Кіріспе

АҚШ-та штаттық сот АҚШ штатына қатысы бар дауларды қарауға құзыретті. АҚШ-тағы азаматтық және қылмыстық істердің көп бөлігін штаттық соттар қарастырады; АҚШ федералдық соттары штаттық соттарға қарағанда қызметкерлер саны және істердің көлемі жағынан әлдеқайда кішідірек, сондай-ақ түрлі істерді қарайды. Штаттар өздерінің соттарына жалпы құзыреттілік береді (жеке құзыреттілігі бар және басқа сотқа берілмеген барлық мәселелерді қарау). Әр штаттың "өз сот жүйесін қалағанынша ұйымдастыруға құқығы бар", сондықтан "екі штаттың сот құрылымы бірдей болмайды". Әдетте, штаттық соттар ортақ құқық соттары болып табылады және істерді шешу үшін тиісті штат заңдарын және рәсімдерін қолданады. Олар өз штаттарының конституциясына, заңдарына және штаттық соттар иерархиясындағы соттардың міндетті шешімдеріне сәйкес ұйымдастырылады және заңды қолданады. Қажет болған жағдайда, олар федералды заңды да қолданады немесе басқа юрисдикциядан заң таңдауы жасауы мүмкін. Әдетте, бір судья бастапқы құзыреттілікті жүзеге асырады, яғни даулы қылмыстық немесе азаматтық істерді қарап, сот процесін жүргізеді, бұл қазылар алқасын шақыруды қамти алады, бірақ көптеген мәселелер сотқа дейін жетпейді. Төменгі соттардың шешімдері штаттық апелляциялық сот алқасымен қайта қаралуы мүмкін. Әдетте, сондай-ақ сот жүйесіне бақылау жасайтын штаттың жоғарғы соты бар, ол апелляциялық шағымдарды қарастырады. Егер мәселе федералды заңға қатысты болса, штаттың жоғарғы сотының соңғы шешімі (соңғы апелляцияны қараудан бас тартуды қоса алғанда) АҚШ Жоғарғы сотына шағымдануға болады (оның да оларды қараудан бас тарту құқығы бар).

Соттың бірінші сатысы

Мемлекеттік соттардағы істер алдымен бірінші инстанция сотында басталады, онда азаматтық және қылмыстық істер тіркеледі және іс тыңдауға немесе сотқа өткен жағдайда дәлелдер ұсынылады. АҚШ-тағы штаттардың территориясынан тыс жерлерде, мысалы Колумбия округінде немесе Америка Самоасында, федералдық немесе аумақтық заңға сәйкес құрылған сот жүйесі жиі кездеседі, ол штаттық сот жүйесін алмастырады және қалыпты федералдық сот жүйесінен өзгеше болады. Штаттық бірінші инстанция соттары әдетте округ орталығындағы сот ғимаратында орналасқан. Мемлекеттік сот бірнеше округты қамтыған тікелей сот округі болған жағдайда да, ол өз юрисдикциясындағы әр округ орталығында тұрақты сессиялар өткізуі және сотқа қатысушылар үшін округтік сот сияқты жұмыс істеуі мүмкін.

Апелляциялық сот

Егер дауласушылардың бірі төменгі соттың шешіміне қанағаттанбаса, мәселе апелляциялық сатыда қаралуы мүмкін (бірақ қылмыстық іс бойынша шығарылған ақтау үкімі, АҚШ Конституциясының Бесінші толықтауындағы қос сотталудан қорғау құқығына байланысты, мемлекет тарапынан шағымдануға жатпайды). Әдетте, штаттың аралық апелляциялық соты, егер ондай сот болса, көбінесе штаттың апелляциялық соты деп аталады, бірінші инстанция сотының шешімін қарап шығады. Егер қанағаттанбаса, дауласушы штаттың жоғарғы апелляциялық сотына шағымдануға құқылы, ол әдетте штаттың Жоғарғы Соты деп аталады және әдетте штаттың астанасында немесе оған жақын орналасқан. АҚШ-тағы апелляциялық соттар, континенталдық құқық жүйесіндегі соттардан өзгеше, апелляциялық сатыда істің фактілеріне қатысты қателерді түзетуге, тек заң қателіктерін немесе бірінші инстанция сотының материалдық дәлелдермен расталмаған фактілік қорытындыларын қарауға құқығы жоқ.

