмен қарады. Карслейк де бірнеше рет шегінуді жеделдетуге шақырды, бірақ бұйрық беруге құқығы болмады. Дилл шындық жағдайды Fortune-дан түнгі хабарлама алғаннан кейін ғана білді, онда 51-ші (Highland) дивизиясы IX корпусымен бірге Ле-Хаврге қарай шегініп жатқаны айтылды. Фортуна Ле-Хаврді қорғау үшін 154-ші жаяу әскер бригадасын, Боман дивизиясының бригадасын, екі артиллерия полкін және инженерлерден тұратын күш жіберді. 9/10 маусым түнінде Аркфорс (бригадир Стэнли Кларк) Фэкампке қарай жылжыды, онда 7-ші танк дивизиясы келгенге дейін көптеген әскерлер өтіп кеткен. Бір бригада шығып кетті, бірақ 51-ші (Highland) дивизиясымен байланыс үшін арналған радиостанциялық көлігін жоғалтты. Фэкамптан Лиллебоннаға дейінгі қорғаныс шебін ұстау мүмкін емес деп есептелді және Стэнли Кларк Аркфорсті Ле-Хаврға бағыт берді. Корольдік теңіз күштерінің диверсиялық тобы мамыр айының соңынан бері Ле-Хаврде болды, порт 7 маусымда Люфтваффе тарапынан ауыр бомбалауға ұшырады, екі күннен кейін Адмиралдық эвакуацияға бұйрық берді. Джеймс флотилия жетекшісін, сондай-ақ алты британдық және екі канадалық эсминец, кіші кемелер мен көптеген голландтық схуйттерді арна арқылы жіберді. Дипп портын блокадалау жоспары жасалды және 10 маусымда (капитан Г. А. Гарнон Уильямс) үш блокадалық кемені портқа сүйреп әкелді. Екеуі жақындау арнасында батып кетті, ал үшіншісі ішкі порттың кіреберісінде батуына кедергі келтіретін минаға соқтығысты. 10 маусымда жағажайлық топтар эвакуацияны бақылау үшін Ле-Хаврға келді, және 24 сағаттық кешігуден кейін эвакуация 11 маусымда басталды. Люфтваффе бомбалауынан портқа келтірілген зақым кемеге отыру процесіне кедергі келтірді, әскер тасымалдау кемесі зардап шегіп, жағаға тірелді. Порттың доктеріне электр қуаты берілмей, крандарды пайдасыз етті, пандустар арқылы көліктерді тиеуге тырысты, бірақ бұл тым баяу болды. 12 маусымда RAF истребительдері портты күзетуге кірісіп, жаңа шабуылдарды болдырмады, көлік пен жабдықты Сейн арқылы Кэудебек немесе Квиллебуфтегі паромдық өткелдерге бағыттап құтқаруға тырысты. 14-ші Корольдік фюзельерлердің квартирмейстері көлікті алып кетуге қол жеткізді. Көптеген әскерлер 12/13 маусым түнінде эвакуацияланды, ал эвакуация таңертең аяқталды; эвакуацияланған 11 059 британдық әскердің 9 000-ы "А" бригадасымен бірге Шербургке жеткізілді, ал 154-ші жаяу әскер бригадасы Шербург арқылы Англияға жөнелтілді.

Сен-Валери-ан-Какс

10 маусымда британдық эсминецтер Ле-Хаврдің шығысындағы кіші порттарды таныстырып көрді. Кешкі уақытта Сент-Валери-ан-Ко қасындағы жартастардан артиллериялық оқтан зақым алды. Сент-Валеридегі периметрді ұстауға қажетті емес әскерлер жағажайлар мен порқа түсті, бірақ ешбір кеме келмеді; қалың тұман жағаға жақындауға мүмкіндік бермеді. 67 сауда кемесі мен 140 шағын қайықтың флоты жиналды, бірақ олардың көпшілігінде радиобайланыс болмады, ал тұман көру сигналын қиындатты. Вель-ле-Роз жерінде ғана көптеген сарбаздар құтқарылды, неміс артиллериясының атысы кезінде эсминецтер мен Ambuscade зақымдады. Таңға жақын порттағы әскерлерге қалаға қайтуға бұйрық берілді, бірақ жергілікті француз командирінің жауап беру туралы келісімге келгені анықталды. Барлығы 2137 британдық және 1184 француз сарбазы құтқарылды, бірақ 12 маусымда 51-ші (Гайленд) дивизиясының 6000-нан астам әскері тұтқынға алынды.

