Кіріспе
Сот ғимараты немесе сот үйі – штат, аймақ, провинция, округ, префектура, регенттік сияқты мемлекеттік бірліктердің сот функцияларын атқаратын құрылыс. Сот ғимаратында судьяның сот отырысын жүргізетін жабық кеңістігі – сот залы және судьялардың жеке кабинеттері – палаталар орналасқан. Ірі сот ғимараттарында сот кеңселерінің қызметкерлері, мысалы, сот хатшылары мен олардың көмекшілерінің кеңселері де болуы мүмкін. Бұл термин Солтүстік Американың ағылшын тілді елдерінде жиі қолданылады. Көптеген басқа ағылшын тілді елдерде сот ғимараты жай ғана "сот" немесе "сот ғимараты" деп аталады. Еуропаның көп бөлігінде және бұрынғы ағылшын тілінде сөйлейтін еуропалық колонияларда оған балама ретінде әділет сарайы (француз тілінде: palais de justice, итальян тілінде: palazzo di giustizia, португал тілінде: palácio da justiça) термині қолданылады.
A courthouse or court house is a structure which houses judicial functions for a governmental entity such as a state, region, province, county, prefecture, regency, or similar governmental unit. A courthouse is home to one or more courtrooms, the enclosed space in which a judge presides over a court, and one or more chambers, the private offices of judges. Larger courthouses often also have space for offices of judicial support staff such as court clerks and deputy clerks. The term is commonly used in the English speaking countries of North America. In most other English speaking countries, buildings which house courts of law are simply called "courts" or "court buildings". In most of continental Europe and former non English speaking European colonies, the equivalent term is a palace of justice (French: palais de justice, Italian: palazzo di giustizia, Portuguese: palácio da justiça).
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та көптеген округтерде басқа да округтік үкімет кеңселерi орналасқан округтік сот ғимаратында сот процестерi жүргiзiледi. Сот ғимараты кеңiрек округтік үкiмет ғимаратының немесе кешенiнiң бөлiгi болуы мүмкiн. Сот ғимараты әдетте округтің орталығында орналасқан, бiрақ iрi мегаполистiк округтерде соттардың қосымша немесе филиалдық кеңселерi болуы мүмкiн. Кейбiр жағдайларда сот ғимараты орналасқан ғимаратқа белгiлi бiр атау берiлуi немесе оның қызметi сот ғимараты мен әкiмшiлiк кеңсе ғимараты арасында бөлiнуi мүмкiн. Мысалы, Филадельфия қалалық залы Филадельфияның бiрiктiрiлген қаласы мен округiне заңнамалық және атқарушы функцияларды орындайды, бiрақ оның көп бөлiгi Филадельфияның жалпы соттарының азаматтық бөлiмiне арналған. Пенсильвания Жоғарғы соты үш жергiлiктi үкiметпен және Пенсильванияның заң шығарушы және атқарушы органдарымен Филадельфиядағы Филадельфия қалалық залында, Пенсильвания штатының Капитолiнде Харрисбургте (оны Пенсильвания Бас Ассамблеясымен және Пенсильвания губернаторымен бөлiседi) және Питтсбургтегi Питтсбург қаласы мен Аллегей графтығы үкiметтерiмен бөлiсетiн Питтсбург қаласының округтік ғимаратында орналасқан. Көптеген судьялар азаматтық неке рәсiмдерiн сот залында өткiзедi. Кейбiр жерлерде сот ғимаратында округтік үкiметтiң негiзгi әкiмшiлiк