Қалалық сот

Көптеген штаттарда шектеулі юрисдикциялы соттар бар (төменгі юрисдикция), мысалы, қылмыстық айыптауларды тыңдайтын және ұсақ құқық бұзушылықтар мен шағын азаматтық істерді қарайтын судья немесе бейбітшілік төрешісі басқарады. Шектеулі құзыретті соттардан шағымдар көбінесе апелляциялық сотқа емес, жалпы құзыретті мемлекеттік сотқа жіберіледі. Үлкен қалаларда көбінесе қалалық соттар (муниципалдық соттар деп те аталады) болады, олар жол қозғалысы туралы құқық бұзушылықтарды және қалалық ережелерді бұзуды тыңдайды; Нью-Йорк сияқты кейбір штаттарда бұл соттардың юрисдикциясы сәл кеңейеді және шағын талаптарды және құқық бұзушылықтарды да шеше алады. Шектелген юрисдикциялы басқа соттар: кенші соттары, полиция соты, мэр соттары, тіркеуші соттары, округтік соттар, мұрагерлік соттар, муниципалдық соттар, кәмелетке толмағандар соттары, талап ету соттары, жалпы өтініш соттары, отбасылық соттар, шағын талап ету соттары, салық соттары, су соттары (Колорадо және Монтана сияқты кейбір батыс штаттарда) және жұмысшылардың өтемақы соттары (Род-Айленд). Лоренс М. Фридман шектеулі юрисдикциялы соттарды "әділеттің сауда-саттық орны" деп сипаттады, онда процедуралар көбінесе бейресми және "жалаң" болып табылады, ал әділдік сапасы нашар. Бұл, АҚШ Конституциясында белгіленген биліктердің қатаң бөлінуінің салдары. Оның орнына, федералды және мемлекеттік деңгейде әкімшілік құқық судьялары (АЖС) атқарушы билік органдарының құрамындағы трибуналдарға төрағалық етеді (олардың шешімдері, әдетте, сот тармағындағы нақты судьяларға шағымдануға болады). Мемлекеттік үкіметтерде АЖС-тер жүргізуші куәлігін қайтарып алу, жұмысшылардың өтемақы талаптары, жұмыссыздық сақтандыру талаптары және жер пайдалану даулары сияқты мәселелерді қарастырады.

Жоғары соттың

Бұл соттардың барлығы жалпы юрисдикциялы соттардан (сонымен қатар "жоғары юрисдикциялық" деп аталады) ерекшеленеді. Олар – әдепкі сот түрі болып табылады, кез келген іс, егер ол шектеулі юрисдикциялы сотта бірінші болып қаралуы талап етілмесе, олар тарапынан қаралуы мүмкін. Мұндай істердің көпшілігі – үлкен сомадағы ақшаға қатысты азаматтық істер немесе зорлау және кісі өлтіру сияқты ауыр қылмыстардан туындаған қылмыстық істер. Әдетте, ауыр қылмыстар жалпы юрисдикциялы соттарда қаралады, ал қасақана жасалған құқық бұзушылықтар және басқа да жеңіл қылмыстар төменгі юрисдикциялы соттарда қаралады. Еуропалық соттардың көпшілігінен (ортақ құқық және азаматтық құқық елдерінде) өзгеше, американдық штаттық соттарда әдетте ауыр қылмыстарды қарау үшін жеке соттар болмайды; юрисдикция берілген округтегі барлық басқа қылмыстық істерді қарауға құзыретті сотқа тиесілі. Бірақ, қылмыстық істерді қарастыратын көптеген штаттық соттарда жекелеген бөлімдер немесе белгілі бір қылмыстарды, мысалы, есірткі соты сияқты (кейде "мәселені шешетін сот" деп те аталады) қарауға тағайындалған судьялар бар. Жалпы юрисдикциялы соттар шектеулі юрисдикциялы соттарға қарағанда жақсы қаржыландырылады, жақсы қызметкерлермен қамтамасыз етіледі, кәсібилігі жоғары, құрметті және салтанатты болады. Олардың юрисдикциясы көбінесе кең географиялық аймақтарды және көптеген адамдарды қамтиды. Дегенмен, партиялық сот сайлауымен байланысты мәселелер көптеген штаттарды сот тағайындау жүйесін қабылдауға және тағайындалған судьяларды бақылау үшін қайта сайлауды пайдалануға итермеледі. Штаттық сот судьялары әдетте саяси тәжірибесі бар, сотқа екінші мансапқа келген тәжірибелі адвокаттар болып табылады. Бірақ, штаттық сот судьяларының аз бөлігі, әсіресе ауылдық жерлерде немесе шағын қалалардағы шектеулі юрисдикциялы соттарда заңгер емес, көбінесе олар өз лауазымдарына сайланады. Штаттық сот судьяларының үлкен бөлігі бұрын прокурорлар болып қызмет еткен, сирек жағдайда қылмыстық қорғаушы адвокаттар немесе соттағы адвокаттар болып жұмыс істеген, бірақ судья болып қызмет ету үшін адвокаттың нақты тәжірибесі талап етілмейді. Американдық құқықтық жүйедегі сот жүйесі көптеген азаматтық құқық юрисдикцияларындағыдай жеке кәсіп емес. Көптеген азаматтық құқық юрисдикцияларында сот мансабы төменгі деңгейдегі сотқа қабылданудан басталып, мансап барысында жоғары соттарға өсумен байланысты, бірақ АҚШ-тың ешбір сот жүйесі төменгі соттағы тәжірибесін жоғары сот лауазымына қол жеткізудің шарты етпейді. Көптеген елдерде қылмыстық прокурорлар сот тармағының бөлігі саналады, ал АҚШ-та барлық қылмыстық прокурорлар атқарушы тармақтың құрамында болып табылады. Құқық практикасына қабылданған барлық адвокаттардың АҚШ-тың заң практикасында "соттың лауазымды тұлғалары" деп аталуы – бұл барлық адвокаттардың сотқа қатысты арнайы кәсіби этикалық міндеттемелерін көрсету үшін қолданылатын заңдық құрал, және бұл барлық адвокаттар сот тармағының қызметкерлері немесе агенттері дегенді білдірмейді. Штаттық сот судьяларына, әдетте, федералды сот жүйесіндегі әріптестеріне қарағанда аз жалақы төленеді, олардың штаттары кішірек және олар көбірек істермен айналысады.

