Кіріспе
Порденоне (pordeˈnoːne; Венеция және ) – Италияның Фриули-Венеция-Джулия аймағындағы қала және коммуна (муниципалитет), Порденоне аймақтық децентрализациялық бірлігінің орталығы. Атауы латын тіліндегі Portus Naonis сөзінен шыққан, мағынасы – "Нончелло өзеніндегі порты".
Тарих
Порденоне Жоғарғы орта ғасырдың басында Нончелло өзеніндегі өзен порты ретінде Portus Naonis деген атпен құрылған. Алайда, бұл аймақта, әсіресе Торре қаласының маңында, рим дәуірінен бері виллалар мен шаруашылық қоныстары болған. 1257 мен 1270 жылдар аралығында Порденонеді Богемияның Оттокар II жаулап алды, бірақ 1277 жылы ол жеңіліске ұшырады, және қала Габсбург әулетінің Родольф I басшылығымен империя құрамына қайтарылды. 1278 жылы бірнеше феодалдар басқарғаннан кейін, қала Габсбургтерге берілді, Фриули патриархалды мемлекетінің аумағында австриялық анклав құрайды. 14 ғасырда Порденоне өркендеген өзен саудасының арқасында айтарлықтай өсті және 1314 жылдың желтоқсанында қала мәртебесін алды. 1508 жылы император Максимилианның Венеция Республикасына жасаған сәтсіз шабуылынан кейін қала Венеция тарапынан басып алынды. Камбрей лигасының соғысы (1509–16 жж.) кезіндегі уақытша австриялық оккупацияға қарамастан, 1516 жылы Порденонедегі Венецияның билігі расталды. 1537 жылға дейін қала д’Альвиано феодалдық әулетінің билігінде болды, Бартоломео д’Альвианоның Республикаға көрсеткен әскери қызметі үшін олар сыйлық ретінде алған. Венеция кезеңінде жаңа порт салынды және өндіріс жақсарды. Наполеон дәуірінен кейін Порденоне Италиядағы австриялық иеліктерге (Ломбардия-Венеция Корольдігі) қосылды. Теміржол қатынасы, соның ішінде Порденоне теміржол станциясы (1855 жыл) және Понтеббана тас жолының салынуы портың құлдырауына себеп болды, бірақ мақта өңдеу сияқты өнеркәсіптік дамуға серпін берді. Порденоне 1866 жылы Италияға қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан мақта секторы құлдырады және 1929 жылғы дағдарыстан кейін толығымен жойылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жергілікті Zanussi компаниясы тұрмыстық техниканың әлемдік көшбасшысына айналды, ал 1968 жылы Порденоне Удинеге қарасты аумақтарды қоса, сол аттас провинцияның орталығы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Порденоне, сондай-ақ Фриули-Венеция-Джулияның қалған бөлігі, шығыстан социалистік Югославияның басып кіруіне қарсы тұру үшін көптеген әскери бөлімдердің орналасқан жеріне айналды. Көптеген әскерилердің болуы бұрынғы депрессиялық аймақтың экономикасын жақсартты. Порденоне қазіргі таңда 132-ші бронетанкті бригада "Ариете" гарнизоны болып табылады.
География
Порденоне аумағы По-Венеция аңғарының жазықтарында, Венеция Алқабының оңтүстігінде және Фриули Альпінің етегінде орналасқан. Порденоне жазықтары судың көп болуымен және қайта көтерілу құбылысымен ерекшеленеді.
Климат
Бұл аймақтағы климаттың ең жоғары және ең төмен температуралары арасындағы айырмашылық шамалы, және жыл бойы жеткілікті жауын-шашын жауады. Бұл климаттың Кёппен климаттық жіктелуі бойынша "Cfa" (Ылғалды субтропиктік климат) деген субтипіне жатады.
Жергілікті тілдер мен диалекттер
Көне заманда Порденонеде фриуль тілінде сөйлеген. Венеция үстемдігі кезінде қазіргі стандартты итальян тіліне жақын венеция тілі кейіннен қазіргі Порденоне диалектісіне дамыған түрінде енгізілді. Қала фриуль тілінде сөйлейтін қауымдастықтармен қоршалған (бірақ онда венециялық ерекшеліктер де кездеседі). Дегенмен, фриуль тілі 2007 жылғы 18 желтоқсандағы № 29 заңмен, "Фриуль тілін қорғау, дамыту және құндылығын арттыру қағидалары" бойынша қалада қорғалады.
