Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американдық футбол ережесі
American football rule
Адилет ұстап алу – американдық футболдың және басқа бірнеше футбол түрлерінің ерекшелігі. Ойыншы, қарсылас команданың тепкен добын ұстауға тырысқанда, тепкен команданың ешбір ойыншысының бұрынғысын кесуіне жол берілмейді. Әдетте, қайтарушы маман, адилет ұстап алуға ниеттенсе, бір қолын басынан жоғары созып, доп ұшып келе жатқанда маусылдайды. Осылай ұсталған доп, ұсталған сәтте тоқтатылады, яғни допты ұстаған ойыншы оны алға жылжыта алмайды, ал қабылдаған команда доп ұсталған жерден өзінің шабуылын бастайды. 2018 жылдан бері Ұлттық колледждік атлетика қауымдастығы (NCAA) ережесі бойынша, старттық тепкіш доптың 25 ярдтық шегінде адилет ұстап алынған жағдайда, келесі шабуыл 25 ярдтан басталады. 2023 жылы Ұлттық футбол лигасы (NFL) да осы ережені қабылдады, бұл ойыншылардың старттық тепкіште жарақаттануын азайту мақсатында жасалды. NFL және Мемлекеттік жоғары мектептер қауымдастығының ұлттық федерациясы (NFHS) ережелеріне сәйкес, адилет ұстап алу құқығына ие команда, доп ұсталған жерден адилеттеп тебуге дайын болуға құқылы, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Адилет ұстап алудың басты себебі – қабылдаушыны қорғау. Ойыншының назары ауадағы допты ұстауға шоғырланғандықтан, қарсыластарына назар аудара алмайды және допты ұстағанда бірден өзін қорғай алмайтын жағдайда болады, сондықтан қарсылас шабуылдан жарақат алу қаупі бар. Сонымен қатар, допты тепкіш мақсатты түрде биік және қысқа тебу арқылы қорғаушыларға қабылдаушыны соққыға ұру үшін уақыт беруі мүмкін, бұл допты ұстау кезінде оның құлауына немесе сырғып кетуіне әкелуі мүмкін. Тағы бір себеп, допты ұстап алу, доптың қабылдаған команданың қақпасына қарай домалап, өз алаңының тереңіне түсіп қалуын болдырмау үшін жасалады.
A fair catch is a feature of American football and several other codes of football, in which a player attempting to catch a ball kicked by the opposing team – either on a kickoff or punt – is entitled to catch the ball without interference from any member of the kicking team. A player, usually a return specialist, wishing to make a fair catch signals his intent by extending one arm above his head and waving it while the kicked ball is in flight. A ball caught in this manner becomes dead once caught, i. e., the player catching the ball is not entitled to advance the ball, and the receiving team begins its drive at the spot where the ball was caught. Since 2018, the National Collegiate Athletic Association (NCAA) has had a touchback provision where fair catches caught anywhere inside the 25 yard line on a kickoff are placed at the 25 for the ensuing drive. In 2023, the National Football League (NFL) adopted the same rule in order to reduce the frequency of player injuries on kickoffs. Under NFL and National Federation of State High School Associations (NFHS) rules, a team awarded a fair catch is also entitled to attempt a fair catch kick from the spot of the catch; however, this is rarely done. The main reason for a fair catch is to protect the receiver. Because the receiver has to direct his attention toward catching the airborne ball, he cannot focus on opponents running towards him and is usually not in a position to protect himself immediately when he catches the ball, and is therefore particularly vulnerable to injury from being hit by an opponent. He is also at risk for fumbling or muffing the kicked ball if the punter intentionally makes a high short kick to allow defenders time to hit the receiver. A second reason for a fair catch, on a punted ball, is to prevent the ball from rolling toward the receiving team's goal and being downed deep in the team's own territory.
