Кіріспе

Классикалық еркек дауысының түрі – еркек дауыстың типі. Баритон – классикалық еркек әнші дауысының түрі, оның дауыстық диапазоны бас және тенор дауысты типтерінің арасында жатыр. Бұл термин грекше βαρύτονος (barýtonos) сөзінен шыққан, яғни "салмақты дыбыс" деген мағынаны білдіреді. Композиторлар әдетте осы дауыс үшін хор музыкасында орта C-нің екінші F-ынан жоғары орта C-нің F-ына дейін (F2–F4), ал опера музыкасында орта C-нің екінші G-ынан жоғары орта C-нің G-ына дейін (G2–G4) аралығында музыка жазады, бірақ диапазон екі жаққа да кеңейе алады. Баритонның кіші түрлері: Мартин баритоны (жеңіл баритон), лирикалық баритон, кавалер баритоны, Верди баритоны, драмалық баритон, асыл баритон және бас баритон.

Тарих

Баритон терминінің алғашқы қолданылуы XV ғасырдың соңында, көбінесе француз діни көп дауысты музыкасында баритондар түрінде пайда болды. Осы ерте кезеңде ол жиі ең төменгі дауыс ретінде (бас дауысын қоса алғанда) қолданылды, бірақ 17 ғасырда Италияда бұл термин кең ауқымды болды және орташа ерлер хорының даусын сипаттау үшін пайдаланылды. Баритондардың дауыс диапазоны шамамен 18 ғасырдың басында қазіргідей қалыптасты, бірақ олар 19 ғасырдың ортасына дейін бас дауысты әріптестерімен біріктіріліп келді. 18 ғасырдың көптеген опералық туындыларында бас деп белгіленген рөлдер шын мәнінде төменгі баритон рөлдері (немесе қазіргі заманғы терминологиямен бас-баритон партиялары) болып табылады. Мұны мысал ретінде Георг Фридерик Гендельдің опералары мен ораторияларында кездестіруге болады. 18 ғасыр опералық музыкасындағы баритонға арналған ең маңызды және ұзақ сақталған партияларды Вольфганг Амадей Моцарт жазған. Оларға «Фигароның некесіндегі» граф Алмавива, «Соны қылсын» операсындағы Гульельмо, «Сылы флейтадағы» Папагено және «Дон Джованнидегі» басты рөлдер кіреді.

Ішкі түрлері

Музыкалық әдебиетте 19 ғасырдағы белгілі бір баритон түрлеріне сілтемелер бар. Оларға француз әншісі Жан Блез Мартиннің (1768/69–1837) есімімен аталған жеңіл және тенорға жақын баритон Мартин, сондай-ақ Вагнер операларының терең, қуатты Хельденбаритоны (қазіргі бас-баритон) жатады. Вагнер заманындағы ең шебер Хельденбаритондардың қатарында Август Киндерман, Франц Бетц және Теодор Райхман болды. Бетц «Майстерзингер» операсында Ханс Сакс рөлін, ал «Нибелунг сақинасы» циклында Вотан рөлін Байройтте орындады, ал Райхман «Парсифаль» операсында Амфортас рөлін, сондай-ақ Байройтте сомдады. Лирикалық неміс баритондары Вагнер операларының жеңіл рөлдерін орындады, мысалы, «Таннхойзерде» Вольфрам, «Тристан мен Изольдада» Курвенал немесе «Лоэнгринде» Тельрамунд. Олар өнер әндерін және ораторияны орындауда да үлкен жетістіктерге қол жеткізді, Франц Шуберт вокалдық музыкасы үшін бірнеше баритонды, әсіресе Иоганн Михаэль Фоглды артық жақсы көретін. 19 ғасырдағы оперетталар жеңіл баритон дауыстарының саласы болды. Гилберт пен Салливанның көптеген өнімдерінде оларға бұрынғы ғасырдың комикалық басының дәстүрінде комикалық рөлдер берілді. Бұл француз опереттасының шебері Жак Оффенбахқа «Хоффманның аңыздарында» жаман рөлін драмалық эффект үшін күшті дауысты баритонға беруге кедергі болмады. 19 ғасырдың француз композиторлары, Мейербер, Гектор Берлиоз, Камиль Сен-Санс, Жорж Бизе және Жюль Массне де баритондар үшін тартымды партиялар жазды. Олардың ішінде «Африкадағы» (Мейербердің соңғы операсы) Нелуско, «Фаусттың кінәсінде» (бастар да орындаған рөл) Мефистофель, «Самсон мен Далиладағы» Дагон діни қызметшісі, «Кармендегі» Эскамильо, «Жеміс терушілердегі» Зурға, «Манондағы» Лескаут, «Таистегі» Атанаэль және «Геродиададағы» Ирод болды. Ресей композиторлары өз операларында маңызды баритон партияларын қосты. Мысалы, Петр Чайковскийдің «Евгений Онегині» (1879 жылы алғаш рет қойылды) және Александр Бородиннің «Князь Игорь» (1890) рөлдерін атауға болады. Моцарттың опералары 19 ғасыр бойы орындала берді, бірақ, әдетте, музыка сыншылары мен тыңдаушылар арасында бүгінгідей жоғары бағаланбады. Сол кезде Дон Джованни рөлін көбінесе бас емес, баритондар орындады – Моцарттың ең ұлы ер адамдық опералық туындысы деп санауға болады. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы белгілі Дондардың қатарында Скотти мен Маурель, сондай-ақ Португалияның Франсиско Д’Андраде және Швецияның Джон Форселл болды. Веризм баритоны, Верди баритоны және басқа да түрлері төменде айтылады, бірақ олар міндетті түрде 19 ғасырға қатысты емес.

