Кіріспе

Апелляциялық сот, көбінесе апелляциялық сот, апелляциялық кеңес, екінші инстанция соты немесе екінші сатыдағы сот деп аталады, – бұл сотқа апелляциялық шағымды немесе басқа төменгі сатыдағы соттың шешімін қарауға өкілеттік берілген сот. Әлемнің көп бөлігінде сот жүйесі кем дегенде үш деңгейге бөлінеді: алғашқы сот, ол істі бастапқыда тыңдайды және істің мән-жайларын анықтау үшін дәлелдер мен куәліктерді қарастырады; кем дегенде бір аралық апелляциялық сот; және жоғарғы сот (немесе соңғы инстанция соты), ол негізінен аралық соттардың шешімдерін, көбінесе дискрециялық негізде қарастырады. Нақты сот жүйесінің жоғарғы соты – оның ең жоғарғы апелляциялық соты болып табылады. Апелляциялық соттар ел бойынша әртүрлі ережелерге сәйкес жұмыс істей алады. Өзінің қарау стандартына сәйкес, апелляциялық сот төменгі соттың шешіміне қаншалықты құрмет көрсету керектігін, апелляция фактілік меселе бойынша ма, құқықтық меселе бойынша ма, соған қарай шешеді. Фактілік мәселені қарағанда, апелляциялық сот әдетте алғашқы соттың қорытындыларына құрмет көрсетеді. Фактілерді анықтау, дәлелдерді тікелей қарау және куәгерлердің куәліктерін бағалау – алғашқы сот судьяларының және қазылар алқасының міндеті. Фактілік мәселе бойынша төменгі соттың шешімін қарағанда, апелляциялық соттар көбінесе нақты қателіктерді іздейді. Апелляциялық сот құқықтық мәселелерді de novo (жаңадан, ешқандай шектеусіз) қарастырады және егер апелляциялық сот төменгі соттың фактілерді немесе заңды дұрыс қолданбағанын есептесе, төменгі соттың шешімін өзгерте немесе түзетуге болады. Апелляциялық сот төменгі сатыдағы судьяның дискрециялық шешімдерін де қарастыруы мүмкін, мысалы, судья жаңа сот процесін дұрыс бекіткені немесе дәлелдерді қабылдамағаны. Төменгі соттың шешімі тек «өкілеттіктің теріс пайдаланылуы» жағдайында ғана өзгертіледі. Бұл стандарт «нақты қателік» стандартынан да құрметтірек болады. Кез келген істі қарамас бұрын соттың апелляциялық шағымды қарауға құзыреттілігі болуы керек. Апелляциялық соттардың төменгі сатыдағы соттардың шешімдерін қарауға берілген өкілеттігі юрисдикциялар бойынша кеңінен өзгереді. Кейбір аймақтарда апелляциялық соттың қарау құқығы шектеулі. Әдетте, апелляциялық соттың шешімі апелляциялық соттардың апелляциялық іс бойынша соңғы нұсқауын береді, онда соттың апелляциялық іс-әрекетті растау, кері қайтару, қайта қарау немесе өзгерту туралы шешімі нақты көрсетіледі. Істің түріне және төмендегі шешімге байланысты апелляциялық қарау негізінен мыналардан тұрады: жаңа сот отырысы (де novo); апелляциялық сот төменгі соттың фактілік қорытындыларына құрмет көрсететін сот отырысы; немесе төменгі соттың қабылдаған белгілі бір құқықтық шешімдерін қарау (іс бойынша шағым).

Азаматтық және қылмыстық шағымдарды бөлу

Көптеген апелляциялық соттар төменгі соттардың барлық шешімдері бойынша құзырлы болып табылады, бірақ кейбір жүйелерде апелляциялық соттар олардың танылған құзыреті түріне сәйкес бөлінеді. Кейбір юрисдикцияларда мамандандырылған апелляциялық соттар бар, мысалы, Техас штатының Қылмыстық апелляциялық соты, ол тек қылмыстық істер бойынша келіп түскен шағымдарды қарастырады, және АҚШ Федералдық округтік апелляциялық соты, оның жалпы құзыреті бар, бірақ іс жүзінде көп бөлігі патенттік істерден, бір жағынан, ал екінші жағынан – Федералдық талаптар сотынан келіп түскен шағымдардан тұрады. АҚШ-та Алабама, Теннесси және Оклахома штаттарында да қылмыстық шағымдарды қарау үшін жеке соттар бар. Техас және Оклахома штаттары қылмыстық істер бойынша соңғы шешімді қабылдау құқығын тиісінше өздерінің қылмыстық апелляциялық соттарына жүктейді, ал Алабама және Теннесси штаттары өздерінің қылмыстық апелляциялық сотының шешімдеріне жоғарғы сотқа қайта шағымдануға мүмкіндік береді.

Австралия

Жоғары сот барлық басқа соттардан жоғары апелляциялық юрисдикцияға ие. Апелляциялық мәселені қарау алдында соттан рұқсат алу қажет. Жоғары сот барлық федералдық соттардан жоғары тұрады. Бұдан әрі, ол штаттар мен аумақтардың Жоғарғы соттарынан шағымданудың конституциялық бекітілген жалпы құқығына ие. Жоғары сотқа шағымдар тек арнайы рұқсатпен беріледі, ол көбінесе тек қоғамдық маңызы бар істерде, Ұлттық Конституцияны түсіндіруге қатысты мәселелерде немесе заң штаттар мен аумақтарда әртүрлі қолданылған жағдайларда ғана беріледі. [19] Сондықтан, көптеген жағдайларда әр штаттың және аумақтың Жоғарғы соттарының апелляциялық бөлімдері мен Федералдық сот соңғы апелляциялық инстанция болып табылады.