2-ші БЭФ

2 маусымда Брук 30 мамырда Дюнкерктен оралғаннан кейін Соғыс кеңсесіне барды, ал Дилл оған Францияға барып, тағы бір BEF құрастыруды тапсырды. Шұғыл жағдайда күштерге 51-ші (Таулы) жаяу әскер дивизиясы мен 1-ші бронетанкілер дивизиясы, Францияда болғандары, сондай-ақ Ұлыбританиядан келген 52-ші (Төмендік) жаяу әскер дивизиясы мен 1-ші канадтық жаяу әскер дивизиясы кіретін еді, ал оларға 3-ші жаяу әскер дивизиясы жабдықталып болған соң қосылатын болатын. II корпустың штабы Дюнкерктен оралғаннан кейін Ұлыбританияға таралып кетті, ал штаб бастығының бірінші таңдауы бұрынғы BEF командирі, генерал-лорд Гортпен жеделхаттар жазумен айналысып жатқандықтан бос болмады. Брук Дилл мен соғыс хатшысы Энтони Иденді бұл іс әрекеттің, саяси мәлімдеме болмаса, нәтижесіз болатыны туралы ескертті. Оған Францияға оралғанда Вейгандтың билігіне бағынатыны айтылды. Францияда Фонбланк бастапқы BEF байланыс әскерлерінің желілерін әлі де басқарып тұрды, ал генерал-лейтенанттар Генри Карслейк пен Джеймс Маршалл Корнуолл қолдау көрсетіп тұрды. 52-ші (Төмендік) дивизиясының бригадасы (157-ші (Таулы жеңіл жаяу әскер) бригадасы) 7 маусымда Францияға аттанды, ал Брук бес күннен кейін оралды. 13 маусымда RAF француз армиясына көмектесу үшін бар күшін жұмсады. Немістер Сене өзенінен өтіп, Париж маңындағы француз армиясы шегінді, бұл Channel жағалауындағы 10-армияны оқшаулады. Неміс әскерінің ілгерілеуі AASF әуежайларын қауіпке тікелей ұшыратты, оларға Нант немесе Бордоға қарай шегінуге бұйрық берілді, сонымен қатар француз армиясы соғысып жатқанда оларға қолдау көрсетуге міндеттелді. AASF таңертеңнен бастап Сена өзенінен қарулы барлау рейстерін жасады, ал неміс колонналарына 10 Fairey Battle, содан кейін 15 Battle және 15 Bristol Blenheim шабуыл жасады. Марнада 12 Battle неміс әскерлері мен танктерінің шоғырлануына шабуыл жасады, содан кейін 26 Battle шабуыл жасады, нәтижесінде алты ұшақ жоғалды, одан кейін 15 Blenheim бомбалаушыларынан үшінші шабуыл жасалды, олар тағы төртеуін жоғалтты. RAF шабуылдары түн бойы жалғасты, Сена өзенінен 44 рейс, Париждің солтүстігінен 20 рейс, Марнадан 41 рейс және француздықтар неміс әскерлеріне толы орман деп хабарлаған жолдар мен теміржолдарға 59 рейс жасалды. Ауа райының нашар болуына байланысты жауынгерлік рейстерге кедергі келтіріліп, жағалаудағы қарауылдық рейстермен шектелді. Келесі күні Сенаның оңтүстігіндегі