Кіріспе
Jan Patočka (1 маусым 1907 – 13 наурыз 1977) – чех философы. Прага, Париж, Берлин және Фрайбург қалаларында оқыған ол Эдмунд Гуссерл мен Мартин Хайдеггердің соңғы шәкірттерінің бірі болды. Фрайбургте ол Гуссерлдің ассистенті Юген Финкпен өмір бойына созылған философиялық достық қарым-қатынас орнатты. Паточка өзінің мансабының көп бөлігін Чехословакия Социалистік Республикасында өткізді, бірақ ешқашан Коммунистік партияға қосылмады және қуғын-сүргінге ұшырады, бұл 77-ші хартаның диссиденттік өкілі ретінде оның өлімімен аяқталды. Паточка өте көп шығарма жазған және лекция оқыған, экзистенциалдық феноменологияға, сондай-ақ чех және жалпы еуропалық мәдениетті түсіндіруге үлкен үлес қосты. Оның чех тіліндегі жинақталған еңбектерінің ішіндегі ең танымалдары ағылшын және басқа да ірі тілдерге аударылған. Олардың қатарында "Платон және Еуропа" (1973) және "Тарих философиясы бойынша еретикалық эсселер" (1975) бар, онда Паточка "Еуропаның" негізі ретінде жанға қамқорлық жасаудың сократ-платондық тақырыбын анықтайтын тарих философиясын жасады.
Jan Patočka (; 1 June 1907 – 13 March 1977) was a Czech philosopher. Having studied in Prague, Paris, Berlin, and Freiburg, he was one of the last pupils of Edmund Husserl and Martin Heidegger. In Freiburg he also developed a lifelong philosophical friendship with Husserl's assistant Eugen Fink. Patočka worked in the Czechoslovak Socialist Republic for almost his entire career, but never joined the Communist Party and was affected by persecution, which ended in his death as a dissident spokesperson of Charter 77. Patočka was a prolific writer and lecturer with a wide range of reference, contributing much to existential phenomenology as well as the interpretation of Czech culture and European culture in general. From his Czech collected works, some of the most notable have been translated to English and other major languages. These include the late works Plato and Europe (1973) and Heretical Essays in the Philosophy of History (1975), in which Patočka developed a philosophy of history identifying the Socratic Platonic theme of the care of the soul as the basis of "Europe".
Ерте өмір
Паточка Ян Неруда гимназиясында оқыған. 1936 жылы ол «Табиғи әлем философиялық проблема ретінде» (Přirozený svět jako filosofický problém) тақырыбындағы диссертациясын қорғап, абилитациясын аяқтады, бұл чех тіліндегі алғашқы жүйелі феноменологиялық зерттеу болды және чех философиясына зор әсер етті. 1937 жылы Паточка «Чеш ақыл-ойы» (Česká mysl) философиялық журналының бас редакторы лауазымын қабылдады. 1938 жылы ол Халықаралық философия институтының мүшесі аталды.
Шығармалары
Оның еңбектері негізінен бастапқы, берілген әлем (Lebenswelt), оның құрылымы және ондағы адамның орны туралы мәселелерге қатысты. Ол осы Гуссерльдік тұжырымдаманы кейбір негізгі Хайдеггерлік тақырыптардың (мысалы, тарихилық, техникалық және т.б.) әсерімен дамытуға тырысты. Екінші жағынан, ол Хайдеггер философиясын әлемдегі болмыстың негізгі құрылымдарымен жеткілікті түрде айналыспағаны үшін сынға алды, олар шындықты ашып көрсететін іс-әрекеттер емес (бұл оны Ханна Арендтің жұмысын бағалауға әкелді). Осы тұрғыдан ол өзінің "адам өмірінің үш қозғалысы" туралы алғашқы теориясын жасады: 1) қабылдау, 2) көбейту, 3) трансценденттік. Ол сондай-ақ Гегель мен Шеллингтің көптеген еңбектерін чех тіліне аударды. Өмірінде Паточка чех, неміс және француз тілдерінде кітаптар шығарды. Лейбенсвет проблемасына қатысты жазған еңбектерінен басқа, ол Сократқа дейінгі және классикалық грек философиясының түсіндірмелерін және Еуропа туралы түсінігіміздің қалыптасуындағы грек идеяларының тарихы туралы бірнеше ұзын очерктер жазды. Паточка 1970-ші жылдары Еуропа идеясына көбірек көңіл бөлді. Оған оқытудан тыйым салынғандықтан (төменде қараңыз), ол 70-жылдардың соңында жеке пәтерінде жалпы грек ой-пікірлері және әсіресе Платон туралы жасырын дәрістер өткізді. Бұл жасырын лекциялар жалпылай Платон мен Еуропа деп аталады және олар ағылшын тілінде бірдей атаумен жарияланады. Сонымен қатар ол қазіргі заманғы чех философиясы, өнері, тарихы мен саясаты туралы пікірталасқа кірісті. Ол Чехия ойшылдарының құрметті ғалымы болды, мысалы, Коменский (1592) (Комен) және Масарик (1850). 