Кіріспе
Голландиялық концептуалдық және перформанс суретшісі Бастиан Йохан Кристиан "Бас Ян" Адер (19 сәуір 1942 – 1975 жылы жоғалып кеткен) – голландиялық концептуалдық және перформанс суретшісі және фотограф. Оның көптеген жұмыстары оның өнерлерін фотосуреттер мен фильмдер түрінде ұсынды. Ол «Маған тастап кетпеші» (1969) сияқты перформативті инсталляциялар жасады. 1975 жылы Адер Атлант мұхитын Америка жағалауынан Англияға он үш футтық қайықпен кешіп өтуге тырысқанда теңізде жоғалып кетті. Оның тастап кетілген кемесі 1976 жылғы 18 сәуірде Ирландия жағалауынан табылды, оның тағдыры туралы көп мәлімет бермеді.
Bastiaan Johan Christiaan "Bas Jan" Ader (19 April 1942 – disappeared 1975) was a Dutch conceptual and performance artist, and photographer. His work was in many instances presented as photographs and film of his performances. He made performative installations, including Please Don't Leave Me (1969). Ader was lost at sea in 1975, attempting to cross the Atlantic Ocean from the American coast to England sailing in a thirteen foot sailboat. His deserted vessel was found off the coast of Ireland on 18 April 1976, offering few clues as to his fate.
Ерте өмір және білім
1942 жылғы 19 сәуірде дүниеге келген Адер Голландияның Гронинген провинциясындағы Дриборг атты шағын ауылда өсті. Оның ата-анасы екеуі де кальвинист пасторлары болған. Оның әкесі 1944 жылы нацистер тарапынан еврей азаматтарын Холокосттан қашуға көмектесуге жасаған ірі әрекеттері үшін атқыланды. Жасөспірім кезінде Адер Амстердамдағы Геррит Ритвельд академиясында, содан кейін АҚШ-та оқу бағдарламасы барысында сурет сабақтарына қатысты. Адер 1965 жылы Отис өнер және дизайн колледжін BFA дәрежесімен, ал 1967 жылы Клермонт университетінің магистратурасын бітірді. Бітіргеннен кейін ол түрлі оқу орындарында сабақ берді, оның ішінде Mt. Сан-Антонио колледжі, "Иммакулейт-Харт" колледжі және Калифорния университеті, Ирвайн.
Шығармалары
Адер бірнеше фотосуреттерді, сондай-ақ бірнеше қысқа қара-ақ фильмдерді жасады, онда ол жалғыз орындаушы. Оның ең танымал туындыларының бірі – «Мен сізге айтуға тым қайғылымын», ол 3 минуттық үнсіз қара-ақ фильмінен, бірнеше суреттен (ұзын және қысқа шашты нұсқалары) және «Мен сізге айтуға тым қайғылымын» деген жазуы бар достарына жіберілген пошта карточкасынан тұрады. Басқа фильмдерде ол құлағанша үйдің шатырындағы орындықта отырады, бірінде ол бір тармаққа ілініп, содан кейін өзенге құлайды, ал тағы бірінде велосипедімен каналға түседі. 1973 жылы ол «Ғажайыпты іздеуде (Лос-Анджелестегі бір түн)» атты жұмысты жасады, ол Лос-Анджелестегі түнде фонарьмен әр жерді шарлап, ізденіп жүрген жалғыз адамды бейнелейтін фотосуреттер сериясы. Бұл триптихтің бірінші бөлігі болды. Екінші бөлігі – Атлантиканы кесіп өтуінің жазбасы (төменде қараңыз), үшінші бөлігі – Нидерландыдағы түнгі уақытта ұқсас іздеу, осы да фотосуреттер сериясында жазылатын еді. Ол Кейп-Кодтан кетер алдында Лос-Анджелестегі галереяда теңізшілер әндерін орындайтын хорды ұйымдастырды. Голландияның Гронинген қаласындағы мұражайға келгеннен кейін де осындай қойылымды өткізу жоспарланған. Теңізде қаза болғандықтан, триптих аяқталмады.
