Кіріспе

Құсты жабатын қауырсын қабаты Қауырсын – құсты жабатын қауырсын қабаты, сондай-ақ олардың пішіні, түсі және орналасуы. Қауырсынның пішіні мен түсі түрлер мен түршелер арасында әртүрлі болуы мүмкін және жас топтарына қарай өзгеруі мүмкін. Түрлер ішінде әртүрлі түс морфтары кездесуі мүмкін. Құстың қауырсындары ретсіз орналаспайды, керісінше, ұйымдасқан, бірін бірі жабатын қатарлар мен топтар түзеді, және бұл птерилиялар стандартталған атаулармен белгілі. Көптеген құстар жылына екі рет түлейді, нәтижесінде көбелек немесе некелік қауырсын және негізгі қауырсын пайда болады. Көптеген үйректер мен кейбір басқа да түрлер, мысалы, қызыл жабайы тауықтар, көбейген кезде еркектері жарқын некелік қауырсын киеді, ал кейін бірнеше ай бойы сұр түсті жасырын қауырсын киеді. Суреттелген кескілдердің жасөсперімдері алғашқы күзде екі рет түлейді, олардың әрқайсысы ересектегі аналықтың қауырсынына ұқсас қауырсын береді. Біріншісі ұшқаннан кейін бірнеше күннен кейін басталады, жас қауырсынды қосалқы формативтік қауырсынмен алмастырады; екіншісі шамамен бір айдан кейін формативтік қауырсын береді. Аномальды қауырсындардың түрлі жағдайлары бар. Альбинизм, түстің толық жоғалуы сирек кездеседі, бірақ түстің ішінара жоғалуы жиірек кездеседі. Кейбір түрлер түсті полиморфты болып табылады, екі немесе одан да көп түс варианттарына ие. Кейбір түрлерде полиморфизмнің ерекше түрлері бар, мысалы, еркек руф, көбелек маусымында ғана басы мен мойнында әртүрлі түстердің жиынтығы болады. Құс қауырсыны – үй құстарының тұқым қуалайтын қауырсын сипаты, ол бір генмен бақыланады. Плюмология (немесе қауырсын ғылымы) – қауырсынды зерттеумен байланысты ғылым.

Хамфри Паркс (HP) көбелек және қауырсын терминологиясы

Құстардың көбі кем дегенде жыл сайын, әдетте көбейту маусымынан кейін қауырсындарын жаңартады, бұл жаңару негізгі қауырсын ауысымы деп аталады. Нәтижесінде пайда болатын қауырсын жамылғысы келесі көбейту маусымына дейін немесе келесі жылдық қауырсын ауысымына дейін сақталады, және ол негізгі түстес деп аталады. Көптеген түрлер көбейту маусымы алдында тағы бір қауырсын ауысымын жасайды, ол көбейту алдындағы ауысым деп аталады, ал нәтижесіндегі көбейту түстесі ауысу түстесі немесе некелік түстес деп аталады. Некелік түстес көбінесе жыныстық демонстрация үшін негізгі түстестен жарқырап тұрады, бірақ ұядағы инкубация кезінде осал болатын құстарды жасыру үшін жасырын да болуы мүмкін. Мысалы, қызыл арқалы және ақ қанатты жұлдыздардың аталықтары төрт жасқа толғанға дейін, тіпті жыныстық жағынан жетілгеннен кейін де некелік түстесқа ие бола алмайды, ал көптеген жекелемелер одан да аз өмір сүреді. Ұсақ үйректерден айырмашылығы, құсқұстар мен көптеген топтасу арқылы жұптасатын торғайлардың аталықтары – мысалы, Гайана тас құсы немесе жұмақ құстары – әрқашан жарқын түстерін және жыныстық диморфизмін сақтайды, және жыл сайын бір рет, қарапайым құстар сияқты қауырсындарын жаңартады.

