Кіріспе

Көптеп орталықтандырылған жүйе

Малайзияның сот жүйесі Малайзияның федералды конституциясына қарамастан, және ағылшын ортақ құқығымен, сондай-ақ ислам құқығымен күшті ықпалда болса да, көбінесе орталықтандырылған.

Қазіргі жүйе

Сот процестерінің жалпы екі түрі бар: қылмыстық және азаматтық. Соттардың иерархиясы Магистрат сотынан, Сессиялық сотынан, Жоғары сотынан, Апелляциялық сотынан және соңында Федералдық соттан басталады. Азаматтық немесе қылмыстық мәселелер бойынша соттардың құзыреті 1948 жылғы Бағынышты соттар заңында және 1964 жылғы Соттар заңында қамтылған. Конституцияның 121-бабы екі Жоғары сотты қарастырады: Малайзия Жоғары соты және Сабах және Саравак Жоғары соты. Осылайша, Малайзия түбегі және Шығыс Малайзия үшін екі бөлек жергілікті сот құзыреті құрылады. Малайзия сот жүйесіндегі ең жоғары лауазым – Малайзия Федералдық сотының Бас судьясы (сондай-ақ Малайзия Бас судьясы деп те аталады), одан кейін Апелляциялық соттың Президенті, Малайзия Бас судьясы және Сабах және Саравак Бас судьясы. Жоғары соттар – Жоғары сот, Апелляциялық сот және Федералдық сот, ал Магистрат соттары мен Сессиялық соттар бағынышты соттар болып саналады. 2019 жылдың 2 мамырынан бастап Федералдық соттың қазіргі Бас судьясы – Янг Амат Ариф Тун Тенгку Маймун бинти Туан Мат, Апелляциялық соттың Президенті – Тан Шри Датук Амар Абанг Искандар бин Абанг Хашим, ал Малайзия Бас судьясы – Тан Шри Дато Мохамад Забидин бин Мохд Диа. Сабах және Саравак Бас судьясы – Тан Шри Дато Абдул Рахман бин Себли. 2003 жылдан бері елдің екі жоғары соты, атап айтқанда Федералдық сот және Апелляциялық сот, Әділет сарайында орналасқан.

Федералды сот

Федералды сот Малайзияның жоғарғы соты болып табылады. Федералды сот Апелляциялық соттың азаматтық істері бойынша шешімдеріне қатысты апелляцияларды қарауға рұқсат берген жағдайда, оларды тыңдай алады. Федералды сот Апелляциялық соттан қылмыстық істер бойынша да апелляцияларды қабылдайды, бірақ бұл тек Жоғары соттың алғашқы құзыретінде қараған істерге қатысты ғана (яғни, іс Төменгі соттардан шағымдану арқылы жоғарыға жетпеген жағдайда).

Апелляциялық сот

Апелляциялық сот, жалпы алғанда, жоғары соттардың шешімдеріне қатысты барлық азаматтық шағымдарды тыңдайды, егер шағым келісіммен шығарылған сот шешіміне немесе бұйрыққа қарсы болмаса. Егер талап сомасы 250 000 RM-ден кем болса, сот шешімі немесе бұйрығы тек сот шығындарына қатысты болса, және шағым даусыз фактілер бойынша сот отырысындағы шақыруға қатысты болса, онда бұрын Апелляциялық соттың рұқсатын алу қажет. Апелляциялық сот сондай-ақ жоғары соттың қылмыстық істері бойынша шағымдарды да тыңдайды. Кез келген бағынышты сотта басталған істер бойынша соңғы сот болып табылады.

Төменгі деңгейдегі соттар

Малайзиядағы Магистрат соттары мен Сессия соттары қылмыстық және азаматтық мәселелер бойынша өкілеттікке ие.

Сессиондық соттар

Англиядағы бұрынғы тоқсандық сот сессияларына ұқсас, бірақ 1948 жылғы Бағынышты соттар заңының (SCA) 65(1)(b), 73(b), 93(1) баптарына сәйкес RM1,000,000-нан аспайды. Дегенмен, автокөлік жол апаттары, жер иесі мен жалға алушы арасындағы даулар және мүлікке қатысты істерде Сессиялық соттар SCA-ның 65(1)(a) бабына сәйкес шексіз құзыреттілікке ие. Сонымен қатар, SCA-ның 65(3) бабына сәйкес, сот процесіне қатысушы тараптар жазбаша келісім арқылы осы белгіленген ақшалай шектен тыс мәселені қарау құзыретін Сессиялық сотқа беруге келісе алады.

