Кіріспе
Бұл Польшадағы қалалар мен поселкелердің тізімі, төрт бөлімнен тұрады: Польшадағы барлық 107 қаланың толық тізімі, содан кейін елдің негізгі қалалық агломерацияларының сипаттамасы, Польшадағы ең көп халқы бар қалалар мен поселкелердің тізімі және соңында, барлық 107 польша қаласы мен 861 поселкесінің толық әліпбилік тізімі. 2022 жылдың 30 сәуіріне қарай, Польшада барлығы 2471 муниципалитет (гмина) бар: олардың 1513-і ауылдық гминалар, олар тек қана ауылдық аумақтардан тұрады, олардың әрқайсысы 314 тұрақты повяттардың бір бөлігін құрайды, бірақ ешқайсысының орталығы болмайды, ал қалған 968-і қала немесе поселке ретінде жіктелетін бірліктерді қамтиды:
666 поселке өз ауылдық айналасымен бірге бір жергілікті басқару органының құрамында, әдетте сол поселкеде орналасқан, сол аттас қалалық-ауылдық гмина ретінде басқарылады (бірақ әрқашан да емес; қазіргі уақытта Нове-Скалмежице гминасы поселкенің емес, басқа жерде орналасқан жалғыз қалалық-ауылдық гмина); мұндай аралас муниципалитеттер әрқашан бір повяттың бөлігі болып табылады, кейде сол поселкеде орналасқан, мұндай жағдайда әдетте сол аттас повят болып табылады (бірақ кейбір ерекшеліктер бар; мысалы, Варшава Батыс повяты Ожарув-Мазовецки поселкесінде, ал Гданьск повяты Прущ-Гданьски поселкесінде орналасқан, атаулары басқаны көрсетсе де; сонымен қатар, ұзақ жылдар бойы ұқсас өлшемдегі екі поселке арасындағы антагонизмді басу үшін есімдері ұзын болған екі «тыйым» повяттары бар, атап айтқанда, Шчельце-Дрезденко және Ропчице-Сендзишув повяттары; соңында, таулы Бещады повяты өз орталығынан емес, таулы аймақтан аталған),
302 қала мен поселке өздігінен қалалық гмина ретінде құрылған; бірақ олардың кейбіреулері оны қоршап тұрған ауылдық гминаның орталығы болып табылуы мүмкін (соңғысы көбінесе донат тәрізді болады), оның аумағына кірмейді;
195 өздігінен құрылған поселке, олардың әрқайсысы бір повяттың бөлігі болып табылады және кейде оның орталығы болып табылады, соңғы жағдайда әдетте сол аттас повят болып табылады, бірақ үш ерекшелік бар (олардың екеуі ұзақ жылдар бойы ұқсас өлшемдегі екі поселке арасындағы антагонизмға байланысты аталған «тыйым» повяттары, атап айтқанда, Чарнков-Тршчянка, ал екіншісі Биерунь-Ленджина повяттары, оның орталығы Тыхи қаласынан, повят құқықтары бар қаладан, осы екі бәсекелес поселкенің біріне көшірілген кезде аталған; үшінші ерекшелік – өз орталығынан емес, таулы аймақтан аталған Татра повяттары),
107 қала (қала әкімі немесе қала президенті басқарады), олардың ішінде:
41 қала екі немесе одан көп муниципалитеттермен бірге сол аттас повятты құрайды, ол әрқашан қалада орналасқан,
66 қала повят құқықтары бар қала мәртебесіне ие (тәуелсіз қала), ол өз воеводствосының ішінде өз повяты ретінде де әрекет ететін қалалық гмина болып табылады; бірақ ол тұрақты повяттың орталығы болып табылуы мүмкін, мұндай жағдайда әдетте сол аттас повят болып табылады (екі ерекшелік бар, атап айтқанда, қаланың батыс жағымен ғана шектесетін шығыс деп белгіленген Лодзь Шығыс повяты, сондай-ақ таулы Карконоше повяты, Яленя-Гура қаласында орналасқан, бірақ өз орталығынан емес, таулы аймақтан аталған), оның аумағына кірмейді (соңғысы көбінесе донат тәрізді болады),
37 қала 100 000-нан аса халыққа ие, оның ішінде:
18 қала воеводаның немесе воеводство сеймінің орталығы болып табылады, осылайша воеводство қалалары немесе астаналар деп аталды (Польшада барлығы 16 воеводство болғанына қарамастан; бұл айырмашылықтың себебі – тек 16 воеводствоның 14-інде ғана екі институт бір астана қаласында орналасқан, ал қалған екі воеводствода олар екі астана қаласы арасында тең бөлінген),
олардың 11-і апелляциялық соттың және басқа воеводстволық емес институттардың орталығы болып табылады,
Олар елдің астанасын, 1 000 000-нан аса халыққа ие болған жалғыз польша қаласын және Парламенттің арнайы заңымен басқарылатын жалғыз қаланы қамтиды. Кейбір жағдайларда, повят құқықтары бар қала сонымен бірге бір есімді ауылдық гмина мен бір есімді тұрақты повяттың орталығы болып табылуы мүмкін, олардың ешқайсысына тиесілі болмаса да, мысалы, Сидлце, Скиерниевице, Слупск. Польшадағы бірде-бір қала өздігінен жеке воеводство құрамайды, бірақ 5 қала бұрын осындай мәртебеге ие болған.