NFL және NFHS ережелері
Қабылдаушы команда допты бастапқы ұшу кезінде, ойыншыға тиіспей немесе жерге түспей ұстауға әрқашан құқылы. Дегенмен, егер әділ ұстау сұралмаса, допты ұстаған ойыншы допты ұстағаннан кейін заңды түрде соққыға немесе тоқтатуға ұшырауы мүмкін, сондықтан жарақат алуға және допты жіберуге бейім, әсіресе егер ол денесін немесе допты қорғауға үлкермесе. Команда мүшесі допты ұстауға тырысқанда әділ ұстауға шақыруға құқылы. Әділ ұстауды сұрау үшін қабылдаушы бір қолын басынан жоғары көтеріп, доп ұшып келе жатқанда оны оңнан солға немесе солдан оңға қозғауы керек. Сигнал берілгеннен кейін, тепкіш команда қабылдаушының допты ұстауға тырысуына кедергі келтірмеуі керек. Сәтті әділ ұстау жасаған ойыншыны тоқтатуға немесе соққыға ұшыратуға болмайды: доп ұсталғаннан кейін ойын тоқтатылады және ешқандай бұзушылық болмаса, қабылдаушы команда допты ұстаған жерден өріске шығады. Олар сондай-ақ сол жерден әділ ұстау тепкісін жасауға құқылы, бірақ 21-ші ғасырдағы NFL-де барлығы бес рет әділ ұстау тепкісі жасалып, ешқайсысы сәтті болмады. Егер доп ұсталмаса, әділ ұстау күшін жояды және тепкіш допқа қатысты барлық басқа ережелер қолданылады. 2023 жылы NFL жаңа ереже қабылдады, онда 25 ярд сызығының ішінде әділ ұстауға шақырған кик-офф қайтарымшыларына тачбек беріліп, допты ұстаған жерінен емес, 25 ярд сызығынан өріске шығуға мүмкіндік берілді. Бұл ереже 2023 жылғы NFL маусымының басынан бастап күшіне енді және тек кик-оффқа ғана қатысты. NFL-дің бағалауынша, жаңа әділ ұстау ережесі кик-офф қайтарымдарының санын жеті пайызға азайтады, нәтижесінде осы ойындарда мидың шайқалуы он бес пайызға төмендейді.
The receiving team on a kickoff or punt is always entitled to an unobstructed attempt to catch the ball in its initial flight, before it is touched by a player or it hits the ground. However, unless a fair catch is called, the player catching the ball may legally be hit or tackled once he catches the ball, and is thus prone to injury and fumbling the ball, particularly if he has not had a chance to protect his body or the ball. A member of the team attempting to catch a punt or kickoff may signal for a fair catch. To request a fair catch, the receiver must raise one arm fully above their head and wave it from side to side while the ball is in flight. Once the signal is given, the kicking team may not interfere with the receiver's attempt to catch the ball. A player who performs a successful fair catch cannot be tackled or hit: once caught, the ball is dead and, barring any penalties, the receiving team begins their drive from spot of the catch. They also have the option of trying a fair catch kick from that spot, though there have only been five fair catch kick attempts in the 21st century NFL and none were successful. If the ball is not caught, then the fair catch is void and all other rules on kicked balls apply. In 2023, a new rule was adopted by the NFL that allowed kickoff returners who call for a fair catch inside the 25 yard line to be awarded a touchback and have the ball placed at the 25 for the drive, instead of at the spot of the catch. This rule, which went into effect at the start of the 2023 NFL season, applies only to kickoffs. The NFL estimated that kickoff returns would decrease by seven percent with the new fair catch rule, leading to a fifteen percent drop in concussions on those plays.