Магистратуралық соттар

Судьялар бірінші және екінші санатты судьяларға бөлінеді, бірінші санаттағы судьялар заң біліміне ие және кеңірек өкілеттіктерге ие. Екінші санаттағы судьялар көбінесе тағайындалады.

Басқа соттар

Пенгулу немесе малай ауыл басшысының соты, егер тараптар азиялық нәсілден болса және малай тілін білсе, талап сомасы 50 ринггиттен аспайтын азаматтық істерді қарауға құқылы. Пенгулу сотының қылмыстық юрисдикциясы, оның бұйрығында арнайы тізімделген азиялық нәсілді адамға қарсы айыпталған, 25 ринггиттен аспайтын айыппұлмен жазаланатын, ұсақ қылмыстармен шектеледі. Дегенмен, Пенгулу соты 2013 жылдың 1 наурызынан бастап таратылды. Сабах және Саравак штаттарында Пенгулу соттары жоқ, олардың орнына жергілікті соттар (малай тілінде: Mahkamah Anak Negeri) жұмыс істейді, олар жергілікті құқық пен әдет-ғұрып мәселелеріне қарайды. Балалар соты, бұрын Жастар соты деп белгіленген, өлім жазасын көздемейтін кәмелетке толмағандарға қатысты істерді қарайды, мұндай істер Жоғарғы соттарда қаралады. Балаларға қатысты істер 2001 жылғы Балалар заңымен реттеледі. Бала – 18 жасқа толмаған кез келген адам. Арнайы сот 1993 жылы билеушілер жасаған қылмыстар мен құқық бұзушылықтарды қарау үшін құрылды. Билеушілерге Янг ди Пертуан Агонг (Король), Малайзиядағы монархиялық штаттардың сұлтандары, Янг ди Пертуа Негери және Янг ди Пертуан Бесар, яғни Малайзияның және оның құрамдас штаттарының басшылары кіреді. Бұрын билеушілер жеке тұлға ретінде оларға қарсы қозғалған істерден иммунитетке ие болған. Фарида Бегум бте Абдулла мен Ахмад Шах арасындағы іс осы сотта қарастырылған алғашқы іс болды.

Шариғат соттары

Мемлекеттік Шарият соттарының параллель жүйесі бар, олар мемлекеттік ислам (шарият) заңдарына қатысты шектеулі құзыреттілікке ие. Шарият соттарының құзыреті тек мұсылмандарға қатысты мәселелермен шектеледі және олар, әдетте, үш жылдан аспайтын мерзімге бас бостандығынан айыру, 5000 RM-ге дейінгі айыппұл және/немесе алты жола саяқ салу жазасын ғана тағайындай алады.

Судьяларды тағайындау

Бас судья тағайындалуы Малайзия Конституциясының 122Б-бабымен реттеледі, онда Янг ди Пертуан Агонг (Патша) Бас судьяны Малайзия Премьер-Миністрінің кеңесі бойынша, алдымен Билеушілер Конференциясымен кеңескеннен кейін тағайындайды. Апелляциялық сот төрағасы, Малайяның бас судьясы, Сабах және Саравак бас судьялары, сондай-ақ басқа да Федералды сот судьяларын тағайындауда да осындай тәртіп сақталады, бірақ Бас судьямен кеңесу міндетті. Апелляциялық сот судьяларын тағайындау да осы тәртіп бойынша жүзеге асырылады, қосымша Апелляциялық сот төрағасымен кеңесу қажет. Жоғары сот судьяларын тағайындау үшін де ұқсас тәртіптер қарастырылған, бірақ тиісті бас судьялармен кеңесу міндетті. Сессиялық сот судьяларын тағайындау 1948 жылғы "Бағынышты соттар туралы" заңның 59-бабымен реттеледі. Олар тиісті бас судьялардың кеңесі бойынша Янг ди Пертуан Агонг (Патша) тағайындайды. 1948 жылғы "Бағынышты соттар туралы" заңның 78-бабында белгіленгендей, судьяларды тағайындауды тиісті штаттық үкіметтер тиісті бас судьялардың кеңесімен жүзеге асырады, бірақ Федералды аумақтағы судьяларды бас судьяның кеңесі бойынша Янг ди Пертуан Агонг (Патша) тағайындайды.