неміс бөлімшелеріне қарсы шабуылдар қайта басталды, бірақ ауа райы нашарлап, рейстердің саны азайды. Merville әуежайына жасалған 24 Blenheim шабуылында 7 ұшақ жоғалды; он жауынгерлік эскадрильясы эскадрилья күшінде екі рет патрульдік ұрыс жасады немесе бомбалаушыларды сүйреп, Дюнкерктен бері жасалған ең ірі күш болды, өйткені AASF жауынгерлері Сенаның оңтүстігінде патрульдік ұрыс жасады. Түнде 72 бомбалаушы неміс әскери базалары мен ормандарына шабуыл жасап, Рейн өзеніне миналар тастады, нәтижесінде екі ұшақ жоғалды. 1-ші бронетанкілер дивизиясының қалдықтары және Боман дивизиясының екі бригадасы мыңдаған байланыс әскерлерімен бірге өзеннің оңтүстігінде болды; бірақ 7 маусымда қонуды бастаған 52-ші (Төмендік) дивизиясының 157-ші жаяу әскер бригадасы ғана әскери операцияларға қатысты. Бригада 10-армияның басшылығымен бірінен соң бірі қорғаныс позицияларын басып алды. Француз армиясы көзге көрінетін майдан сызығы жоқ әртүрлі шегінуге мәжбүр болды; 12 маусымда Вейганд француз үкіметінен қарулы келісімге қол қоюды ұсынды, бұл Бретаньде қорғаныс аймағын құрудың сәтсіз жоспарына әкелді. 14 маусымда Брук 52-ші (Төмендік) дивизиясының қалған бөлігін 157-ші жаяу әскер бригадасына қосылуға жібермеуге мүмкіндік алды. Түнде Брукке енді француз басшылығының астында емес екені және британдық күштерді Франциядан шығаруға дайындалуы керектігі туралы хабарланды. Маршал Корнуоллға Норман күштері ретінде 10-армияның барлық британдық күштерінің басшылығын алуға және ынтымақтастыққа жалғастыра отырып, Шербургке қарай шегінуге бұйрық берілді. 52-ші (Төмендік) дивизиясының қалған бөлігі 15 маусымда эвакуацияны қамтамасыз ету үшін Шербургке жақын қорғаныс желісіне қайтаруға бұйрық берілді. AASF-ке соңғы бомбалаушы эскадрильяларын Ұлыбританияға қайтару және эвакуацияларды жабу үшін жауынгерлік эскадрильяларын пайдалану тапсырылды. Немістердің Сенадағы ілгерілеуі көпірлер салынып жатқанда тоқтады, бірақ күндіз ілгерілеу қайта басталды, 157-ші жаяу әскер бригадасы Конш-ан-Уштің шығысында Оныншы армиямен соғысты. Армияға Вернеуилден Аргентанға және Дивс өзеніне қарай шегінуге бұйрық берілді, онда британдықтар Мортанье-о-Перше-Вернеуил-сюр-Авр жолының екі жағындағы 8 миль (13 км) қашықтықты басып алды. Неміс күштері жылдам ілесіп келді, ал 16 маусымда Оныншы армия командирі, генерал Роберт Альтмайер армияға Бретань түбегіне шегінуге бұйрық берді.