This is a list of cities and towns in Poland, consisting of four sections: the full list of all 107 cities in Poland by size, followed by a description of the principal metropolitan areas of the country, the table of the most populated cities and towns in Poland, and finally, the full alphabetical list of all 107 Polish cities and 861 towns combined. As of 30 April 2022, there are altogether 2471 municipalities (gmina) in Poland:
1513 of them are rural gminas containing exclusively rural areas, each of them forms a part of one of the 314 regular powiats, but never as its seat,
the remaining 968 ones contain a locality classified either as a city or a town, among them:
666 towns are managed together with their rural surroundings under a single local government in the form of an eponymous urban rural gmina typically seated in such town (though not always; currently, Gmina Nowe Skalmierzyce is the only urban rural gmina seated elsewhere than in the town); such mixed municipalities always form part of a regular powiat, sometimes seated in such town, in such case being usually an eponymous one (though there are some exceptions; e. g. Warsaw West County is seated in the town Ożarów Mazowiecki while Gdańsk County is seated in the town Pruszcz Gdański, although their names would suggest otherwise; in addition, two binominal "hyphen" counties seated in such towns have been named so due to long established animosity between a pair of towns similar in size, in order to placate both competing populations, namely Strzelce Drezdenko County and Ropczyce Sędziszów County; finally, the mountainuous Bieszczady County has been named after the mountain range rather than its seat)
302 cities and towns are standalone as an urban gmina; nevertheless some of them be also a seat of an eponymous rural gmina surrounding it (the latter thus being often doughnut shaped), despite not being a part of its territory;
195 standalone towns, each of them forming a part of a regular powiat and sometimes being its seat, in the latter case usually an eponymous one, though there are three exceptions (two of them are binominal "hyphen" counties, with Czarnków Trzcianka County named so due to a long established animosity between a pair of towns similar in size, while Bieruń Lędziny County acquired its name when the decision was taken to have its seat relocated from its original location in Tychy, a city with powiat rights, to one of these two conpeting towns; the third exception is the mountainuous Tatra County named after the mountain range rather than its seat)
107 cities (governed by a city mayor or prezydent miasta), among them:
41 cities form along with two or more other municipalities an eponymous regular powiat, seated always in the city
66 cities hold status of a city with powiat rights (an independent city) which is an urban gmina operating also as a powiat in its own right within a voivodeship; nevertheless, it may be also a seat of a regular powiat, in such case usually an eponymous one (with two exceptions, namely the Łódź East County bearing the additional designation East because of bordering the city only to the west, as well as the mountainuous Karkonosze County seated in Jelenia Góra but named after the mountain range rather than its seat) despite not being included in the territory of the county (the latter thus being often doughnut shaped)
37 cities are over 100,000, including
18 cities which serve as a seat for voivode or the voivodeship sejmik, thus being informally called voivodeship cities or capitals (in spite of only 16 voivodeships existing in Poland; the discrepancy is caused by the fact that both institutions are seated in a single capital city in only 14 of the 16 voivodeships, while in each of the remaining two they are divided equally between a pair of capital cities),
11 of them are seats of an appeal court and other supra voivodeship institutions,
They include the capital city of the country, the only Polish city with population exceeding 1,000,000, and the only one governed by a dedicated act of Parliament. In some cases, a city with powiat rights may also be a seat of both an eponymous rural gmina and an eponymous regular powiat, despite belonging to neither, e. g. Siedlce, Skierniewice, Słupsk. No city in Poland constitutes a separate voivodeship in its own right, though 5 cities held such status in the past.