кеңсесi орналасқан немесе жаңа сот ғимараты салынғанда, бұрынғысы басқа жергiлiктi мемлекеттiк кеңселер үшiн жиi пайдаланылады. Қалай болғанда да, әдеттегi сот ғимаратында бiр немесе бiрнеше сот залы және сот кеңсесi бар, онда сотқа құжаттарды тапсыруға арналған терезе орналасқан. Әр АҚШ округтік сотының сот залдары, кеңселерi мен кеңсе басшысының кеңселерi орналасқан федералдық меншiктегi ғимараты бар. Көптеген федералдық сот округтерi бөлiмшелерге бөлiнедi, олардың өздерiнiң сот ғимараттары болуы мүмкiн. Алайда, кейде бөлiмдiк сот ғимараттары АҚШ үкiметiнiң басқа агенттiктерi немесе кеңселерi орналасқан ғимараттарда орналасқан; мысалы, Нью-Джерси штатының Камден қаласындағы Митчелл Х. Коэн атындағы АҚШ сотының ғимаратында АҚШ почта кеңсесi және Нью-Джерси округiнiң сот ғимараттары орналасқан. АҚШ-тың кейбiр федералдық үкiмет соттарының филиалдары коммерциялық жалға алушыларды орналастыруға арналған ғимараттардағы жалға алынған кеңселерде орналасқан; мысалы, Делавэр округiнiң АҚШ банкроттық соты Уилмингтондағы кеңсе ғимаратында орналасқан, Делавэр округiнiң басты сотының ғимаратынан көшеден қарама-қарсы орналасқан. Калифорнияның Шығыс округiнiң АҚШ округтік соты Йосемитиде Йосемити ұлттық паркiне қатысты заң бұзушылықтар мен ұсақ қылмыстарды қарастыратын сот ғимаратына ие. АҚШ-тың апелляциялық соттарының көпшiлiгi олар орналасқан қаладағы федералдық округтік соттың негiзгi сот ғимаратында орналасқан. Сот ғимараты американдық өмiрдiң иконографиясының бөлiгi болып табылады және Еуропаның еркiн қалаларындағы муниципалитеттiң символы ретiнде қалалық әкiмдiкке тең. Сот үйлерi американдық кинода жиi көрсетiледi (мысалы, "Пейтон Плейс", "Келешекке оралу" және "Менiң туысым Винни"). Олар шағын қалаларда бiрнеше бөлмелi ауылдық ғимараттардан бастап, үлкен жерлердi алып жатқан үлкен қалалық сот ғимараттарына дейiн жетедi. Америка архитектурасының стилi әр түрлi, оның iшiнде федералды, грек қайта өркендеуi, неоклассицизм және заманауи стильдер бар.
Қауіпсіздік
Күрделі істерді қараудың ерекшеліктеріне байланысты, азаматтық, қылмыстық және отбасылық дауларды қоса алғанда, сот ғимараттарының архитектурасы құқық қорғау қызметкерлері үшін маңызды қауіпсіздік сынқаттарын тудыруы мүмкін. Архитекторлар әдетте жергілікті қажеттіліктерге сәйкес, мысалы, қару-жарақтардың көп болуы сияқты, сот кеңістігіндегі қауіпсіздік тәуекелдерін азайту үшін екі негізгі құралды қолданады: қауіпсіз кіреберіс вестибюльдері және ғимараттың ішкі айналым жолдары мен жапсарлас бөлімдерін бөлу. Қауіпсіз кіреберіс вестибюльдері сот қызметкерлеріне ғимаратқа кіретін адамдарды қару-жарақ, есірткі сияқты тыйым салынған заттарға және рұқсатсыз кіруге қарсы тексеруге мүмкіндік береді. Орташа және ірі сот ғимараттарында әдетте жұртшылық, тұтқындар, судьялар және куәгерлер үшін бөлек кіреберістер болады. Бұл кіреберістер орталық күзет стансасынан қашықтан бақылануы мүмкін. Тәуекел төмен жағдайларда қауіпсіздік тексеруі формалдырақ болуы мүмкін және сот ғимаратында орналасқан түрлі агенттіктер мен кеңселерге бағыттау үшін ақпараттық бюро ретінде қызмет етуі мүмкін. Сотқа келген