Бретондық редут

29 мамырда Франция премьер-министрі Пол Рейно Вейганға жауап беріп, оның қарулы келісімді қарастыру туралы ұсынысын қабылдамады және оны теңіз еркіндігін сақтау және француз одақтастарымен байланыс орнату үшін Бретань түбегіндегі теңіз портының айналасында ұлттық редут құру мүмкіндігін зерттеуді сұрады. Бұл идеяны 31 мамырда француз және британ үкіметтері талқылады, ал 5 маусымда операциялық нұсқау жасалды, онда Брук Францияға дайындалып жатқан жаңа BEF ("2-ші BEF") командалығына тағайындалды. 1939 жылы BEF-ті түсірудің бастапқы жоспары – W жоспары қолданылып, 52-ші (Төмендік) жаяу әскер дивизиясы Шербургке бағытталды және Эвреде жиналуға, Сенаның солтүстігіндегі 51-ші (Жоғарғы) жаяу әскер дивизиясын қолдауға дайын болды. 6 маусымда Вейганд генерал Рене Альтмайердің басшылығымен редутты салу жұмыстарын бастауға бұйрық берді. 9 маусымда неміс күштері Сена өзенінен өтіп, 51-ші (Таулы) дивизияны өзеннің солтүстігіне кесіп тастады. 52-ші (Төмендік) дивизия қонуға кіріскеннен екі күн өткен соң, дивизияның жиналу нүктесі Бретаньдегі Реннеге ауыстырылды. Алдымен келген 157-ші жаяу әскер бригадасы Ле-Манның жанындағы Бомонтқа бағытталды, ал дивизияның қалған бөлігі соңынан ерді. 1-ші Канадалық жаяу әскер дивизиясының 1-ші Канадалық жаяу әскер бригадасы 11 маусымда Брестке келді және Сабле-сюр-Сартеге жіберілді. Бұл екі жаңа дивизияның 10-армияға олар арқылы шегінуге және Брест түбегі айналасында дайындалған позицияларды алуға мүмкіндік беретіндігіне байланысты болды. Сол күні Бриарде ағылшын-француз жоғары соғыс кеңесі жиналды және генерал Шарль де Голль (соғыс министрі) редуттің ілгерілеуін тексеру үшін Реннеге жіберілді. 12 маусымда де Голль үкімет үшін Квинпердің кері шегіну үшін қолайлы орын болатынын хабарлады, өйткені Англияға немесе Африкаға кемемен бару оңай болар еді; Бретаньде редутті сақтау мүмкіндігі болмады. Альтмайер қорғаныс жұмыстары басталғанын, азаматтық жұмысшылар жұмысқа алынғанын және құрылыс машиналарын жетіспеушілігіне қарамастан, жұмысты бастау үшін 3000 поляк әскері келгенін хабарлады. Черчилль 13 маусымда Францияға соңғы рет барып, Рейномен кездесіп, жобаны мақұлдады. Брук Англиядағы 1-Канадалық дивизияға барып, жоспардың мазмұнын түсіндірді және 14 маусымда Вейганд пен Жоржбен Бриарде кездесті. Барлығы жоспардың нәтижесіз екеніне келісті, бірақ азаматтық басшылықтың қалауын құрметтеу қажет еді, сондықтан генералдар бірлескен келісімге қол қойды. Брук Лондонға Диллге телефон соғып, француздармен келісімге қол жеткізілмегенін анықтады және тексергеннен кейін "Мырза Черчилль Бретань жобасы туралы ештеңе білмейтінін" хабарлады. Черчилль Францияда құрылып жатқан жаңа корпус, кем дегенде, француздар құлағанға дейін қалуға, содан кейін ең жақын порт арқылы қайтуға тиіс деп ойлады. Сол жақ флангтағы 52-ші (Төмендік) дивизиясының қолдауысыз, 10-армия Бретаньден екі неміс дивизиясы бірінші болып жарым аралға жетіп, француздарды оңтүстікке қарай Луараға қарай кері шегінуге мәжбүрлеген кезде бөлінді. Осы аймақтағы француз әскерлері канадалықтар Англияға кеткеннен кейін негізгі француз күштеріне қосыла алды.