Жоғалу
1975 жылғы 9 шілдеде Адер Кейп-Кодтан және АҚШ-тың Массачусетс штатынан 13 футтық (4 метрлік) өзгертілген "Гуппи 13" Ocean Wave атты шағын кемесімен Солтүстік Атлантиканы батыстан шығысқа қарай жеке өту үшін жолға шықты. Ол сапардың шамамен екі жарым айға солатынын болжады. Оның басқарылмайтын қайығы 1976 жылғы 18 сәуірде, теңізге шыққаннан тоғыз ай өткен соң, Лэндс-Эндтен батысқа қарай 200 теңіздік миль (360 км), Ирландиядан оңтүстік-батысқа қарай 100 теңіздік миль қашықтықта, суда тік тұрып жүзіп, мұрты төмен қарап табылды. Ocean Wave испан балықшылары тапты, олар оны А Коруньяға жеткізді, бірақ ол 1976 жылдың 18 мамыры мен 7 маусымы аралығында ұрланды. Адердің қалай қаза тапқаны туралы көптеген болжамдар айтылуда. Оның Американың шығыс жағалауында және Азор аралдарында қайығымен бірге көрінгендігі расталмады. Адер тәжірибелі теңізші болған, 1962-1963 жылдары Мароккодан Калифорнияға яхтамен екі адамдық экипажбен сапар шеккен. Оның інісі Эрик, тәжірибелі теңізші, Адердің өмірін сақтап тұрған арқаны бекіткен тіреуіштің ауа райы нашарлағанда суға түскен кезде жыртылып кеткенін айтады. Ол бұл қорытындыға Испанияда қайығы ұрланғанға дейін оны көрген адамдармен сұхбаттасқаннан кейін келді.
Көрмелер, қабылдау және әсер
1961 жылы Адер өзінің туындыларын Вашингтондағы үш галереяда көрмеге қойды және The Washington Post газетінде жағымды пікір алды. Ол шағын сенсацияға айналып, «Америка дауысы» радиосы мен туған жері Голландияның баспасөздерімен сұхбаттасты. Өмірі бойы Адер Лос-Анджелестегі Шоунард өнер мектебінде (1970), Помона колледжінің өнер мұражайында (1972), Амстердамдағы Art & Project галереясында (1972), Германиядағы Бремерхавендегі Kabinett für Aktuelle Kunst галереясында (1972, 1974) және Клэр С. Копли галереясында жеке көрмелер өткізді. getty.edu; 2015 жылдың 8 сәуірінде қарастырылды. Жоғалып кеткеннен кейін Адердің туындылары бүкіл әлемдегі мекемелерде жеке көрмелерге қойылды, оның ішінде Амстердамдағы Стеделик мұражайы (1988), Роттердамдағы Бойманс Ван Бюнинген мұражайы (1993, 2006), Мюнхендегі Кунстверин (1994, 2000), Париж қаласындағы Модерн өнер мұражайы (1994), Германиядағы Брауншвейг өнер мұражайы (2000), Франкфурттағы Portikus (2003) және Мексикадағы Тамайо заманауи өнер мұражайы (2004). Адердің АҚШ-тағы алғашқы ретроспективасы 1999 жылы Калифорния университетінде, Ирвин қаласында өтті және тағы екі орынға көшті: Мэри Портер Сеснон өнер галереясы, Калифорния университеті, Санта-Круз және Суини өнер галереясы, Калифорния университеті, Риверсайд. Брэд Спенс мұрағат құрастырды, ал каталогқа Томас Кроу, Ян Тумлир және Спенс үлес қосты. 2006 жылы Лондонның Камден өнер орталығы оның туындыларының еуропалық ретроспективасын ұйымдастырды, ол Роттердамдағы Бойманс Ван Бюнинген мұражайына және Базельдегі Кунстхаллеге көшті. Centro Gallego de Arte Contemporáneo, Сантьяго-де-Компостела, Испания (2010), «Күлкі мен көз жастың арасында» Pitzer Art Galleries, Pitzer College, Клармонт, Калифорния (2010), Мексикадағы Museo de Arte Zapopan мұражайына және суретшінің алғашқы итальяндық ретроспективасы Tra Due Mondi, MAMbo, Museo d'Arte Moderna di Bologna, Болонья, Италия (2013) көрмелері өтті. Metro Pictures, Нью-Йорк, 2016 жылдың жазында оның туындыларына шолу жасады, сондай-ақ Лондондағы Simon Lee Gallery де осыны істеді. Эрика Йоманстың Адердің өмірі мен өнері туралы концептуалды деректі фильмі In Search of Bas Jan's Miraculous (1998, 40 минут, аралас медиа) 1996 жылы This American Life телеарнасында көрсетілді. Here Is Always Somewhere Else – 2007 жылы шыққан Бас Ян Адердің өмірі мен шығармашылығы туралы деректі фильм. Әріптес, эмигрант режиссер Рене Даалдердің көзімен қарағанда, бұл картина қазіргі заманғы өнер фильмдеріне шолу болып табылады, онда Тацита Дин, Родни Грэм, Марсель Бродтаерс, Гер ван Элк, Чарльз Рей, Вим Т. Шипперс, Крис Берден, Фиона Тан, Пипилотти Рист және тағы да басқа суретшілердің туындылары ұсынылған. Адер 2017 жылы 57-ші Венеция биенналесіне шақырылған суретшілердің бірі болды. 2023 жылы Адер Дэвид Квадринидің жетекшілігімен Далластағы Meliksetian Briggs галереясында өткен ірі ретроспективті көрмеге қатысты.