Жазалар
Егер тепкіш команданың мүшесі қабылдаушы дұрыс сигнал бергеннен кейін әділ ұстау әрекетіне кедергі келтірсе, тепкіш командаға қате жасалған жерден 15 ярд айыппұл салынады, тіпті доп ұсталмаса да әділ ұстау құқығы беріледі. НФЛ-де қабылдаушы команда айыппұл есептелгеннен кейін доп қай жерде болса, сол жерден әділ тепкіш соққы жасау мүмкіндігіне ие. Егер қабылдаушы дұрыс сигнал бермесе (қолды қауқестен жоғары көтеріп, бірақ одан-мұдан қозғамаса), қабылдаушы командаға жарамсыз әділ ұстау сигналы үшін сигнал берілген жерден 5 ярд айыппұл салынады, әділ ұстау құқығы берілмейді және қабылдаушыны қарсыластардан қорғамайды. Егер қабылдаушы әділ ұстау сигналын бергеннен кейін, бірақ допқа басқа ойыншы тимегенге дейін, тепкіш команданың кез келген мүшесімен қарым-қатынас жасаса, қабылдаушы командаға 15 ярд айыппұл салынады.
If a member of the kicking team interferes with a fair catch attempt after the receiver gives a proper signal, the kicking team is penalized 15 yards from the spot of the foul, and a fair catch is awarded even if the ball is not caught. In the NFL, the receiving team has the option to attempt a fair catch kick from the location where the ball is spotted after the penalty is assessed. If the receiver fails to give a proper signal (hand raised above helmet but not waved side to side), the receiving team is penalized 5 yards from the spot of the signal for an invalid fair catch signal, a fair catch is not awarded, and the receiver is not protected from being tackled. If the receiver initiates contact with any member of the kicking team after giving a fair catch signal but before the ball is touched by another player, the receiving team is penalized 15 yards.
NCAA ережелері
NCAA әділ ұстау ережелері NFL және NFHS ережелеріне ұқсас, бірақ әділ ұстаудан кейінгі соққы мүмкіндігі жоқ. Сонымен қатар, қабылдаушы команданың қақпа сызығы мен 25 ярд сызығы арасында ұсталған старттық соққыдан жасалған әділ ұстау – тачбек болып есептеледі. NCAA 1950 жылы әділ ұстауды жойды, бірақ 1951 жылы әділ ұстаудан кейінгі соққы мүмкіндігінсіз қайта енгізді. 2018 жылы қосымша тачбек ережесі қосылды.
NCAA rules on fair catches are similar to NFL and NFHS rules, except it does not have the fair catch kick option, and a fair catch from a kickoff that is caught between the receiving team's goal line and its 25 yard line is a touchback. The NCAA abolished the fair catch in 1950 but reinstated it in 1951 without the fair catch kick option. In 2018, the additional touchback provision was added.
Канадалық футбол және ареналық футбол
XFL-дің 2001 және 2020 жылғы нұсқалары ережеден наразы болған жанкүйерлерді тарту мақсатында әділ ұстауды жойды. Канада футболы мен арена футболында да әділ ұстау ережесі жоқ, XFL және Канада футболы оның орнына бес ярдтық "қозғалыссыз аймақ" ережесін қолдайды, онда қайтарушы допты ұстағанда оның төңірегіндегі бес ярдтық шеңберге енсе, қорғаушы команда 15 ярдқа айып төлейді.
Both the 2001 and 2020 versions of the XFL removed the fair catch in an effort to attract fans who disliked the rule. Canadian football and arena football also do not have fair catch rules, with the XFL and Canadian football preferring a five yard "no yards" rule instead, where the cover team is penalized 15 yards if they invade a five yard perimeter around the returner as they field a punt.