Шербург және Сент-Мало

Бастапқыда Англиядағы штаб-пәтерлер эвакуация қажет екенін қабылдауға құлшынбады, ал 15 маусымда Алан Брукке Дилл «саяси себептермен» Дрю басқаратын 52-ші дивизияның екі бригадасын қазіргі уақытта Шербургтен шығаруға болмайтынын мәлімдеді. Сол күні Дилл мен Иденмен телефон арқылы сөйлескеннен кейін, ол кемелер мен «бағалы сағаттар» босқа кетіп жатқанын айтты, соның нәтижесінде артиллерияны, бірақ жаяу әскерді кемеге мінгізуге рұқсат алды. 52-ші Төмендік дивизиясының көп бөлігі және 1-ші бронетанкті дивизияның қалдықтары 15-17 маусым аралығында кемеге отырды. Боман дивизиясы мен Норман күштері, екеуі де жедел құрылған құрамалар, 17 маусым күні кешке кетіп қалды. Арттық бөлім 18 маусымның түстен кейін эвакуацияланды. Шербургтен барлығы 30 630 адам құтқарылып, Портсмутқа жеткізілді. Сент-Малода 17-18 маусым аралығында 21 474 адам, олардың көп бөлігі 1-ші канадтық дивизияның сарбаздары эвакуацияланды; 789 жолаушыдан басқа барлығы британдықтар болды; ешкім қаза болған жоқ және кемелер зақымдаған жоқ. Люфтваффе араласуға тырысты, бірақ RAF оның жолын кесті; 1-ші канадтық дивизия құрлыққа жасаған қысқа сапарында тек алты адам шығынға ұшырады; бес адам жоғалды және бір адам қаза тапты; жоғалғандардың төртеуі ұсталды, содан кейін Англияға оралды.

Брест қаласы

Бискай шығанағындағы оңтүстік порттардан эвакуациялауды Девонпортта орналасқан Батыс бағыттар бас қолбасшысы адмирал сэр Мартин Данбар Насмит басқарды. Эвакуация Брест, Сен-Назер және Нант қалаларынан нақты ақпарат алмаудың салдарынан қиынға соқты. Брест – Францияның солтүстік-батысындағы Бретань аймағындағы Финистер департаментіндегі порты. Лондондағы үкімет шұғыл қимыл жасауды талап етті және эвакуация жылдам, бірақ шатасумен жүзеге асырылды; алып кетуге мүмкіндік болған қару-жарақ пен көліктердің қажетсіз жойылғаны байқалды. Немістердің Парижде екені және оңтүстікке қарай жылжып жатқаны белгілі болғанмен, неміс әскерлерінің ілгерілеуі туралы ақпарат дәл болмады, көбінесе қаңқу сөздерге негізделді. «Арандора Стар», «Стратхейд» және «Отранто» сияқты кемелер 16-17 маусымда 28 145 британдық және 4439 одақтас әскери қызметкерді, олардың көп бөлігі RAF жердегі экипажы болды, құтқарып алды. Кемелерде орын қалғандықтан, олар оңтүстікке Сент-Назерге жіберілді, ал француздар британдық жарықшақтар тобының көмегімен портының инфрақұрылымын қиратты. Француз кемелері кете бастады, ал 19 маусымда жарықшақтар тобы эсминецке көшірілді.