20 ғасыр

20-шы ғасырдың басында баритондарға бұрын-соңды болмаған мүмкіндіктер ашылды, себебі Италияда күшті әсер ететін вокализм мен "өмірден алынған" опералық сюжеттерге қызығушылық артып, басқа елдерге де тарады. Ең көрнекті веризм баритондарының қатарында Еуропа мен Америкадағы ірі әншілер: Джузеппе Де Лука (Мадам Баттерфляйдағы алғашқы Шарплес), Марио Саммарко (Андреа Шеньедегі алғашқы Жерар), Эухенио Жиральдони (Тоскадағы алғашқы Скарпиа), Паскуале Амато (Батыс қызындағы алғашқы Рэнс), Риккардо Страччари (өзінің бай және тартымды тембрімен танымал) және Доменико Виглионе Боргезе, оның дауысы тек арыстан дауысымен ғана асып түсті. Руффо өз дәуірінің, тіпті кез келген дәуірдің ең күшті итальяндық баритоны болды. Ол 1900-шы жылдардың басында және 1920-шы жылдардың басында өзінің ең жақсы кезеңінде болды және Италияда, Англияда және Америкада (Чикагода және кейін Метте) сәттілікке жетті. Веризмнің басты композиторлары: Джакомо Пуччини, Руджеро Леонкавалло, Пьетро Масканьи, Альберто Франчетти, Умберто Джордано және Франческо Силеа. Дегенмен, Вердидің шығармалары Италияда, испан тілінде сөйлейтін елдерде, АҚШ пен Ұлыбританияда және соғыстар арасында Берлинде Вердидің қайта жандануын бастан өткерген Германияда да танымал болды. Италия операсынан тыс, 1905 жылы австро-германдық репертуарға маңызды қосымша енгізілді. Бұл Рихард Штраустың "Саломея" операсының премьерасы болды, онда Иоанн Крестительдің рөлі баритонға берілді. (Вагнердің маманы, үнді голланд баритоны Антон ван Рой, опера 1907 жылы Метке жеткенде Джонды орындады). 1925 жылы Германияның Лео Шютцендорф Альбан Бергтің "Воззек" трагедиясында басты баритондық рөлді жасады. Ал француз композиторы Клод Дебюссидің Вагнерден кейінгі шедеврi "Пеллеас пен Мелисанда" 1902 жылы премьерасында бір емес, екі басты баритонды ұсынды. Бұл екі баритон, Жан Периер мен Гектор Дюфран, әртүрлі дауыстарға ие болды. (Дюфран, кейде бас-баритон ретінде жіктелетін, Периерден қараңғырақ және күшті дауысқа ие болды, ол нағыз баритон Мартин еді). 20-шы ғасырдың Вагнер баритондарының ерекшелігі – әншілердің жоғары регистрдегі баритондық рөлдерден төмен регистрдегі рөлдерге қарай біртіндеп өркендеуі. Бұл Германияның Ханс Хоттері үшін де осылай болды. Ол 1929 жылы дебют жасады. Жасырағында Вердиде өнер көрсетіп, Рихард Штраустың "Фриденстаг" және "Каприччио" операларында Комендант пен Оливье рөлдерін сомдады. Алайда, 1950-ші жылдары ол әлемдегі ең үздік Вагнер бас-баритоны деп танылды. Оның "Вотан" партиясы сыншылар тарапынан музыкалық шеберлігі үшін жоғары бағаланды. Вагнер баритондарының басқа да ірі өкілдері: Хоттердің алдыңғылары Леопольд Демут, Антон ван Рой, Герман Вейл, Кларенс Уайтхилл, Фридрих Шорр, Рудольф Бокельман және Ханс Герман Ниссен. Демут, ван Рой, Вейл және Уайтхилл 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы өркендеудің шағында болды, ал Шорр, Бокельман және Ниссен 1920-шы және 1930-шы жылдардың жұлдыздары болды. Вагнерлік туыстарынан басқа, 1914 жылы 1-ші дүниежүзілік соғыс басталғаннан 1945 жылы 2-ші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейінгі кезеңде Германия мен Австрияда лирикалық дауысты баритондардың көптеген өкілдері болды. Олардың арасында Генрих Шлюснус, Герберт Янсен, Вилли Домграф Фассбаендер, Карл Шмит Уолтер және Герхард Гуш есімдері бар. Олардың соғыстар аралық итальяндық әріптестеріне, басқалармен қатар, Карло Галеффи, Джузеппе Данизе, Энрико Молинари, Умберто Урбано, Чезаре Формичи, Луиджи Монтесанто, Аполлон Гранфорте, Бенвенуто Франчи, Ренато Занелли (1924 жылы тенорлық рөлдерге ауысқан), Марио Базиола, Джованни Ингиллери, Карло Морелли (Ренато Занеллидің чилилік туған інісі) және 1958 жылы зейнеткерлікке шыққан Карло Тальябуэ кірді. 