Жалпы қағидалар
Польшадағы барлық муниципалитеттер, олардың түріне қарамастан, міндетті түрде әкім-кеңес үкімет жүйесі бойынша басқарылады. Ауылдық гминада атқарушы билікті войт (wójt) жүзеге асырады, ал қалалар мен қалашықтарды қамтитын муниципалитеттердегі осы лауазымды қала әкімі (prezydent miasta) немесе қалашық әкімі (burmistrz) деп атайды, олардың барлығы екі кезеңді тікелей сайлау арқылы сайланады, ал қалалық/қалашықтық кеңес – заң шығарушы, бюджет жасаушы және бақылаушы орган болып табылады. Ұлттық заңнамаға қайшы келетін жергілікті заңдар тиісті воевода тарапынан жойылуы мүмкін, ал оның шешімдеріне әкімшілік сотқа шағымдануға болады. Жеке істер бойынша қабылданған шешімдер өз кезегінде жергілікті үкімет апелляциялық кеңесіне [pl] (сотқа теңестірілген орган) шағымдану арқылы қарастырылуы мүмкін, олардың шешімі де әкімшілік сотқа шағымдануға жатады. Қала немесе қалашық әкімінің жобаларына қаржыландырудан бас тартуға кеңес құқылы, бірақ ол оған саяси жауапкершілікте емес және лауазымында қалуы үшін оның сенімін қажет етпейді; сондықтан, әкімшілік пен кеңестің келіспеушілігі жиі кездеседі. Бірақ, войт/қала әкімі/қалашық әкімі немесе муниципалдық кеңес төңкерілуі үшін кемінде 1/10 сайлау құқығы бар сайлаушылар қол қойған петиция негізінде қайта сайлау референдумын бастауға болады, бірақ референдумның жарамды және міндетті болуы үшін қайта сайлау референдумына қатысу көрсеткіші бастапқы сайлауда дауыс бергендердің кемінде 3/5 құрауы керек. Сонымен қатар, кез келген муниципалитеттің сайланған органдары Польша Премьер-Министрі тарапынан заң бұзушылықтар немесе немқұрайлылық анықталған жағдайда тоқтатылуы мүмкін, бұл муниципалитетті банкроттыққа дейін жеткізуі мүмкін. Повиат құқықтары бар қалада қала әкімі сонымен қатар повиат атқарушы органының және старстаның өкілеттіктері мен міндеттерін қосымша атқарады, ал қалалық кеңес – повиат (округтік) кеңестің өкілеттіктері мен міндеттерін атқарады; бірақ екеуі де округтік сайлау ережелеріне емес, муниципалдық сайлау ережелеріне сәйкес сайланады.
Негізгі астаналық аймақтар
Польшада ресми түрде құрылған бір ғана көп мақсатты метрополиялық одақ бар, ол – sui generis Metropolis GZM. Ол Польша Парламентінің арнайы заңымен құрылған және Силезия воеводтығында орналасқан. Қазіргі таңдағы құрамына 41 көршілес муниципалитет кіреді, олардың кейбіреулерінде ауылдық жерлер де бар. Оның жалпы халқы 2 279 560 адамды құрайды. Бұл мегаполис көбінесе Катовице қалалық аймағының метрополиясымен сәйкес келеді, ол кең ауқымды полицентрлік трансұлттық Жоғарғы Силезия-Моравия метрополиясының бір бөлігі болып табылады. Де-факто метрополиялық аймақ Варшава метрополиялық аймағымен де қалыптасады, оның құрамына Варшава қаласы (powiat құқықтары бар қала) және 9 көршілес округ кіреді: Варшава Батыс округі, Новый-Двор округі, Легионов округі, Воломин округі, Минск округі, Отвоцк округі, Пясечно округі, Прушков округі және Гродзиск-Мазовецкий округі. Варшава осы округтермен бірге NUTS 2 аймағын құрайды, бұл Мазовия воеводтығының қалған бөлігінен ерекшеленеді. Аталған аумақты Мазовия воеводтығының полиция бас басқармасынан бөлек, Астаналық полиция басқармасы бақылайды, оның мәртебесі воеводтық полиция басқармасының мәртебесімен тең. Метрополиялық одақты ресми түрде құруға жасалған әрекеттерге Варшава тұрғындары мен қала әкімі қарсылық көрсетті, олар мұны жасырын герримандеринг деп санайды, бұл қала басқармасын саяси бақылауға алуға және қала халқының либералды көзқарастарына қарсы консервативті көршілес аймақтардың ықпалын күшейтуге әкелуі мүмкін. Танымал үшінші метрополиялық аймақ – Померания воеводтығындағы Трицити метрополиялық аймағы, оның қалалық аймағы Гданьск, Сопот және Гдыня қалаларынан тұрады. Бұл атау тек бейресми немесе жартылай ресми түрде қолданылады. Үш қала әкімдері 2007 жылдың 28 наурызында стратегиялық ынтымақтастық туралы декларацияға, «Трицити хартиясына» (поляк тілінде: Karta Trójmiasta) қол қойды. Трицити метрополиясындағы жалғыз біріктірілген ортақ басқару органы – Гданьск шығанағының қоғамдық көлігінің метрополиялық одағы (Metropolitarny Związek Komunikacyjny Zatoki Gdańskiej), ол аты айтқандай, метрополиялық емес, муниципалитеттер аралық одақ болып табылады.