Кіріспе

"Сот" ("Das Urteil"), сонымен қатар "Үкім" деп те аударылады, 1912 жылы Франц Кафка жазған, бір ер адам мен оның әкесі арасындағы қарым-қатынасты қамтитын қысқа әңгіме.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға жас саудагер Георг Бендеманның өз бөлмесінде отырып, Ресейдегі сүйікті досына хат жазуымен басталады. Ол бірнеше жыл бұрын туған қаласынан шығып, бастапқыда табысты болған бизнесін құрған, бірақ қазір сәтсіздікке ұшырайды. Георг досына, басқа да нәрселермен қатар, ол Фрида Бранденфельдке, жақсы отбасынан шыққан қызға үйленетінін айту үшін жазып отыр. Георг арманнан шығып, әкесіне қарауға шешім қабылдайды. Георгтың әкесі қатты ауырып қалғанмен, үлкен болып көрінеді. Георг әкесіне өзінің жақын арада үйленетінін хабарлап, досына хат жазғанын айтады. Әкесі досының Ресейде бар екеніне күмән келтіреді, бұл кезде Георг тақырыпты өзгертеді. Георгтың әкесі оны бизнестің оқиғалары туралы алдап жүр деп айыптайды. Ол әйелі (Георгтың анасы) қайтыс болғаны Георгқа қарағанда өзін қаттырақ қинағанын айтады. Георг әкесімен бірге біршама уақыт төсекте жатып қалуды талап етеді. Осыған байланысты Георгтың әкесі оның өлімін қалағанын айтады. Оның үстіне, ол танысуын мойындайды оның ұлы досы, және, шын мәнінде, жүргізіп жатқан оған хат алмасумен бірге Георг. Ол Георгтан досының адалдығын өзіне ауыстырғанын және досы әкесінің хаттарын оқып, Георгтың хаттарын оқымай-ақ тастайтынын айтады. Ол Георгтың өзін жаман сезінетінін айтады, ол Ресейге көшіп келгеннен бері досына көңіл бөлмегенін айтады. Әкесі Георгтың сүйіспеншілігі мен қамқорлығын бағаламайды, ол өзін-өзі күте алады деп санайды. Георг әкесі мен оның қатал сөзінен қорқып, бұрышқа тығылады. Георгтың әкесі оны өзімшіл деп айыптайды және ақырында оны "суға батырып өлтіруге" үкім шығарады. Георг өзін бөлмеден қуып шыққандай сезінді. Ол үйінен су үстіне көпірге жүгіреді. Ол қоршаудан асып түсіп, өліп қалған көрінеді.

Контекст

Франц Кафка "Сот" ("Das Urteil") атты шығармасын 29 жасында жазды. Осы кезде Кафка бес жыл бұрын Прагадағы Карл Фердинанд университетінде заңгерлік білімін аяқтаған және түрлі жұмыстарда жұмыс істеген, оның ішінде сақтандыру компаниясында жұмыс істеген және қайын інісі Карл Германмен бірге асбест фабрикасын ашқан. Кафка "Сот" шығармасын 1912 жылдың 22 қыркүйегінде бір отырыста жазды. Кейінгі жазбаларында ол "Сот" шығармашылық шарынын "дене мен жанның толық ашылуы" деп сипаттап, "әңгіме лай мен кірмен жабылған нағыз туылғандай дамыды" деді. Кафка бұл туындыны "өзінің ең сәтті және кемелді әдеби туындыларының бірі" деп санады, оны "жартылай ес-түссіз күйде" жаза алды. Кафка жұмыстан кейін қатты қуанды және жақын досы Макс Бродқа айтты, ол оның көптеген еңбектерін өңдеп, жариялады. "Сот" 1913 жылы "Аркадия" әдеби жылнамасында жарық көрді. Хикая "Фелисе Бауэрге" арналды, оны жазу алдында танысқан, ал кейінгі басылымдарда жай ғана "Ф. үшін" деп көрсетілді. Брод өзінің өмірбаянында басты кейіпкер Георг Бендеманның аты Кафканы еске салады (Франц пен Георгтың әріптерінің саны бірдей; Бенде сөзі Кафкаға ұқсас естіледі) және күйеу жігітінің аты Фелисеге сілтеме жасайды (олардың бас әріптері бірдей; Фрида мен Фелиседегі әріптер саны бірдей; "Бранден" Фелисе тұрған Берлин маңындағы Бранденбургты білдіруі мүмкін; "фельд" (дала) "Бауэр" (шаруа) сөзімен байланысты) екенін атап өтті. Бұл туындының бірнеше маңызды шабыт көздері бар, оларды оның жазылған уақытына байланысты табуға болады. Кафка өзінің бизнесін басқарған кезде, оның әдеби шығармашылығын шектеген жұмысқа жұмсалатын уақыт оны мазалады. Осы қайшылық "Сот" романының басты кейіпкері Георг Бендеманның кейіпіне әсер етті.