Діни ғимараттар
Қасиетті Марк соборы (Дуомо) 1363 жылдан бастап романдық-готика стилінде салынған және 16-шы, 18-ші ғасырларда қайта жаңартылған. Онда Сан-Рокконың әйгілі фрескасы және туған жергілікті Ренессанс суретшісі Джованни Антонио де Сакхис (көбінесе Il Pordenone деп аталады) салған Мейірімділік Анасы бейнеленген алтарь орналасқан. Сонымен қатар, шіркеу ішінде Джованни Антонио Пилакорттың баптистериясы мен шомылу қабы, Джентиле да Фабрианоның шеңберінен сақталған фреска фрагменттері және Тинтореттоның суреті бар. Соборда қоңырау мұнарасы бар. Періштелердің Қасиетті Мария шіркеуі, сондай-ақ Ағаш Мәсіх шіркеуі деп те белгілі. Шіркеу 1309 жылы салынған және Джованни Антонио Пилакорттың Истрия тасынан жасалған кіреберіс порталымен ерекшеленеді. Киелі ғимараттың ішінде 1466 жылға жататын Иоганн Тевтониктің кресті және 14-ші ғасыр фрескалары циклының қалдықтары сақталған. Атап өтуге лайықтары: Джанфранческо да Толмеццоның Әйел Барбарасы және 14-ші ғасырдың бірінші жартысына жататын Қасіретті Ана фрескасы. Шіркеудің сол қабырғасында төмендік Мадоннасын (Витале да Болонья мектебінің 14-ші ғасыр фрескасы) көруге болады. Сан-Джордж шіркеуі. Неоклассикалық шіркеу, 19-шы ғасырға тән қоңырау мұнарасы, дориялық бағаналары бар (архитектор Джованни Баттиста Басси). Сантиссима Тринита ("Киелі Үштік") шіркеуі, Нончелло өзенінің жанында орналасқан. Онда сегізбұрышты жоспары және Il Pordenone-нің шәкірті Иованни Мария Кальдерари салған фрескалар бар. Порденоненың Блаженный Одорик шіркеуі, сәулетші Марио Ботта 1990-1992 жылдары салған. Вилланова маңындағы С. Ульдерико шіркеуі. Онда Il Pordenone фрескалары бар, ал шомылу қабы мен баптистерия Джованни Антонио Пилакорттың туындылары. Рорайгранде шағын ауданындағы Сент-Лоуренс шейіті шіркеуі Ренессанс мүсіншілері Донато мен Альвизе Каселланың шомылу рәсіміне арналған қабын қамтиды. Ішінде Джованни Антонио де Сакхистің фрескалар циклына таңғалуға болады.
Parish Church of San George. Neoclassical church, characterized by the nineteenth century bell tower, column Doric (architect Giovanni Battista Bassi). The church of the Santissima Trinità ("Holy Trinity"), alongside the Noncello river. It has an octagonal plant and frescoes by Giovanni Maria Calderari, pupil of Il Pordenone. Church of Blessed Odoric of Pordenone, built by architect Mario Botta in 1990–1992. Church of S. Ulderico, located in Villanova suburb. Contains frescoes by Il Pordenone and the font and baptistery are by Giovanni Antonio Pilacorte. Parish Church of St. Lawrence Martyr, in the frazione of Roraigrande, contains the baptismal font of Renaissance sculptors Donato and Alvise Casella. Inside it is possible to admire a cycle of frescoes by Giovanni Antonio de 'Sacchis'.