Аномальды қауырсын

Тұмсықтың тұқым қуалайтын және тұқым қуалайтын емес өзгерістері бар, олар сирек кездеседі және аномальды немесе ауытқулы тұмсықтар деп аталады. Меланизм – қара немесе қою түстердің артық болуы. Эритромеланизм немесе эритризм – әдетте меланині жоқ қауырсындарда қызғылт қоңыр эритромеланинің шамадан тыс жиналуының нәтижесі. Меланиннің әртүрлі түрлері ксантофилдермен бірігіп, түстердің қоспасын жасайды, ал бұл комбинация тепе-теңдіксіз болғанда, шизохроизм деп аталатын түс өзгерістерін тудырады (оның ішінде ксантохромизм – сарының артық болуы – және аксантизм – сарының жетіспеуі – бұлар көбінесе балдырлар сияқты құстарда көбейтіледі). Эумеланиннің азаюы жалпы қауырсынды қалың түсті эумеланинсіз шизохроизмге алып келеді, ал феомеланиннің жетіспеуі сұр түсті феомеланинсіз шизохроизмге әкеледі. Каротинизм – каротиноид пигменттерінің бұрыс таралуы. "Айқындылу" термині түстің жалпы қарқындылығы төмендеген жағдайларда қолданылады; ол дамитын қауырсынға пигменттің аз түсуінен туындайды, сондықтан құрылымдық түс беруде пайда бола алмайды (яғни "ақшыл көк" болмайды); оның орнына, жарық сынғандағы ең жоғары толқын ұзындығын өзгерту арқылы ашық құрылымдық түстерге қол жеткізіледі. Айқындылу әдетте қалыпты қауырсында (сұр, қызғылт, қызғылт және қаймақ түстер көбінесе осы процестен жасалады), бірақ сонымен қатар аберрация ретінде де пайда болуы мүмкін (мысалы, барлық қара қауырсын сұрға айналады). Кейбір құстарда – көптеген нағыз сұрқайлар (Strigidae), кейбір түнгі құстар (Caprimulgidae) және бірнеше көкектер (Cuculus және туыстары) кеңінен белгілі мысалдар болып табылады – түсті полиморфизм бар. Бұл екі немесе одан да көп түсті варианттардың олардың популяцияларында барлық немесе кем дегенде көптеген маусымдар мен қауырсында кездесетінін білдіреді; жоғарыда аталған мысалдарда қоңыр (феомеланин) және сұр (эумеланин) морфтар бар, әсіресе көкектерде "бауыр пішіні" деп аталады. Табиғи полиморфизмнің басқа жағдайлары әртүрлі; олардың көпшілігі меланикалық/меланикалық емес (мысалы, кейбір жұмақ құс аулаушылары, Terpsiphone), бірақ полиморфизмнің сирек түрлері де бар – Гулдиан финкінің бет түсі (Erythrura gouldiae) немесе еркек руфтардың (Philomachus pugnax) ұсыну түрлері.

Альбинизм

Құстарда альбинизм сирек кездеседі, шамамен 1800 құстың бірінде ғана байқалады. Ол көздің қабыршақтары, тұмсық, тері, аяқтар мен таяқтардың барлық бөліктеріндегі түссіздікке алып келеді. Әдетте, бұл меланин синтезі үшін қажетті тирозиназа ферментінің жоқтығынан туындайтын генетикалық мутацияның салдары болып табылады. Лейцизм (бұрын "жартылай альбинизм" деп аталатын) - қауырсындардың кейбір немесе барлық бөліктеріндегі пигменттердің жоғалуын білдіреді. Альбино (лат. albus - ақ) құстың денесінің бір бөлігінде боялған қауырсындардың орнына ақ қауырсындары болады. Ақ құс, мысалы, аққу, қаз немесе баклан, альбино емес, сондай-ақ маусымдық түрде ақ түске ие құс та альбино емес. Альбинизмнің төрт деңгейі сипатталған. Ең көп кездесетін түрі - жартылай альбинизм, онда құстың денесінің белгілі бір аймақтарында, мысалы, кейбір қауырсындарында меланин пигменті жоқ болады. Ақ аймақтар симметриялы болуы мүмкін, құстың екі жағында да ұқсас үлгілер кездеседі. Толық емес альбинизмде пигмент теріде, көздерде немесе қауырсындарда ішінара тежеледі, бірақ олардың ешқайсысынан толығымен жоқ болмайды. Толық емес альбинизм - тері, көздер немесе қауырсындардың пигментінің толық жоқтығы, бірақ олардың барлығы емес. Олар өз түсінің ерекшелігіне байланысты жыртқыштар үшін оңай нысана болуы мүмкін. Құсшылар өздері үйреткен құстарының топтағы ақ көгершінге шабуылдауға бейім екенін байқаған, себебі ол көзге түседі. Толық альбиностың көру қабілеті нашар болуы мүмкін, ал қанаттары мен құйрық қауырсындары нашарлайды, бұл оның ұшу қабілетін төмендетуі мүмкін. Топтарда альбиностар көбінесе өз түрлестерінен мазақтауға ұшырайды. Мұндай байқаулар қызыл қанатты қарақұстар, шалшықтар және африкалық пингвиндер арасында жасалған. Соңғыларының ұялану колониясында үш ерекше жас бала - біреуі қара бас, біреуі ақ бас және біреуі толық альбино - серіктерінен жиреншік көріп, зорлық-зомбылыққа ұшыраған. Сондай-ақ екі түрлі жартылай альбинизм бар. Жартылай альбинизмнің бірі жынысқа байланысты, ал екіншісі аутосомалық рецессивті. Альбинизмнің төртінші түрі көздердегі пигменттілікті қатты төмендетсе, қауырсындардың пигментін ғана азайтады. Аномальды ақ қауырсындар әрқашан альбинизмге байланысты бола бермейді. Жарақат немесе ауру олардың түсін өзгертуі мүмкін, соның ішінде тамақтанудың жетіспеушілігі немесе қауырсындардың даму кезіндегі қан айналымының бұзылуы. Қартаю құстың қауырсындарын ақ түске бояуы мүмкін.