адамдар қауіпсіздік тексерулерінен және кіруді бақылау пункттерінен өткеннен кейін, ғимарат ішіндегі айналым жүйесі жұртшылыққа, сот қызметкерлеріне және күзетпен ұсталған күдіктілерге сот залдарына және адвокаттар, сотқа дейінгі және пробация қызметтері, кеңселерге дискретті жолдармен қол жеткізуге мүмкіндік береді. Жаңа және ірі сот ғимараттары үшін жоспарланған айналым жолдары мен жапсарлас схемалар көбінесе дәліздер, баспалдақтар және лифттер сияқты айналым жүйелерінің тоғысқан жері сот залының бақыланатын ортасында болатынын қамтамасыз етеді. Бұл жұртшылықтың сот материалдарына рұқсатсыз қол жеткізу қаупін, мысалы сот хатшысының мұрағаттарына, сондай-ақ күзетіліп отырған күдіктілердің куәгерлерді немесе қазылар алқасын сот ғимаратының қоғамдық аймақтары арқылы сүйемелдеу кезінде қорқыту қаупін азайтады. Мысалы, Лос-Анджелес жоғары соты 1995 жылдың қыркүйек айында ашық сотта әйелді бұрынғы күйеуі атып өлтіргеннен кейін, Лос-Анджелес қаласының орталықтағы басты сот ғимаратының барлық кіреберістеріне осындай бақылау пункттерін қосты. 2002 жылы Калифорнияның Жоғарғы соты Лос-Анджелес округінің (сол кезде сот ғимараттарын күтуге жауапты болған) Калифорния мемлекеттік зиян келтіру туралы заң бойынша оның үш баласына жауапкершілік тартпайтынына шешім шығарды. Оклахома-Ситидегі жарылыстан кейін федералды үкімет көптеген қалалық сот ғимараттарының ішінде барлық ірі федералды ғимараттарды күшейтуге кірісті. Қылмыстың жоғары деңгейде орын алатын кейбір сот ғимараттарында қауіпсіздіктің қосымша деңгейлері бар. Мысалы, Калифорнияның Жоғарғы соты Сан-Францискода немесе Лос-Анджелесте ауызша аргументтерді тыңдағанда, келушілер ғимаратқа кіру үшін бір қауіпсіздік пунктінен, ал сот залына кіру үшін тағы бір пункттен өтуі керек.
Канада
Канадада әр муниципалитет өз сотын немесе ірі қалаларда бірнеше сот үйлерін салады. Кіші елді мекендерде сот, қалалық әкімдік және басқа да муниципалдық кеңселермен бір ғимаратта орналасады. Бұрын көптеген сот үйлерінде жергілікті түрме де болған. Канададағы танымал сот үйлерінің бірі – Онтарио штатының Торонто қаласындағы романдық жаңғыру (нео-романдық) стиліндегі Ескі қалалық зал. Е. Дж. Леннокс жобалаған Ескі қалалық зал 1899 жылы аяқталды және содан бері муниципалдық ғимарат ретінде қызмет етеді. Ол бастапқыда Торонто қалалық кеңесіне, заң және муниципалдық кеңселерге, сондай-ақ қалалық соттарға арналған болып салынған. Бірақ төртінші қалалық залдың (Квин-стриттегі үшіншісіне іргелес) салынуынан кейін ғимараттың мақсаты Онтарио сотының сот үйіне дейін шектелді. Ғимарат, жеті ғасырдан кейін мүлдем басқа континентте салынған болса да, романдық архитектурамен ортақ сипаттамаларының көптігіне байланысты романдық жаңғыру стилінде салынған деп сипатталады. Бұл сипаттамаларға ірі тас құрылыс материалы, әртүрлі өлшемдегі аркалар мен цилиндрлі күмбездері бар терезелердің қайталама ырғақты қолданылуы, оларға назар аудару, әшекейленген арка аралықтары (қабырға бөлімдері) және үшбұрышты қабырғалар (тік бөлімдер) кіреді. Ескі қалалық зал 1989 жылдан бері Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде танылған.