Дүниежүзілік ғимараттар
Қалада көптеген сарайлар мен үйлер бар, әсіресе ежелгі "Greater Contrada" бойында, қазіргі Corso Vittorio Emanuele II (Венециялық галереялардың тамаша мысалы және кейбірлер оны кішкентай "сусыз Гранд-канал" деп атайды). Төменде сәулет және өнер тұрғысынан ең маңыздыларының тізімі келтірілген. Готикалық қауымдық сарай (1291–1395 жылдар). Суретші Помпонио Амальтео жобалаған лоджияның сағат мұнарасы 16 ғасырда басты ғимаратқа қосылды. Палаццо Риккьери: 13 ғасырда мұнарасы бар бекініс ретінде салынған, кейін Риккьери отбасының тұруына бейімделді. Қазір онда Азаматтық өнер мұражайы орналасқан. Палаццо Полакко – Барбарих – Скарамуцца. Палаццо Рорарио – Спеллади – Сильвестри, "Гарри Бертоя" қалалық галереясының кеңсесі. Палаццо Мантика – Каттанео. Палаццо Мантика. Палаццо Грегорис. Грегорис үйі – Бассани. Палаццо Вармо – Помо, сондай-ақ Капитан үйі деп те аталады. Палаццо Кресчендоло – Милани. Палаццо Попайте – Торриани – Поликрети. Симони үйі. Питтини үйі. Палаццо Доменичини – Вараскини. Палаццо Розиттс. Палаццо Де Рубеис.
Қалдықтар
Castello di Torre (12 ғасырдың соңы), Рагогна отбасының резиденциясы және қазір Батыс Фриули археологиялық мұражайының орналасқан жері. 1402 жылы император әскерлері шабуыл жасап, қамалдың бұзылуына себеп болды. Бірнеше жылдан кейін мұнара қайта салынды. Порденоне ежелгі қаласының қақпасы, қазір түрме болып табылатын Пьяцца делла Моттада орналасқан.
Археологиялық нысан
Торредегі рим вилласы, 1950 жылдары қазылып алынған патриций вилласының қалдықтары.
Өнеркәсіптік археология
Порденон қалалық бірлестігінің ерекшелігі – XIX ғасырға дейін сақталған өнеркәсіптік құрылыстардың қираған қалдықтары, олар индустриалдық археологияның нақты мысалдары болып табылады.
Жол
Порденоне қаласына қызмет ететін басты жолдар – Autostrada A28 және Strada statale 13 Pontebbana (SS13).
Автобус
Порденонедегі жергілікті көлік компаниясы ATAP деп аталады. Ол он "қалалық бағытты" ұсынады, олар қалалық аумақты және барлық айналасындағы елді мекендерді қамтиды, сондай-ақ Порденоне провинциясының барлық аймағын қамтитын бірнеше "қала маңы бағыттары" бар, олардың шамамен жиырмасы қаланы Авиано, Венеция халықаралық әуежайы және Лигнано Саббиадоро сияқты басқа да бағыттармен тікелей байланыстырады.
Теміржол
1855 жылы ашылған Порденоне теміржол станциясы Венеция-Удин теміржолында орналасқан. Бұл станция түйіспелі немесе соңғы станция болмаса да, оны жылына 3 миллион жолаушы пайдаланады.
Ауа
Монфальконе Триест және Венеция Тревизо (TSF) әуежайлары қаладан шамамен алыс жатқан ең жақын әуежайлар болып табылады.
Білім
Жалпы білім беру саласында Порденонеде тоғыз балабақша, он екі бастауыш мектеп, төрт бірінші сыныптағы орта мектеп, Флора кәсіптік сауда мектебі, аспаздық оқу, қонақжайлылық және әлеуметтік қызметтер, Занусси кәсіптік өнеркәсіп және қолөнер мектебі, Матусси жоғары экономикалық мектебі, екі технология мектебі (Дж. Ф. Кеннеди және Пертини) бар. Қаладағы лицейлер (грамматикалық мектептер) – Григолетти ғылыми лицейі және Леопарди Майорана классикалық және ғылым лицейі. Мемлекеттік мектептермен қатар, Порденонеде бірнеше жеке мектептер де бар. Порденонеде Триест университетінің филиалы орналасқан, ол Германияның Липпе университетімен бірлескен өндіріс инженериясы және менеджменті бойынша екі дипломды магистрлік бағдарламасын ұсынады. Сондай-ақ, Мультимедиалық ғылымдар мен технологиялар және медбикелік бойынша B.Sc. курстары, ал Удине университетінің ұсынымымен мультимедиалық коммуникация және АТ бойынша M.Sc. курсы бар. Прасекко көшесіндегі университет ғимаратын жапондық сәулетші Тоё Ито жобалаған.