1920-шы және 1930-шы жылдардағы ең танымал итальяндық Верди баритондарының бірі Мариано Стабиль Артуро Тосканинидің жетекшілігімен Яго, Риголетто және Фальстафф (Ла Скалада) партияларын орындады. Стабиль Лондон, Чикаго және Зальцбургте де өнер көрсетті. Алайда, ол дауысына қарағанда, актерлік шеберлігімен көбірек танымал болды. Стабильден кейін Тито Гобби келді, ол 1940-шы, 1950-шы және 1960-шы жылдардағы өмірінің ең жақсы жылдарында жарқын комикалық және трагедиялық рөлдерді орындай білген жан-жақты әнші-актер болды. Ол өмірінде 100-ден астам рөл үйренді және көбінесе Верди мен Пуччини операларында, соның ішінде Ковент-Гарденде сопрано Мария Калласпен бірге Тоска операсында Скарпиа рөлінде өнер көрсетті. Гоббидің бәсекелестері: Джинно Бечи, Джузеппе Вальденго, Паоло Сильвери, Джузеппе Таддей, Этторе Бастианини, Чезаре Барделли және Джанжакомо Гуельфи. Гоббидің замандасы – Уэльстің Герайнт Эванс, ол Glyndebourne-де Фальстаффты орындап, Бенджамин Бриттеннің шығармаларында Флинт және Маунтджой рөлдерін жасады. Кейбірлер оның ең жақсы рөлі – Воззек болды деп есептейді. Келесі маңызды Уэльс баритоны – Брин Терфел. Ол 1990 жылы Glyndebourne-де дебют жасады және Фальстафф және, жалпы алғанда, Моцарт пен Вагнер операларында халықаралық мансап құрды. Американың алғашқы танымал баритоны 1900-шы жылдарда пайда болды. Бұл Парижді мекендеген, бірақ Америкада туған Чарльз У. Кларк, ол итальян, француз және неміс композиторларының шығармаларын орындады. 1920-шы жылдардағы күшті дауысты американдық баритондарының керемет тобы пайда болды. Осы топтың жас мүшелері 1970-шы жылдардың соңына дейін белсенді болды. Олардың арасында Метте негізделген Верди шеберлері Лоуренс Тиббет (көндіретін, бай дауысты актер), Ричард Бонелли, Джон Чарльз Томас, Роберт Уиде, Леонард Уоррен және Роберт Меррилл есімдері бар. Олар француз операсын да орындады, сондай-ақ 1920-шы және 1930-шы жылдардағы Парижді мекендеген американдық баритон Артур Эндрезе де орындады. 1930-шы жылдардың соңы мен 1940-шы жылдарда Мет, Ковент-Гарден және Вена операсында Верди рөлдерін орындаған үнді венгр баритоны Сандор (Александр) Свед де болды. 1970-шы және 1980-шы жылдардың жетекші Верди баритондары, әдетте, Италияның Ренато Брусон мен Пьеро Каппуччилли, Американың Шеррилл Милнес, Швецияның Ингвар Виксель және румындық баритон Николае Херлеа болды. Сонымен қатар, Ұлыбританияның сэр Томас Аллен өзінің репертуарының кеңдігімен (Моцарттан Вердиге және жеңіл Вагнер рөлдерінен француз және орыс операсына, сондай-ақ заманауи ағылшын музыкасына дейін) өзінің буынындағы ең жан-жақты баритон деп есептелді. Тағы бір британдық баритон, Норман Бейли, Вотан мен Ганс Закс рөліндегі есте қаларлық өнерімен халықаралық деңгейде танылды. Алайда, 1960-шы, 70-шы және 80-шы жылдарда Американың Томас Стюарт оның жарқын дауысты Вагнерлік бәсекелесі болды. Соғыстан кейінгі Вагнер баритондарының басқа да көрнекті өкілдері: Канаданың Джордж Лондон, Германияның Германн Уде және, соңғы кезде, Американың Джеймс Моррис. 20-шы ғасырдың соңында Верди партияларын орындағаны үшін опера әлемінде танымал болған баритондардың арасында Владимир Чернов, ол бұрынғы КСРО-дан Метке әншілікке келді. Чернов Ипполит Прянишников (Чайковскийдің сүйіктісі), Йоахим Тартаков (Эверарди шәкірті), Оскар Камионский ( "Ресейлік Баттистини" деп аталған керемет бельканто әншісі), Вацлав Бжезинский ("Польшалық Баттистини"), Жорж Бакланов (күшті актер) және 1935 жылдан 1966 жылға дейін Большой театрының Павел Лисициан сияқты бай дауысты шығыс еуропалық баритондардың дәстүрін жалғастырды. Дмитрий Хворостовский мен Сергей Лейферкус – қазіргі заманғы екі ресейлік баритон, олар Батыста жиі өнер көрсетеді. Лисициан сияқты, олар Вердидің және өздерінің туған композиторларының шығармаларын орындайды, соның ішінде Чайковскийдің "Евгений Онегин" және "Пиковая дама" операларын қосады. Француз әндері саласында бас-баритон Жозе ван Дам және жеңіл дауысты Жерар Сузай есімдері танымал. Сузайдың репертуары Жан-Батист Люллидің барокко шығармаларынан бастап, 20-шы ғасыр композиторларының, мысалы, Франсис Пуленк шығармаларына дейін жетеді. Сузайдың ұстазы Пьер Бернак Пуленктің шебер түсіндірушісі болды.