Басқа ойындар
Футболдың түрлі нұсқалары 19 ғасырдағы белгілі бір ағылшын мектептеріндегі футбол ойындарынан пайда болған. Ол, футболдың дамуының басында, содан кейін 20 ғасырдың ортасында канадалық футболда, ал кейін регби лигасы тарапынан жойылды. Әділ ұстау (немесе "белгі") сақталған футбол түрлеріне американдық (ашық алаңдағы), регби одағы және австралиялық ережелер жатады. Американдықтар ойлап тапқан ішкі ойындар – спидбол мен спидвей, бастапқы әділ ұстаудың мәнін сақтайды, ол допты басқаша тыйым салынған ойындарда ұстауға мүмкіндік беретін еді. Австралиялық ережелерде, спидбол мен спидвейде допты қарсыластың соққысынан ұстау міндетті емес. Американдық футболда допты ұстаған ойыншы алдын ала сигнал беруі керек, бұрын канадалық футболда да осы талап болған, бірақ кейін әділ ұстау жойылды. Регби одағында ойыншы әділ ұстау үшін допты ұстап, "Белгі!" деп айғай салуы керек. Футболдың кейбір түрлерінде қарсыластың соққысын ұстаған ойыншының айналасында белгілі бір дөңгелек, кедергісіз кеңістік болуы керек, оны қарсыластардың бірі немесе барлығы қамтамасыз етуі тиіс. Регби одағында, регби лигасы мен канадалық футболда бұл тек офсайдта тұрған тепкіш команда мүшелеріне қатысты, және доп ауада, секіріп немесе домалап тұрған кезде де қолданылады. Арена футболында әділ ұстау жоқ, бірақ тепкіш команданың барлық мүшелері доп ауада болғанда ғана бес ярдтық сызыққа енбеуі керек. Австралиялық футбол лигасының австралиялық футбол ережелерінің нұсқасы AFL 9-да ойыншыларды қорғау үшін "құлау аймағы" деген түсінік бар, осылайша олар әділ ұстауға мүмкіндік алады. Әртүрлі ойындар әділ ұстау шарттары бойынша өзгеше, мысалы, доп "таза" ұсталуы керек пе, яғни жонглирлеусіз? Регби одағы таза ұстауды талап етеді. Американдық футбол допты жонглирлеуге рұқсат береді, бірақ ұстау орнын жақсарту үшін қасақана алға лақтыруға болмайды (мысалы, қақпаға соққы беру үшін). Австралиялық ережелер ең жомарт, доп ұсталғанға дейін оны қолмен шексіз ойнауға рұқсат береді, және командаға қарамастан кез келген ойыншыдан соққы алуға мүмкіндік береді (бірақ доп 15 метрден жол жүруі керек), тіпті допты құлатуға да болады, егер ойыншы оның құлауын бақылай алатын болса. 19 ғасырда регбиде, ал 20 ғасырда американдық және канадалық футболда, әділ ұстауға командаластарының белгілі бір соққыларынан рұқсат етілді.
Various forms of football descended from certain English school football games of the 19th century have had a fair catch. It was abolished early in the development of soccer, then in the middle of the 20th century by Canadian football, and slightly later by rugby league. Forms of football retaining a form of fair catch (also called "mark") include American (outdoor), rugby union, and Australian rules. The American invented intramural games speedball and speedaway have some of the flavor of the original fair catch, which was to allow handling of the ball in games where handling was otherwise forbidden. Australian rules, speedball, and speedaway do not require that the kick be from an opponent. American football requires that the catcher signal in advance, as did Canadian football before that game abolished the fair catch. Rugby union requires a player to signal a fair catch by catching the ball and shouting "Mark!". In some forms of football a player fielding an opponent's kick must be given a certain circular unobstructed space around him in which to do so by either some or all opponents. In rugby union, rugby league, and Canadian football this applies only against members of the kicking team who are offside, and applies whether the ball is in the air, bouncing, or rolling. In Arena Football, there is no fair catch; however all members of the kicking team must refrain from penetrating the five yard line in coverage, but only while the ball is in the air. In the Australian Football League's variant of Australian rules football AFL 9s there is the concept of the "drop zone" to protect players so that they may make a fair catch. The various games differ as to the conditions under which a fair catch will be awarded — for example, whether the ball must be caught "cleanly", i. e. without juggling. Rugby union requires a clean catch. American football allows the ball to be juggled, but not to be intentionally batted forward to improve the position of the catch (as for a free kick at goal). Australian rules is most generous, allowing unlimited hand play with the ball before it is caught, and allowing the kick to be from any other player, regardless of team (however, the ball must have travelled 15 metres) and the ball can even be dropped so long as the player is deemed to have sufficient control of its fall. In the 19th century in rugby, and into the 20th in American and Canadian football, a fair catch was allowed from certain kicks of a teammate—a punt out or punt on.