1971 жылы ол неміс тілінде "Ди Философия дер Эрзиенг дес Дж. А. Коменский (Коменскийдің білім беру философиясы)" шығарды. 1977 жылы оның Масарик туралы еңбегі "Масарик туралы екі зерттеу" деген атпен аяқталды, бұл бастапқыда жеке таралымдағы қолжазба болды. Паточканың "Тарих философиясындағы еретикалық очерктер" Жакс Дерриданың "Өлім сыйы" атты маңызды кітабында егжей-тегжейлі және мұқият талданады. Деррида Паточканың ой-пікірін жазған немесе сөйлескен ең соңғы адам болды; Пол Рикоур және Роман Якобсон (ретімен еретикалық эсселердің француз нұсқасының алғы сөзін және соңғы сөзін жазған) тағы екі мысал. 1939-1945 жылдары, Чехия университеттері жабылған кезде, сондай-ақ 1951-1968 жылдар аралығында және 1972 жылдан бастап Паточкаға оқытушылық қызметтен тыйым салынды. Оның кітабының аз ғана бөлігі жарық көрді, ал еңбектерінің көпшілігі студенттер сақтаған және өлімінен кейін таратылған баспа түрінде таралды. Ол басқа да тыйым салынған зиялылармен бірге "Жер асты университеті" деп аталатын бейресми институтта дәріс берді, ол тегін, цензурасыз мәдени білім беруге тырысты. 1977 жылы қаңтарда ол Чехословакиядағы Адам құқықтары жөніндегі 77 Хартияның алғашқы қол қоюшыларының бірі және негізгі өкілі болды. Хартия жарық көргеннен кейінгі үш ай бойы ол денсаулық жағдайының нашарлауына қарамастан, Хартияның мағынасы туралы жазу және сөйлеуде белсенді болды. Сондай-ақ, ол полиция тарапынан "Хартия" қозғалысына қатысы бар екендігіне қатысты тергеуден өтті. 1977 жылы 3 наурызда оны полиция он сағат ұстады, ол өзінің Жарғы өкілі ретінде жоғары лауазымды адаммен сөйлеуге рұқсат етілетінін мәлімдеді (әрине, бұл оны Батыс Германия елшілігінде қабылдаудан ұстау үшін сылтау болды). Сол түні ол ауырып, ауруханаға жеткізілді, онда денсаулығы қысқа уақытқа жақсарды, ол Die Zeit газетіне соңғы сұхбатын беруге және "Charter 77-ден не күтуге болады" атты соңғы эссе жазуға мүмкіндік берді. 11 наурызда оның жағдайы қайтадан нашарлап, 13 наурызда 69 жасында инсульттан қайтыс болды. Оның ағасы Франтишек Паточка микробиолог болды.
Ағылшын тілінде
"ХХ ғасырдағы соғыстар және ХХ ғасыр соғыс ретінде". Telos 30 (1976–77 жылдардың қысы). Нью-Йорк: Телос Пресс. Ян Паточка: Философия және таңдамалы жазбалар. Эразим Кохак редакциялаған. Чикаго және Лондон: Чикаго университетінің баспасы, 1989 жыл. Дене, Қоғам, Тіл, Әлем. Эразим Кохак аударған. Джеймс Додд редакциялаған. Чикаго, Иллинойс: Open Court, 1998 жыл. Тарих философиясындағы еретикалық эсселер. Эразим Кохак аударған. Джеймс Додд редакциялаған. Чикаго, Иллинойс: Open Court, 1996 жыл. Гуссерлдің феноменологиясына кіріспе. Эразим Кохак аударған. Джеймс Додд редакциялаған. Чикаго, Иллинойс: Open Court, 1996 жыл. Платон және Еуропа. Petr Lom аударған. Стенфорд, Калифорния: Стенфорд университетінің баспасы, 2002 жыл. Философиялық проблема ретінде табиғи әлем. Эрика Абрамс аударған. Иван Хватик және Ľubica Učnik редакциялаған. Эванстон, Иллинойс: Солтүстік-Батыс университетінің баспасы, 2016 жыл. Ян Паточканың таңдамалы жазбалары. Эрин Планкетт редакциялаған. Лондон: Bloomsbury, 2022 жыл.
Медиа
2017 жылы түсірілген "Праганың Сократы" фильмі Прагада түсіріліп, Брюссельде көрсетілді. Бұл фильм коммунистік Орталық Еуропадағы XX ғасырдың екінші жартысындағы Паточканың өмірі мен еңбектерін оның шәкірттері мен достарынан алынған сұхбаттар арқылы зерттейді.