Интерпретация

Кафканың қысқа әңгімесіне қатысты түсіндірулер Георг пен Кафканың өмірі арасындағы қарапайым салмақтастықтан бастап, соттың мәніне байланысты күрделі көзқарастарға дейін жетеді. Мысалы, Хайнц Политцер бұл әңгімені Кафканың Фелице Бауэрмен болған махаббаты туралы ойларын зерттеу құралы ретінде қарастырады, дәлел ретінде Георг пен Кафканың болашақтағы некелерін келтіреді. Ол Георг пен оның досы арасындағы үзілген қарым-қатынастың Георгтың босқылықтан бас тартуын, демек Кафканың да сондай қадамға баруын білдіретінін айтады. Ал Герберт Таубер бұл әңгімені екі бөлек әлемнің қақтығысы туралы түсіндірме ретінде қарастырды, оны әке мен ұл арасындағы жанжал арқылы көрсеткен. Ұлдың әлемі – "мүмкіндік пен сақтықтың үстемдік ететін өмірлік болмыс әлемі", ал әкенікі – "әр қадамының жолға шақырудың абсолюттік көкжиегінде жасалуына байланысты есепке келмейтін маңызға ие әлем". Осы арада Рассел Берман бұл әңгімені жалпы соттың мәні туралы әңгіме ретінде қарастырады, оның әңгімедегі бейнесін әлсіз және логикасыз, бірақ бір мезгілде қажетті деп мойындайды. Ол сондай-ақ, әңгімеде көрініс тапқан қоғамның жазбалардың төмендеген формаларын қалыптастыратын және салдарына қарамастан, бұйрықтарға бойұсынуға шексіз дайындық танытатын жағдайға наразылық білдіреді. Берман сонымен қатар Георгтың ажырасқан досын тойға шақырмау себебін түсіндіру қажеттілігінің оның санасынан ығыстырған, бірақ әлі де сақтап қалған алаңдаушылықтарынан туындайтынын атап өтеді. Оның пікірінше, Кафка адамның психологиясын зерттеу әдістемесімен, іс-әрекеттер мен ойлардың себептерін талдау арқылы Фридрих Ницше мен Зигмунд Фрейд сияқты белгілі ойшылдармен ортақ. Әңгімеде Ресейге жер аударылған досы Георг, оның әкесі және келіні Фрида сияқты басқа кейіпкерлерге айтарлықтай ықпал етеді. Кафка күнделігінде бұл дос Георг пен оның әкесі арасындағы ең мықты байланыс екенін жазды, себебі осы байланыс арқылы әкесі өзін әке ретінде және ұлының жауы ретінде қайта орнатуға және Георгтың оған мойынсұнуына мүмкіндік береді. Кафка сондай-ақ келіннің, жоқ әке-бала байланысының нәтижесінде ғана бар екенін айтады.

Аударма

Аудармашы алдындағы дерлік еңбегімен шешілмейтін мәселе – автордың қасақана түрде екіұшты терминдерді немесе бірнеше мағынасы бар сөздерді қолдануы. Мысалы, Кафканың әңгіменің соңғы сөйлемінде неміс тіліндегі Verkehr сөзін қолдануын қарастыруға болады. 'Verkehr' әлеуметтік немесе жыныстық контексте қозғалыс немесе жыныстық қатынас деген мағынаны білдіреді. Бұл сөйлемді былай аударуға болады: "Осы сәтте көпірден үздірілмейтін көлік ағыны өтіп бара жатты". Verkehr сөзінің айқын қос мағынасын күшейтетін нәрсе – Кафканың досы және өмірбаяншысы Макс Бродқа соңғы жолды жазғанда "күшті шәует" туралы ойлағанын мойындауы.

Жарияланымдар

"Үкім". Франц Кафканың әңгімесі. Макс Брод, Курт Вольф (ред.): Аркадия. Поэзия туралы жылдық. Лейпциг 1913 (алғашқы басылым). Пол Раабе (ред.): Франц Кафка. Барлық әңгімелер. Кішкентай кітап, S. Fischer Verlag, Франкфурт-на-Майне/Гамбург 1970. Роджер Хермс (ред.): Франц Кафка. Әңгімелер. Түпнұсқа нұсқасы. S. Fischer Verlag, 1997. Вольф Киттлер, Ханс Герд Кох, Герхард Нойман (ред.): Франц Кафка: Өмір кезеңінде жарық көрген туындылар. S. Fischer Verlag, 1996, 41–61 беттер. Франц Кафка: "Үкім", Карел Хрушканың суреттерімен. Vitalis 2005.

Сыртқы көздер

Кафка, Франц (ред. Нахум Н. Глатцер). Толық жинақталған әңгімелер. Нью-Йорк: Шокен Букс, 1995.