Дауыстық ауқымы

Баритон дауысының диапазоны бас және тенор дауыстарының арасында жатады. Баритон дауысының диапазоны әдетте ортаңғы Додан (C) екі октава төменгі Соль (G) мен ортаңғы Додан (C) екі октава жоғары Соль (G) аралығында болады. Композиторлар әдетте хор музыкасында осы дауыс үшін ортаңғы Додан (C) екі октава төменгі Фадан (F) ортаңғы Додан (C) екі октава жоғары Фаға (F) дейін (яғни F2–F4), ал опералық музыкада ортаңғы Додан (C) екі октава төменгі Лядан (A) ортаңғы Додан (C) екі октава жоғары Ляға (A) дейін (A2-ден A4-ке дейін) музыка жазады.

Операдағы кіші түрлері мен рөлдері

Баритон дауыс түрлерінің ішінде жалпы мойындалған жеті кіші түр бар: Мартин баритоны (жеңіл баритон), лирикалық баритон, кавалер баритоны, Верди баритоны, драмалық баритон, асыл баритон және бас баритон.

Баритонның халықтық музыкадағы рөлі

Барбершоп музыкасында баритон партиясы жетекшіге (мелодияны орындайтын) ұқсас диапазонмен әндейді, бірақ көбінесе жетекшіден төменірек әндейді. Барбершоп баритонының стильді ерекшелейтін төрт дауыстық гармонияны құруда нақты және мамандықталған рөлі бар. Баритон әншісі көбінесе бас дыбысын қолдау немесе "толтыру" үшін қажет (әдетте бас тамырынан жоғары бесінші нотаны орындау арқылы) және аккордты аяқтау үшін қажет. Екінші жағынан, баритон кейде мелодиядан жоғары, тенорға ұқсас сапамен үйлесім табуы мүмкін. Баритон аккордты толтырғандықтан, бұл партия көбінесе мелодиялық болмайды. Блюграсс музыкасында мелодиялық желі жетекші деп аталады. Тенор жетекшіден үшінші интервалмен жоғары орындалады. Баритон – жетекшіні тоника ретінде қабылдағандағы гамманың бесінші сатысы, және оны жетекшіден төмен немесе тіпті жетекшіден және тенордан жоғары әндей беруге болады, мұндай жағдайда ол "жоғары баритон" деп аталады. Керісінше, көбірек "жанды" баритондар дәстүрлі тембрге ие, бірақ тенор диапазонына жақын дауыстық диапазонмен әндейді. Мұндай әншілердің қатарында Дэвид Раффин, Уилсон Пикетт, Отис Реддинг, Том Джонс, Майкл Макдональд және Four Tops тобынан Леви Стаббс бар.