Кіріспе

Құс түрлері, Қытайдың қаласы және арнайы әкімшілік аймағы.

Қызыл макао (Ara macao) – Американың ылғалды мәңгі жасыл ормандарында өсетін ірі, сары, қызыл және көк түсті неотропикалық попугай. Оның таралған аймағы Мексиканың оңтүстік-шығысынан бастап Перу, Эквадор, Колумбия, Боливия, Венесуэла және Бразилияға дейін (кем дегенде бұрынғыда), Кариб теңізіндегі Тринидад аралына және Тынық мұхитындағы Коиба аралына дейін созылады. Қызыл макао қазір Ара (Lacépède, 1799) туысына жатқызылады, ол Орталық және Оңтүстік Америка макаоларының 6 туысының бірі. Екі түрді қанаттарындағы қауырсындардың мөлшері мен түсінің айырмашылықтары арқылы анықтауға болады. Осы геном негізінде, түрге тән микросателлиттік генетикалық маркерлер жасалды, олар түрдің таралған аймағындағы генетикалық зерттеулерге көмектеседі. Бұл генетикалық маркерлер кейін қауырсындағы ДНК іздері арқылы расталды және ДНК өте тез ыдырайтын тропикалық ландшафттағы қызыл және жасыл макаоларды зерттеу үшін қолданылды. Бұл маркерлер олардың популяциялық генетикасын зерттеуде тиімді екені дәлелденді.

Мінез-құлық

Әдетте, бір құс немесе жұп құс орманның жоғары жағынан ұшып өтеді, бірақ кейбір аймақтарда үйірлерді де көруге болады. Олар көбінесе саз балшықтарына жиналады. Қызыл аралар негізінен қатты дауыстармен қарым-қатынасады, алайда, олардың дауыстық байланысы өте өзгергіш, ал тұтқындағы аралар адам сөзін жақсы қайталай алады.

Тамақтандыру

Жабайы қызыл аралар жемістермен, жаңғақтармен, тұқымдармен, гүлдермен және нектармен қоректенеді. Олар сондай-ақ жәндіктер мен дернәсілдерді жеуге жақсы көреді. Көбінесе оларды жәндіктер, ұлулар және жапырақтармен тоқтанатынын көруге болады. Ұлулар мен жәндіктер – ақуыздың өте жақсы көзі, себебі олар көбейтілу маусымында қосымша ақуызға зәру. Коста-Риканың Орталық Тынық мұхитында олар әкелінген терек (Tectona grandis) және жағажай бадамы ағаштарымен қоректенуді үйренді. Жергілікті коммерциялық емес ұйымдар Тарколес өзенінің алабынан Эстерильос жағажайына дейін жағалау бойында жүздеген ағаштарды отырғызды, бұл олардың санының күрт өсуіне көмектесті. Бірлескен күш-жігер және дұрыс экологиялық туризм де осындай сұлу құстарды сақтауда маңызды рөл атқарады. Тарколес өзені мен оның мангролары бойындағы турфирмалар құстарды қарауды өсіруге және олардың популяциясын арттыруға ықпал ететін маңызды фактор деп санайды.

Өсіру

Жылдың көп бөлігінде салыстырмалы түрде жайлы болса да, қызыл аралар көбейтін кезеңде қаһарлы түрде агрессивті болуы мүмкін. Қызыл аралар – моногамды құстар, олардың өкілдері өмір бойы бір серіктеспен қалады. Аналық құс үлкен ағаш қуысына екі-үш ақ жұмыртқа салады. Аналық құс жұмыртқаларды шамамен бес апта бойы басып шығарады, ал балапандар шайқап ұшуға шамамен 90 күннен кейін қол жеткізеді және бір жылдан кейін ата-аналарынан бөлініп кетеді. Жастар бес жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Оңтүстік Америкадағы кеңістік Амазонка орманын қамтиды, Анд тауларының шығысына қарай Перуге, Боливияға дейін созылады. Пуэрто-Рикода әкелінген популяция бар. Қызыл аралар ылғалды төмендіктердегі субтропикалық жаңбырлы ормандарда, ашық орманды алаптарда, өзендердің жағалауларында және саванналарда мекендейді.

Қорғау мәртебесі

Қызыл араның қоныс ету ортасы, Ara туысына жататын барлық құстардың арасындағы ең кең ендік диапазоны деп есептеледі, себебі оның шамамен ең үлкен аумақтық ареалы 6 700 000 км² құрайды. Дегенмен, қызыл араның ареалы фрагменттелген, және құс көбінесе Орта Америкадағы бастапқы ареалында шашыраңқы орналасқан шағын популяцияларда кездеседі. Алайда, олар Оңтүстік Америкадағы бастапқы ареалдарының көп бөлігінде әлі де көптеп кездесетіндіктен, IUCN оларды «тәуекел астында емес» санатына жатқызады. Оның жабайыдағы популяциясы қазіргі уақытта 50 000 мен 499 999 аралығында деп бағаланады. Солтүстік түршесі, A. m. cyanopterus, USFWS (АҚШ-тың балық және жабайы табиғат қызметі) тарапынан жойылуға жақын түрлер тізіміне енгізілген. USFWS-тің бағалауынша, солтүстік түршесінің табиғатта тек 2000–3000 құсы қалған.

Құс шаруашылығы

Қызыл ара – тұтқындықта көбейтілетін попугайлардың ерте мысалы. Тұтқындықта көбейту 11 ғасырда Солтүстік Мексикадағы Пакимеде (Casas Grandes деп те аталады) және, әлдеқайда ықтимал, Оңтүстік-Батыс Нью-Мексиконың Мимбрес аңғарында болған. Көбейтуге арналған қоршаулар, қондырғылар, сүйектер және жұмыртқа қабығының сынықтары табылған. Қызыл араны көбейтудің оңайлығы және олардың қауырсындарының саудадағы құндылығы олардың қолданылуын қамтамасыз ететін нарық құрды, онда бұл жануарлар діни обрядтарда, солтүстікке қарай Колорадо үстірті аймағына дейін қолданылған. Бүгінде қызыл ара әлемнің түкпір-түкпірінде тұтқындықта кездеседі, бірақ тұтқындықта ең көп таралғаны Америкада. Жануар сатудан дамыған тұтқындық көбейту әдістері жабайы популяцияларға жағымды әсер етті: макау популяциясы аз аймақтарда, ұяда әдетте өліп қалатын "артық" балаларды қолмен өсіріп, популяцияны арттыру үшін жабайы табиғатқа жіберуге болады, дәл осылай Tambopata Macaw Project жасап келеді. Олардың тұтқындықтағы тамақтануы, жұмыртқаны инкубациялау, көмекпен шайқау, қолмен өсіру, ата-анамен бірлесіп тәрбиелеу, ата-ана тәрбиесі, жасқыншақтар, жетілу және көбейту құс шаруашылығы қауымдастығында жақсы зерттелген (AFA Watchbird журналы).