Сен-Назер және Нант

Сен-Назер Бретаньде - Атлантикалық Луара департаментіндегі коммуна, ал Нант - Луара аймағының астанасы, сол департаментте және Бретаньдегі ең үлкен қала. Луара сағасындағы, күшті су тасқыны және кеме қатынасына қауіп төндіретін басқа да факторлар бар Сен-Назердегі және өзеннен 50 миль (80 км) жоғарыдағы Нант қаласындағы операциялар бір мезгілде жүргізілді. Осылайша көп санды әскерді тасымалдау үшін Дунбар Насмит эсминецтерді, және, және лайнерлерді, және, RMS, поляк кемелерін және, және бірнеше коммерциялық жүк кемелерін жинады. Кемелер су астына қарсы қорғанысы болмағандықтан, Луара сағасының солтүстік-батысына қарай 32 км жердегі Киберон шығанағына тікелей зәкірлеуге мәжбүр болды. Эвакуация 16 маусымда басталды, 16 000 әскер Георгик, Йорк герцогинясы және екі поляк кемесімен үйге аттанды. Неміс бомбалаушылары шығанаққа шабуыл жасады, бірақ тек Франконияға ғана зақым келтіре алды. Жабдықтарды тиеу түнде жалғасты, Англия мен Бресттен тағы кемелер, сондай-ақ екі эсминец келді. Егер неміс бомбалаушылары күндізгі шабуылдар жасаса, ірі әскер тасымалдау кемелері өте осал болар еді. Британдық әуе күштерінің қорғанысы Люфтваффеге мина орнатумен шектелді, бұл арналар тазартылғанға дейін қозғалысты ғана кешіктірді. RAF ұшақтары күніне алтыға дейін сортты жасады, ал Нант үстіндегі соңғы патрульді 73-ші эскадрилья ұштырды, содан кейін соңғы Hawker Hurricane ұшағы RAF Tangmere-ге ұшты. 18 маусымда сағат 11:00-де 12 шағын сауда кемесінен құралған екі конвоймен соңғы 4 000 британдық әскер Плимутқа кетті; үрейлі хабарлар салдарынан конвойлар асығыс сапарға шығып, көп жабдықты тастап кетті. Түстен кейін Дунбар Насмит 8 000 поляк әскерінің портқа жақындап келе жатқанын естіп, алты эсминец пен жеті әскер тасымалын Сент-Назерге жіберді, олар 19 маусымда келді, бірақ тек 2 000 адам пайда болды; неміс әскерлері оларды қуып жете алмады. Қызметке жарамсыз Hurricane ұшақтарын олардың жердегі экипаждары өртеп жіберді, қызметкерлердің машинасына достық жергілікті кафе иесі ие болды, ал бір әскери адам Austin 7 көлігін сатуға тырысты. Артқы топтар неміс танктері келгенге дейін бірнеше сағат бұрын көлік ұшақтарымен жөнелтілді. (17-18 маусым түнінде үйге қайтып келе жатқанда, 27 000 әскери және азаматтық адамдардан тұратын 2 000 адаммен бірге сауда кемесі Флористанға Юнкерс Ju 88 шабуыл жасады, ол бомбалардан қашып, солдаттар Брен мылтықтарымен қарсы атып, ұшқыш кабинасын тесіп жіберді. Бомбалаушы мачтаның жоғарғы бөлігі мен антеннаны алып кетіп, кейін конвойдың қалған бөлігінің құттықтауымен теңізге құлады.)

