Кіріспе
Гүлді өсімдіктер тұқымдасы, оған джентиандар (Gentianaceae) жатады.
Gentianaceae – 103 туыс және шамамен 1600 түрді қамтитын гүлді өсімдіктер тұқымдасы.
Этимология
Отбасы Гентиана туысынан атын алған, ол Ильлирия патшасы Гентиус есімімен аталады.
Тарату
Таралуы – бүкіл дүние жүзінде.
Сипаттамалары
Отбасы ағаштардан, бұталардан және әртүрлі түстер мен гүлдік пішіндерді көрсететін шөптерден тұрады. Гүлдері симметриялы (актиноморфты) және екі жынысты, қауырсындары мен жапырақтары біріккен. Аталық мүшелер жапырақшалардың ішкі бетіне (эпипеталды) бекітіледі және гүлдің төбесімен кезектеседі. Аналық мүшесінің (гинецей) негізінде безді диск орналасқан, гүлдерде қабырғалық плацентация байқалады. Гүлшоғыры шатырша тәрізді (цимозды), қарапайым немесе күрделі шатыршалардан тұрады. Жемістері – екі жаққа ашылатын септицидтік қапшықтар, кейбір түрлерінде жидек тәрізді жемістер кездеседі. Тұқымдары кішкентай, мол майлы эндоспермасы және тік ұрығы бар. Өсімдіктердің өсу түрі кішкентай ағаштардан, қалың сабақты бұталардан (әдетте) шөптерге дейін, көтеріңкі, тік немесе өрімдей сабақтарымен өзгереді. Көптеген өсімдіктер тамырсабақты болады. Жапырақтары қарама-қарсы, сирек кезектесіп орналасқан немесе кейбір түрлерінде сабақ бойында шоғырланған, пішіні қарапайым, жиектері бүтін және негіздері сабаққа тікелей біріккен. Жапырақшалары жоқ. Өсімдіктерде көбінесе ащы иридоидты заттар жиналады, екі жақты өткізгіш шоғырлар кездеседі. Экологиялық тұрғыдан алғанда, бұл отбасының көптеген түрлері жартылай микогетеротрофты болып табылады, ал Войрия және Войриелла сияқты кейбір туыстарда хлорофилл жоқ және олар толық микогетеротрофтар болып есебіленеді.
Экология
Бұл өсімдіктердің кейбіреулерінің таралған аймағы шектеулі және үкіметтік бақылаумен қорғалады. Мысалы, Уэльс пен Шотландияның шағын ғана аумақтарында кездесетін Gentianella uliginosa (Dune Gentian) Біріккен Корольдіктің Биологиялық әртүрлілікті сақтау жөніндегі іс-қимыл жоспарындағы басым түрлердің бірі болып саналады.
Биогеографиялық тарихы
Gentianaceae тұқымдасы бүкіл әлемде таралған, бірақ көптеген түрлері қоңыржай аймақтарда кездеседі. Меркс және авторлардың мәлімдемесінше, неоторпикалық аймақтар Gentianaceae-ның алғашқы әртараптандыру оқиғалары үшін маңызды болған, олардың көп бөлігі эоцен дәуірінде жүрді. Дегенмен, Пири және авторлар Африка, Мадагаскар және Үндістан субконтинентіндегі Exaceae-ның ерте тегін түсіндіру үшін ежелгі викарианцияны жоққа шығаруға болмайды, егер Gentianales-тың ең жоғары жасы туралы нақты болжам жасалмаса.
Қолданылуы
Экономикалық тұрғыдан алғанда, кейбір түрлері әсемдік үшін өсіріледі, ал көптеген түрлерінен дәрілік және тағамдық хоштандырғыштарда қолданылатын ащы заттар алынады.
Таксономия
Отбасы алғаш рет 1789 жылы Антуан Лоран де Жюсье тарапынан сипатталды.