Спорт
Порденеде Оттавио Боттеккья стадионы орналасқан, ол Виа Делло Стадио көшесінде орналасқан. Бұл 3000 орындық көп мақсатты ғимарат, бұрын жергілікті "Пордене Кальсио" футбол командасының алаңы ретінде пайдаланылған, ал қазір Фонтанафредда қаласындағы "Стадио Омеро Тогнон" стадионында ойнайды. Сонымен қатар, ол ұлттық және халықаралық трек велосипед жарыстары үшін велодром ретінде де қолданылады. 2001 жылы мұнда UCI трек велосипедінен әлем кубогінің бір кезеңі өткізілді. Бұл әлемдегі ең маңызды ашық велодромалардың бірі саналады. Стадион аумағында теннис корты және жеңіл атлетика алаңы да бар. НБА-да танымал ойыншы Реджи Джексон осы жерде дүниеге келген.
Фильм
Порденоне қаласы 1981 жылдан бері «Le Giornate del cinema muto» үнсіз фильмдер фестивалінің негізгі қабылдаушысы болып келеді, бірақ «Cinema Teatro Verdi» театрының бұзылып, қайта жаңартылуына байланысты сегіз жылдық үзіліс болды. 1999-2006 жылдар аралығында фестиваль жақын орналасқан Сакиле қаласында өткізілді. Порденоне қаласы сонымен қатар FMK халықаралық қысқаметражды фильмдер фестиваліне де үй иесі болып табылады.
Музыка
1980 жылдары Порденоне итальяндық панк-рок өнерінің орталығы болды. 1990 жылдары Порденонеде Prozac+ панк-рок тобы және Tre Allegri Ragazzi Morti альтернативтік рок тобы құрылды. Ал 2005 жылы Порденонеде Mellow Mood регги тобы құрылды. 1991 жылдан бері қалада әр жазда "Порденоне" блюз фестивалі өткізіліп келеді, 2010 жылы оның шеңбері сахналық өнер, әдебиет және бейнелеу өнері салаларын қамтыды. Жылдар бойында Kool & the Gang, Стив Хакетт, Rival Sons, Анастасия, Ронни Джонс және Ана Попович сияқты танымал қонақтар келді. Бұл фестивальде Италия, Германия, Словения, Испания, Сербия, Хорватия, Венгрия және басқа да елдерден келген артистер өнер көрсетеді.
Діни өнердің епархиялық мұражайы Конкордия-Порденоне епархиясы
Отмар Барттың (1988) жобалаған Пасторальдық іс-шаралар орталығында орналасқан, Конкордия-Порденоне Рим-католик епархиясының шіркеулері мен діни ғимараттарынан қалған көрнекті көркемдік мұраны сақтайды.
Қалалық өнер мұражайы
Музей Риккьери сарайында орналасқан, бұл Венето және Фриули Венеция Джулия өнерін түсіну үшін маңызды орын. Онда Порденоне, П. Амальтео, Варотари, Пьетро делла Векья, О. Полити және Микеланджело Григолетти сияқты суретшілердің туындылары қойылған.
Батыс Фриули археологиялық мұражайы
2006 жылдан бері Порденоне мұнарасының ежелгі қамалында орналасқан мұражай, граф Джузеппе ди Рагогнаның соңғы тұрағы, Порденоне провинциясының археологиялық мұрасын көрсетеді. Прадис үңгірлерінен табылған жәдігерлер және Палу ди Ливенцадағы қазық үйлер (ЮНЕСКО Әлемдік мұрасы – Альп айналасындағы Тарихқа дейінгі қазық үйлер) ерекше маңызға ие.
"Армандо Пиццинато" заманауи және қазіргі заманғы өнер галереясы
Музей қала саябағындағы венециялық виллада орналасқан, бұл вилла бұрын өнеркәсіпші Гальваниге тиесілі болған. Оның залдарында Марио Сирони, Ренато Гуттузо, Коррадо Калья, Альберто Савинио, Филиппо Де Пизис, Джузеппе Зигаина, Армандо Пиццинато және тағы да көптеген суретшілердің туындылары қойылған.
Туризм
Порденоне – көптеген көрікті жерлері бар Порденоне провинциясының бастау нүктесі. Pordenone Turismo кең ауқымды туристік ақпаратты ұсынады. 2022 жылдан бері Pordenone Greeters қала мен провинцияға келген қонақтарға тегін экскурсиялар өткізіп келеді. Бұл топ халықаралық Greeter желісінің құрамына кіреді.