Ланкастрия

17 маусымда жағалауда әлі 67 000-ға жуық әскер күтіп тұрды, олардың көпшілігі Сент-Назаирде; ер адамдарды үлкен кемелерге тасымалдау таңертең ерте басталды, жақын арада орақшылар, тендерлер және эсминецтер қосылды. Тасымалданып жатқандар – күштер мен байланыс әскерлері, саудагерлер, жұмысшылар, Корольдік армия қызметінің корпусының (RASC) механиктері мен инженерлері, Нант әуежайындағы RAF техникалық қызмет бөлімшелерінің пионерлері мен саудагерлері болды. Сан-Назерден шыққан армадада Дувр-Кале маршрутынан бірнеше сауда кемелері мен теміржол паромдары бар еді, бірақ ең ірі кеме – Кунард компаниясының «Ланкастрия» кемесі еді. «Ланкастрия» әдетте 1700 жолаушы мен 375 экипаж мүшесін тасымалдауға рұқсат етілген, бірақ төтенше жағдайда капитан Р. Шарпқа мүмкіндігінше көп әскерді мінгізуге бұйрық берілді. Әскери қызметкерлердің арасында шамамен 40 азамат, оның ішінде елшілік қызметкерлері, Бельгиядағы Avions Fairey компаниясының қызметкерлері мен олардың отбасылары болды. Кемеге отырғызу барысында бір сарбаз Шарп пен оның бас офицері Г. Граттидждің кемеде 6700 адам бар екенін айтқандарын естіді. Шарп пен Граттидж әуедегі ұшақтар Луара сағасының үстінде шайқасқанда және неміс бомбалаушылары шамамен 0,5 миль (1 км) қашықтықта соққы беруге тырысқанда аспанды қадағалап отырды; сағат 1:50-де «Оронсай» бомбаға ұшырады және көпірдің бір бөлігі қирады. Шарпқа «Хаволок» капитаны дереу кете беруге кеңес берді, бірақ U- қайықтарынан қорқып, Шарп эсминецтің сүйемелдеуін қалады. Эсминец табылмады, сондықтан Шарп «Оронсаймен» бірге кете беруге шешім қабылдады; «Ланкастрия» жылжымалы нысанаға айналудың орнына зәкірде қалды. Сағат 15:45-те тағы да неміс бомбалаушылары пайда болды, ал RAF «Ураган» истребительдері олардың 30 мильдік (48 км) қарауылдық шебінің шетінде болды және бомбалаушы «Ланкастрияға» үш немесе төрт бомба тастады. Кеме оң жаққа иілді, көпір экипажы барлығын сол жаққа жүруге шақырды, «Ланкастрия» қайтадан тегістеліп, содан кейін сол жаққа құлады. Граттидж: «Назарларыңызды аударыңыз. Қайықтарды дайындаңыз» деп бұйрық берді. Олардың саны кемедегі адамдар санынан әлдеқайда аз болды және кейбір қайықтар бомбалау кезінде қирады. Қалған құтқару қайықтары суға түсірілді, бірақ кейбіреулері суға батып кетті немесе толқындармен жабылғаннан кейін, «әркім өзіне өзі жауапты» деген бұйрық берілді. Құтқару жилеттерін кигендер кемеден секіріп, мойындарын сындырды, ал басқалары кеменің қабырғасынан төмен түсті, онда олар кеме ішіндегі тұтқындарды терезелер арқылы көріп, кеме батқан кезде суға секірді. Суға түскеннен кейін, олар неміс бомбалаушыларынан атқыланды, олар мұнайдың бетіне жарылғыш заттар тастап, кеме апатына ұшыраған кейбір адамдарды тірідей өртеп жіберді. «Ланкастрия» бір жағына бұрылғанда, корпусты жүзе алмайтын адамдар жауып, бомбалаудан кейін он бес минут өткен соң кемемен бірге батқанша «Бочканы шығарып таста» әнін шырқады. Уақыт өте келе, шаршау мен үмітсіздік салдарынан суға батып кеткен адамдар су астына түсіп кетті. 2477 адам құтқарылды, бірақ 3500-ден астам ер адам, әйелдер мен балалар қаза тапты.

Ла Палличе

Ла-Пальис, Ла-Рошельдің ірі теңіз порты – Ла-Рошельдің коммерциялық, терең сулы порты. 16 маусымда Ұлыбританияның жоғары ранкті теңіз офицері эсминецпен келді және эвакуация келесі күні басталды. Теңіз офицері портта 10 000 адам, бірақ ешқандай көлік болмағанын анықтады, сондықтан порттағы кемелерді реквизициялады, әскерлерді көліктерінен айырып, 18 маусымда жолға шықты. Кемелердің арасында британдық желегімен жүзетін MV Thistleglen (капитан Г. Ф. Добсон) болды, ол 2500 адамды және британдық медбикелер тобын алып кетті. Дунбар Насмит тағы екі рет кеме жіберді, олар 19 маусымда 4000 поляк әскерін эвакуациялады. 20 маусымда көптеген адамдар табылған жоқ, ал бос кемелер оңтүстікке, Жиронда порттарына жіберілді. Франциядағы британдық әскерлердің көп бөлігі кетіп қалды, бірақ поляк және чех әскерлері, елшілік және консулдық қызметкерлері, британдықтар және басқа да азаматтар қалды.