Мемлекеттер арасындағы айырмашылықтар

Жоғарыда келтірілген мағлұматтар – жалпы сипаттама ғана. Әр штаттың сот жүйесінде екіншісінен өзгеше "ерекшеліктер" мен "қосымша нюанстар" көп, бірақ көптеген штаттарда заңдылық пен қарапайымдылыққа ұмтылыс байқалады: "тарихта артқа қарай жылдамдықпен жылжу сайын жағдай одан да күрделене түседі". Делавэр, Миссисипи, Нью-Джерси, Теннесси және Вайоминг штаттары "құқық соты" мен "әділет соты" (канцлер соты) арасында ажырату жасайды. АҚШ заң жүйесінде заң мен әділет арасындағы ажырату әлі де белгілі бір құқықтық салдарға ие болғанымен, федералдық деңгейде немесе басқа штаттарда жеке сот жүйелері сақталмайды. Бірақ АҚШ Жоғарғы Соты апелляция федералдық конституциялық құқық емес деп бірнеше рет шешті, яғни штаттар оны беруге міндетті емес. Көптеген штаттарда өлім жазасы және сайлау ісі сияқты кейбір істерді тікелей штаттың жоғарғы сотына шағымдануға рұқсат беретін ережелер бар, бірақ азаматтық істердің көпшілігі алдымен аралық апелляциялық сотқа шағымдануға тиіс. Маңызды айырмашылықтардың бірі – штаттар өздерінің жалпы юрисдикциялы соттарын белгілі бір округтерде немесе аудандарда отыратын бірыңғай сот ретінде қарастыра ма, әлде әр округке немесе ауданға арналған жеке және тең құқықты соттар жиынтығы ретінде қарастыра ма. Бірінші ұстанымның ең айқын мысалы – Нью-Йорк штаты, онда бүкіл штат бойынша жалпы юрисдикциялы сот ретінде отыратын бір Жоғарғы Сот бар. Екінші ұстанымның ең айқын көрінісі – Техас штаты, онда әрбір сот бір судьядан тұратын заңды түрде бөлек бірлік ретінде құрылған. Техас Конституциясындағы әр сотқа бір судьяны талап ететін ереже 1985 жылға дейін бекітілмеген. Сондықтан Техастағы қалалық сот ғимаратында әдетте бір округте бірдей юрисдикцияны бөлісетін бірнеше бір судьялық соттар орналасқан. Көбінесе барлық мұрагерлік және ажырасу істері, тіпті тараптар әртүрлі штаттарда тұрса да, штаттық сотқа беріледі. Іс жүзінде жылжымайтын мүліктің иелігінен айыру және кепілге салу істері штаттық соттарда қаралады. Штаттық сот жүйелерінде әрқашан "жалпы юрисдикциялы" соттар болады. Штаттық немесе федералдық заң бойынша сотқа жүгінуге болатын барлық даулар, федералдық заң бойынша юрисдикцияны тек федералдық соттарға ғана шектейтін бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, штаттық соттардың бірінде қаралуы мүмкін. Федералдық юрисдикциядағы ең маңызды істердің кейбіреулері – штаттар арасындағы сот процестері, елшілерді қатыстыратын істер, белгілі бір зияткерлік меншік істері, федералдық қылмыстық істер, банкроттық істер, ірі мемлекетаралық топтық сот процестері және бағалы қағаздармен алаяқтыққа қатысты көптеген істер. Сонымен қатар, федералдық "спам-факс" заңы сияқты кейбір федералдық заңдар бойынша сот ісін тек штаттық сот арқылы ғана қарауға болады. АҚШ тарихында барлық шағын талаптар, тіпті олар федералдық заң бойынша туындаған болса да, штаттық соттарға берілуі талап етілген кездер болды. Штаттық сот