Жаңа Зеландия

Веллингтонда орналасқан Жаңа Зеландияның апелляциялық соты – Жаңа Зеландияның басты аралық сатыдағы апелляциялық соты. Көбінесе, шағымдар Жоғарғы Сотқа жетпей, осы аралық сатыда қаралып шешіледі.

Филиппин

Филиппиннің апелляциялық соты – бұл елдің басты аралық апелляциялық соты. Апелляциялық сот негізінен Манила қаласында орналасқан, ал Себу қаласында және Кагаян-де-Оро қаласында әрқайсысы үш бөлімшеден бар. Басқа апелляциялық соттарға парақорлық және сыбайлас жемқорлыққа қатысты істер бойынша Сандиганбаян соты және салыққа қатысты істер бойынша Салық апелляциялық соты жатады. Осы үш апелляциялық соттан түскен шағымдар барлығы Жоғарғы Сотқа беріледі.

Шри-Ланка

Шри-Ланканың Апелляциялық соты, Коломбо қаласында орналасқан, Шри-Ланка құқықтық жүйесіндегі екінші ең жоғары сот болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та штаттық және федералдық апелляциялық соттар, көбінесе, тікелей дәлелдерді қарастырып, істің фактілерін анықтаудың орнына, төменгі соттың дұрыс құқықтық шешімдер қабылдағанын тексерумен шектеледі. Бұдан әрі, АҚШ апелляциялық соттары, әдетте, алғашқы сотта көтерілген мәселелерге негізделген шағымдарды қарауға құқылы. Сондықтан, егер шағымда алғаш рет айтылған аргументке негізделген болса, апелляциялық сот оны қарастырмайды. АҚШ-тың көптеген штаттарында және федералдық соттарда, сотқа қатысушы тараптарға бір рет шағым беруге құқық беріледі. Яғни, сот шешіміне наразы болған тарап, оны жою үшін шағымдануға құқылы. Дегенмен, шағымдану қымбатқа түсуі мүмкін, сондай-ақ апелляциялық сот төменгі соттың қатесін анықтап, үкімді өзгертуге негіз болуын қажет етеді. Осы себепті, сот шешімдерінің шамалы бөлігі ғана шағымдануға әкеледі. Кейбір соттар, әсіресе жоғарғы соттар, дискрециялық қарау құқығына ие, яғни олар нақты бір іс бойынша келіп түскен шағымды тыңдай ма, тыңдамай ма, деген шешімді өздері қабылдай алады.

Номенклатура

Көптеген АҚШ юрисдикциялары өздерінің апелляциялық соттарын апелляциялық сот немесе апелляциялық соттар деп атайды. Екі термин де АҚШ-та қолданылады, бірақ көпше түрі американдық ағылшын тілінде жиі кездеседі, ал британдық ағылшын тілінде тек жекеше түрі қолданылады. Дұрыс форма – белгілі бір сот пен юрисдикция үшін заңмен белгіленген немесе қалыптасқан форма; яғни, егер сот өзін «апелляциялық соттар» деп атауды қаласа, «апелляциялық сот» деп жазуға болмайды, және керісінше. Тарихи тұрғыдан алғанда, кейбір юрисдикциялар апелляциялық сотын төменгі соттардың қателіктерін түзету мақсатында «қателер соты» (немесе «қателер және апелляциялар соты») деп атаған. Мұндай соттардың мысалдары: Нью-Джерси штатының қателер және апелляциялар соты (1844-1947 жылдар аралығында болған), Коннектикут штатының қателер жөніндегі Жоғарғы соты (кейін Коннектикут штатының Жоғарғы соты деп қайта аталды), Кентукки штатының қателер соты (кейін Кентукки штатының Жоғарғы соты деп қайта аталды) және Миссисипи штатының қателер және апелляциялар соты (кейін Миссисипи штатының Жоғарғы соты деп қайта аталды). Кейбір юрисдикцияларда апелляцияларды қарауға құқығы бар сот апелляциялық бөлім деп аталады. «Апелляциялық сот» термині көбінесе аралық апелляциялық соттарға қатысты. Дегенмен, Нью-Йорк штатының Апелляциялық соты – Нью-Йорктегі ең жоғары апелляциялық сот. Нью-Йорк штатының Жоғарғы соты – жалпы юрисдикциялы сот. Мэриленд штатының Жоғарғы соты Апелляциялық сот ретінде, ал Мэриленд штатының апелляциялық соты 2022 жылғы конституциялық түзету олардың аттарын өзгерткенге дейін Арнайы апелляциялық сот ретінде белгілі болды. Жүйеге байланысты, кейбір соттар сот төрелігін жүргізу және апелляциялық сот ретінде екі қызметті де атқара алады, яғни шектеулі юрисдикциясы бар соттардың шешімдеріне шағымдарды қарауға құқылы.