Басқа Атлантика порттары

Бордо және Ле-Вердон-сюр-Мер – Гаронна өзеніндегі порттар. Нива мен Адур өзендерінің қосылған жерінде орналасқан Байон және Сен-Жан-де-Люз – Атлантикалық Пиреней департаментіне қарасты порттар мен коммуналар. Барлық төрт порт Францияның оңтүстік-батыс жағалауында жатыр. 16 маусымда Бордоның жанында сымсыз байланыс қызметі үшін орналастырылды, ал 17 маусымда британдық және бірқатар одақтас кемелер Англияға бағытталды, содан кейін поляк және чех әскерлері мен азаматтық адамдарды тиеу жұмыстары басталды. «А» (Лейтенант-командир Х. Г. Уолтерс) Рейно мен француз үкіметінің қызметіне қойылды, сондай-ақ Черчилльпен келіссөздер өткізу үшін де пайдаланылды. 19 маусымда кеме Бордодан қалған британ консулдық қызметкерлерін эвакуациялады. Британдық дипломатиялық қызметкерлер, Польша президенті және оның кабинетіне артықшылық берілді. «Беркли» крейсермен алмастырылды және VIP-термен бірге Англияға аттанды. Эвакуация Ле-Вердон (өзен сағасында) және Байон сияқты жақын маңдағы порттарда жалғасты. 19 маусымда поляк кемелері «Батори» мен «Собиски» шамамен 9 000 поляк сарбазын алып, британдық кемелер де кездескендерін тиеп, 20 маусымда Сен-Жан-де-Люзға жол тартты. Сен-Жан-де-Люздегі эвакуация 25 маусымда сағат 14:00-де, соғыс тоқтату шартында белгіленген мерзімнен кейін, әскерлер мен азаматтық адамдармен жүктелген жүк кемелерінің келісімен ресми түрде аяқталды. Байоннан және Сен-Жан-де-Люзден шамамен 19 000 адам эвакуацияланды, олардың көп бөлігі поляк әскерлері болды. Операцияның соңғы күні канадалық эсминец Гиронде сағасында әуе шабуылына қарсы крейсермен соқтығысып, көптеген адамдар қаза тапты. 14 тамызға дейін Францияның Жерорта теңізі жағалауынан эвакуация ресми емес жолмен жалғасты. 23 маусымда Әскери-теңіз министрлігі барлық қолдағы кемелерге Гибралтарға, содан Британияға дейін мүмкіндігінше көп адамды алып кетуге бұйрық берді. Екі эсминец ұйымдастырған шағын жүк кемелері 24-26 маусым аралығында 10 000-ға жуық одақтас әскерлері мен азаматтық адамдарды алып, Британияға жөнелтті.

Шығындар

Май мен маусым аралығында, оның ішінде "Аэрооперация" кезеңінде, Люфтваффе 1,284 ұшақты, ал RAF 1,526 адамды – қаза тапқандар, жараланғандар, жараланғаннан қайтыс болғандар, жараланғандар, теңізде жоғалғандар немесе тұтқынға алынғандар – жоғалтты, сондай-ақ 477 истребительді қоса 959 ұшақ атып түсірілді, жерде қиратылды немесе жарамсыз деп есептелді. AASF 229 ұшақты, Әуе құрамы 279 ұшақты, Истребительдер командасы 219 ұшақты, Бомбалау командасы 166 ұшақты және Жағалау командасы 66 ұшақты жоғалтты. 5-18 маусым аралығындағы операциялар барысында AASF тағы 13 "Баттл" ұшағын, екі "Бленхейм" және 15 "Харрикейн" ұшағын жоғалтты; Истребительдер командасы бір "Спитфайр"ді, 26 "Харрикейн"ді және үш "Бленхейм" ұшағын жоғалтты. Франция шайқасы кезінде британдық армия 68,111 адамды – қаза тапқандар, жараланғаннан қайтыс болғандар, жараланғандар, жоғалғандар немесе тұтқынға алынғандар – құрбан берді, ал 599 адам жарақат немесе аурудан қайтыс болды; теңізшілердің қаза болуы әлемнің басқа аймақтарындағы операциялардан ажыратылмады. Неміс әскерінің шайқастағы жоғалтулары (оның ішінде "Аэрооперация" кезінде Люфтваффе ұшақтарының бірнешеуі) – 27,074 қаза тапқан, 111,034 жараланған және 18,384 жоғалып кеткен адамды құрады.