жүйелері әдетте шағын сомалы азаматтық даулар бойынша жеделдетілген процедураларды қолданады (әдетте, штаттық сотқа байланысты 5000 доллардан 25000 долларға дейін), олардың көпшілігі кішігірім келісімшарттық қарыздарды (мысалы, төленбеген кредиттік карталар) және жалға беруші мен пәтер иесі арасындағы мәселелерді қамтиды. Көптеген штаттарда азаматтық істерді барлық тараптар адвокатсыз, көбінесе сот немесе бейбіт судьяның алдында қарауға болады. Федералдық соттарда шағын талаптарды қарастыру бойынша ұқсас процедуралар жоқ және олар барлық азаматтық істерге бірдей азаматтық ережелерді қолданады, бұл федералдық сотты жеке тұлғаның шағын сомада талап қоюы үшін қымбат орынға айналдырады. Штаттық соттардан айырмашылығы, федералдық соттар – Конституцияда және федералдық заңдарда көрсетілген істердің түрлерін ғана тыңдай алатын "шектеулі юрисдикциялы" соттар (негізінен федералдық қылмыстар, федералдық заң бойынша туындайтын істер, АҚШ үкіметі тарапы болып табынатын істер және тараптар арасындағы азаматтық құқықтардың әртүрлілігі бар істер). Көбінесе талапкер мәселені штаттық сотқа немесе федералдық сотқа беруге құқылы, өйткені ол федералдық заң бойынша туындайды немесе бір штаттан емес тараптар арасындағы мемлекеттік заң бойынша маңызды ақшалай дауды қамтиды (2007 жылдың 26 қазанында 75000 доллардан астам). Егер талапкер мұндай жағдайда штаттық сотқа шағымданса, сот ісін федералдық сотқа беруге құқылы. АҚШ Конституциясының жетінші түзетуіне сәйкес, штаттық азаматтық істе қазылар алдында сот отырысын өткізуге конституциялық құқық жоқ және барлық штаттарда азаматтық қазылар алдында сот отырысын өткізу құқығы штаттық конституцияда немесе штаттық заңдарда сақталмайды. Бірақ іс жүзінде азаматтық қазылар алдында сот отырысы Луизиана штатын қоспағанда, барлық штаттарда қол жетімді, әдетте федералдық соттағыдай. Осы штаттарда, егер дау колониялық Англияда заң бойынша туындаса, қазылар алдында сот отырысын өткізуге жалпы құқық бар, бұл көбінесе қарапайым ақшалай өтемақы және басқа да шараларды талап ететін істерді қамтиды. Іс жүзінде азаматтық қазылар алдында сот отырысының үштен бірі жеке жарақат істеріне, ал қалғаны келісімшарттарды бұзуға қатысты. Егер штаттық конституция қазылар алдында сот отырысын өткізу құқығын немесе ашық соттар құқығын көздейтін болса, бұл кейде тек белгілі бір сот отырысын өткізуге ғана емес, сонымен қатар заңмен қорғалған зиянды өтеуге құқық беруге түсіндіріледі. Сотқа дейінгі іс жүргізу кезінде қылмыстық емес соттардағы көптеген іс-шаралар сотқа берілген құжаттар арқылы жүзеге асырылады, көбінесе адвокаттар арқылы. Шектеулі юрисдикциялы соттарда алғашқы сот отырысы жеке бастың қатысуымен өтуі мүмкін, онда көбінесе келісімге келінеді. Жалпы юрисдикциялы штаттық соттарда сотқа дейінгі барлық мәселелер соттан тыс жүзеге асырылады, адвокаттар кестелеу мәселелерін келіседі, куәлерді соттан тыс тексеру жүргізіледі және делдалдың кеңсесінде делдал жүргізеді.